ଆଦିତ୍ଯମିଵ କାଲେନ ଯୁଗାନ୍ତେ ଭୁଵି ପାତିତମ୍। ମହେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷମୁପେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଦୁଃସହମ୍
ଯୁଗ ଶେଷରେ କାଳରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି; ଅପରାଜେୟ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି; ସହିବାକୁ କଷ୍ଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ପରି—ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମହେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଂ ପତିତଂ ଵାଲିନଂ ହେମମାଲିନମ୍। ଵ୍ଯୂଢୋରସ୍କଂ ମହାବାହୁଂ ଦୀପ୍ତାସ୍ଯଂ ହରିଲୋଚନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ସୁନା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁଁହ ଓ ସିଂହ ପରି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣାନୁଚରୋ ରାମୋ ଦଦର୍ଶୋପସସର୍ପ ଚ। ତଂ ତଥା ପତିତଂ ଵୀରଂ ଗତାର୍ଚିଷମିଵାନଲମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ରାମ, ସେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ନିମିଲିଯାଇଥିବା ବୀର ବାଲିଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ବହୁମାନ୍ଯ ଚ ତଂ ଵୀରଂ ଵୀକ୍ଷମାଣଂ ଶନୈରିଵ। ଉପଯାତୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମ୍ମାନିତ ବୀର ବାଲିଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵଂ ଵାଲୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମହାବଲମ୍। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍
ରାଘବ ବଂଶୀ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାଲି ଧର୍ମ ଭିତ୍ତିକ ଶିଷ୍ଟ ଏବଂ କିଛି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ସ ଭୂମାଵଲ୍ପତେଜୋଽସୁର୍ନିହତୋ ନଷ୍ଟଚେତନଃ। ଅର୍ଥସଂହିତଯା ଵାଚା ଗର୍ଵିତଂ ରଣଗର୍ଵିତମ୍
ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ତେଜ ହରାଇ, ଚେତନା ହରାଇଥିବା, ଦାନବ ମରିଥିବା ପରି, ବାଲି ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଗର୍ବରେ ଗର୍ବିତ ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ ନରାଧିପତେଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଥିତଃ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ। ପରାଙ୍ମୁଖଵଧଂ କୃତ୍ଵା କୋଽତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ଗୁଣଃ। ଯଦହଂ ଯୁଦ୍ଧସଂରବ୍ଧସ୍ତ୍ଵତ୍କୃତେ ନିଧନଂ ଗତଃ
ତୁମେ ମଣିଷମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଗି ତୁମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲି, ଏଠି ତୁମେ ପଛ ଫେରିଥିବା ଏକଜଣଙ୍କୁ ମାରି, କେଉଁ ଗୁଣ ଅର୍ଜନ କଲେ?
ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ମହୋତ୍ସାହଃ ସମଯଜ୍ଞୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ। ଇତ୍ଯେତତ୍ ସର୍ଵଭୂତାନି କଥଯନ୍ତି ଯଶୋ ଭୁଵି
ଦୟାଳୁ, ଦୃଢ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଥିବା, ଶବ୍ଦ ରଖିବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ—ଏମିତି ତୁମର ନାମ ଭୂମିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଦମଃ ଶମଃ କ୍ଷମା ଧର୍ମୋ ଧୃତିଃ ସତ୍ଯଂ ପରାକ୍ରମଃ। ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଗୁଣା ରାଜନ୍ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚାପ୍ଯପକାରିଷୁ
ସଂଯମ, ଶାନ୍ତି, ଖ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ଧୃତି, ସତ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ—ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କର ଗୁଣ, ହେ ରାଜନ୍, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ତାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯାହମଗ୍ର୍ଯଂ ଚାଭିଜନଂ ତଵ। ତାରଯା ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧଃ ସନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ
ତୁମର ଏହି ଗୁଣମାନେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ କୁଳ ଭାବି, ମୁଁ ତାରାଙ୍କ ରୋକିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲି।
