thumb|ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ସତରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶରେଣାଭିହତୋ ରାମେଣ ରଣକର୍କଶଃ। ପପାତ ସହସା ଵାଲୀ ନିକୃତ୍ତ ଇଵ ପାଦପଃ
ତାପରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ବାଲି, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଏକ କଟା ଗଛ ପରି ହଠାତ୍ ଭୂମିକୁ ଲୁହିଗଲେ।
ସ ଭୂମୌ ନ୍ଯସ୍ତସର୍ଵାଙ୍ଗସ୍ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣଃ। ଅପତଦ୍ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ମୁକ୍ତରଶ୍ମିରିଵ ଧ୍ଵଜଃ
ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା ସେ ବିରାଟ୍ ବାଲି, ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଭୂମିରେ ପସାରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ତାଙ୍କ ଆଲୋକ ହରାଇ ଯେପରି ଭୂମିକୁ ପଡ଼େ, ସେପରି ଲୁହିଗଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ ନିପତିତେ ଭୂମୌ ହର୍ଯୃକ୍ଷାଣାଂ ଗଣେଶ୍ଵରେ। ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରମିଵ ଵ୍ଯୋମ ନ ଵ୍ଯରାଜତ ମେଦିନୀ
ମକଡ଼ ଓ ଭାଲୁଙ୍କ ଦଳର ନାୟକ ବାଲି ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଲେବେଳେ, ଚାନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି, ପୃଥିବୀର ଚମକ ହରାଇଗଲା।
ଭୂମୌ ନିପତିତସ୍ଯାପି ତସ୍ଯ ଦେହଂ ମହାତ୍ମନଃ। ନ ଶ୍ରୀର୍ଜହାତି ନ ପ୍ରାଣା ନ ତେଜୋ ନ ପରାକ୍ରମଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଶୋଭା, ପ୍ରାଣ, ତେଜ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ କେବେ ହରାଇଲା ନାହିଁ।
ଶକ୍ରଦତ୍ତା ଵରା ମାଲା କାଞ୍ଚନୀ ରତ୍ନଭୂଷିତା। ଦଧାର ହରିମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତେଜଃ ଶ୍ରିଯଂ ଚ ସା
ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁନା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ମାଳା, ସେ ମକଡ଼ ନାୟକଙ୍କ ପ୍ରାଣ, ତେଜ ଓ ଶ୍ରୀକୁ ରକ୍ଷା କଲା।
ସ ତଯା ମାଲଯା ଵୀରୋ ହୈମଯା ହରିଯୂଥପଃ। ସଂଧ୍ଯାନୁଗତପର୍ଯନ୍ତଃ ପଯୋଧର ଇଵାଭଵତ୍
ସେ ସୁନା ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସେ ବୀର ମକଡ଼ ଦଳପତି, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳରେ ଆଲୋକରେ ଘିରିଥିବା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ମାଲା ଚ ଦେହଶ୍ଚ ମର୍ମଘାତୀ ଚ ଯଃ ଶରଃ। ତ