ନ ମାମନ୍ଯେନ ସଂରବ୍ଧଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ଵେଦ୍ଧୁମର୍ହସି। ଇତି ମେ ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ପନ୍ନା ବଭୂଵାଦର୍ଶନେ ତଵ
ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାରୋ ହାତରେ ରାଗି ଅବିବେକୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଘାତ ଖାଉ ନାହିଁ—ଏହି ଭାବ ମୋ ମନରେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ ବେଳେ ଆସିଥିଲା।
ସ ତ୍ଵାଂ ଵିନିହତାତ୍ମାନଂ ଧର୍ମଧ୍ଵଜମଧାର୍ମିକମ୍। ଜାନେ ପାପସମାଚାରଂ ତୃଣୈଃ କୂପମିଵାଵୃତମ୍
ମୁଁ ଜାଣିଛି, ତୁମର ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ, ଧର୍ମର ପତାକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, ଘାସରେ ଢାକା ଅଁଜଳି ଭଳି।
ସତାଂ ଵେଷଧରଂ ପାପଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନମିଵ ପାଵକମ୍। ନାହଂ ତ୍ଵାମଭିଜାନାମି ଧର୍ମଚ୍ଛଦ୍ମାଭିସଂଵୃତମ୍
ଧର୍ମୀ ଭାବରେ ଚଳିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ, ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି, ଧର୍ମର ଛଳ ରେ ଢାକା ଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ସ୍ୱୀକାର କରିପାରୁନି।
ଵିଷଯେ ଵା ପୁରେ ଵା ତେ ଯଦା ପାପଂ କରୋମ୍ଯହମ୍। ନ ଚ ତ୍ଵାମଵଜାନେଽହଂ କସ୍ମାତ୍ ତଂ ହଂସ୍ଯକିଲ୍ବିଷମ୍
ତୁମ ଦେଶ କିମ୍ବା ସହରରେ ମୁଁ କେବେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଅବମାନ କରିନାହିଁ—ତେବେ ମୋ ଦୋଷ ନଥିବା ବେଳେ କାହିଁକି ମୋତେ ମାରିଲୁ?
ଫଲମୂଲାଶନଂ ନିତ୍ଯଂ ଵାନରଂ ଵନଗୋଚରମ୍। ମାମିହାପ୍ରତିଯୁଧ୍ଯନ୍ତମନ୍ଯେନ ଚ ସମାଗତମ୍
ମୁଁ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ବାନର, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଏ, ଏଠି ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନାହିଁ, ଅନ୍ୟଜଣ ସହିତ ଲଗିଥିଲି।
ତ୍ଵଂ ନରାଧିପତେଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତୀତଃ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ। ଲିଙ୍ଗମପ୍ଯସ୍ତି ତେ ରାଜନ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ଧର୍ମସଂହିତମ୍
ତୁମେ ମଣିଷମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ, ତୁମେ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ, ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରକାଶ।
କଃ କ୍ଷତ୍ରିଯକୁଲେ ଜାତଃ ଶ୍ରୁତଵାନ୍ ନଷ୍ଟସଂଶଯଃ। ଧର୍ମଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ କ୍ରୂରଂ କର୍ମ ସମାଚରେତ୍
କେଉଁ ଯୋଧ୍ୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ସନ୍ଦେହ ନଥିବା ଲୋକ, ଧର୍ମର ଆଡ଼ରେ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିପାରିବ?
ତ୍ଵଂ ରାଘଵକୁଲେ ଜାତୋ ଧର୍ମଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ। ଅଭଵ୍ଯୋ ଭଵ୍ଯରୂପେଣ କିମର୍ଥଂ ପରିଧାଵସେ
ତୁମେ ରାଘବ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଧର୍ମୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତେବେ ଭଲ ଦେଖାଯାଉଥିବା ତୁମେ ଅନୁଚିତ କାମ କାହିଁକି କରୁଛ?
ସାମ ଦାନଂ କ୍ଷମା ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯଂ ଧୃତିପରାକ୍ରମୌ। ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଗୁଣା ରାଜନ୍ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚାପ୍ଯପକାରିଷୁ
ସମ୍ମିଳନ, ଦାନ, ଖ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଧୃତି ଓ ପରାକ୍ରମ—ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କର ଗୁଣ, ହେ ରାଜନ୍, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ।
ଵଯଂ ଵନଚରା ରାମ ମୃଗା ମୂଲଫଲାଶିନଃ। ଏଷା ପ୍ରକୃତିରସ୍ମାକଂ ପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵଂ ନରେଶ୍ଵର
ହେ ରାମ, ଆମେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବା, ମାଂସ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ; ଏହି ଆମର ସ୍ୱଭାବ, ତୁମେ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ନରେଶ୍ୱର।
ଭୂମିର୍ହିରଣ୍ଯଂ ରୂପଂ ଚ ଵିଗ୍ରହେ କାରଣାନି ଚ। ତତ୍ର କସ୍ତେ ଵନେ ଲୋଭୋ ମଦୀଯେଷୁ ଫଲେଷୁ ଵା
ଭୂମି, ସୁନା, ନାରୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ—ଏହି ସବୁ ଲୋଭର ଉତ୍ସ; ଏଠି ମୋ ଅରଣ୍ୟ ଫଳରେ ତୁମେ କଣ ଲୋଭ ରଖିପାରିବ?
ନଯଶ୍ଚ ଵିନଯଶ୍ଚୋଭୌ ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହାଵପି। ରାଜଵୃତ୍ତିରସଂକୀର୍ଣା ନ ନୃପାଃ କାମଵୃତ୍ତଯଃ
ନୟ ଓ ବିନୟ, ଦଣ୍ଡ ଓ କୃପା—ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ରାଜଧର୍ମ ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ, ରାଜାମାନେ କେବେ ମାତ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ତୁ କାମପ୍ରଧାନଶ୍ଚ କୋପନଶ୍ଚାନଵସ୍ଥିତଃ। ରାଜଵୃତ୍ତେଷୁ ସଂକୀର୍ଣଃ ଶରାସନପରାଯଣଃ
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିଥିବା, ରାଗି, ଅସ୍ଥିର, ରାଜଧର୍ମରେ ମିଶ୍ରଣ ଅଛି, ଧନୁ ଓ ବାଣରେ ଆସକ୍ତ।
ନ ତେଽସ୍ତ୍ଯପଚିତିର୍ଧର୍ମେ ନାର୍ଥେ ବୁଦ୍ଧିରଵସ୍ଥିତା। ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କାମଵୃତ୍ତଃ ସନ୍ କୃଷ୍ଯସେ ମନୁଜେଶ୍ଵର
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ମାନ କରୁନାହାଁ, ଧନରେ ମନ ଅଟୁଟ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ।
ହତ୍ଵା ବାଣେନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମାମିହାନପରାଧିନମ୍। କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ସତାଂ ମଧ୍ଯେ କର୍ମ କୃତ୍ଵା ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍
ମୋତେ ଅପରାଧ ନ କରି ଏଠାରେ ବାଣ ଦେଇ ମାରିଦେଲା ପରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନିଜେ ଏହି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାମ କରି ସତ୍ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ କହିବା?
ରାଜହା ବ୍ରହ୍ମହା ଗୋଘ୍ନଶ୍ଚୋରଃ ପ୍ରାଣିଵଧେ ରତଃ। ନାସ୍ତିକଃ ପରିଵେତ୍ତା ଚ ସର୍ଵେ ନିରଯଗାମିନଃ
ରାଜାକୁ ମାରିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମାରିଥିବା, ଗାଁକୁ ମାରିଥିବା, ଚୋର, ପ୍ରାଣୀ ମାରିବାରେ ରତ, ଅସ୍ତିକତା ବିହୀନ, ଅନ୍ୟର ଜନାଣୀ ସହ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଥିବା—ଏହି ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।
ସୂଚକଶ୍ଚ କଦର୍ଯଶ୍ଚ ମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ। ଲୋକଂ ପାପାତ୍ମନାମେତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଅଫବାହ କରୁଥିବା, କଞ୍ଜୁଷ, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଇଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନକୁ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଥିବା—ଏହି ପାପୀ ମନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଧାର୍ଯଂ ଚର୍ମ ମେ ସଦ୍ଭୀ ରୋମାଣ୍ଯସ୍ଥି ଚ ଵର୍ଜିତମ୍। ଅଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଚ ମାଂସାନି ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୈର୍ଧର୍ମଚାରିଭିଃ
ମୋର ଚର୍ମ, କେଶ ଓ ହାଡ଼ ସତ୍ଜନମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମ ପରି ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକମାନେ ମୋ ମାଂସ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନଖା ଭକ୍ଷ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରେଣ ରାଘଵ। ଶଲ୍ଯକଃ ଶ୍ଵାଵିଧୋ ଗୋଧା ଶଶଃ କୂର୍ମଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ
ପାଞ୍ଚଟି ପାଞ୍ଚନଖୀ ପ୍ରାଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ରାଘବ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି—ଶଲ୍ୟକ, ଶ୍ୱାବିଧ, ଗୋଧା, ଶଶ, ଓ କୂର୍ମ।
ଚର୍ମ ଚାସ୍ଥି ଚ ମେ ରାମ ନ ସ୍ପୃଶନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ। ଅଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଚ ମାଂସାନି ସୋଽହଂ ପଞ୍ଚନଖୋ ହତଃ
ମନୀଷୀମାନେ ମୋର ଚର୍ମ ଓ ହାଡ଼କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାମ; ମୋ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ ପାଞ୍ଚନଖୀ ପ୍ରାଣୀ ହୋଇ ମାରାଯାଇଛି।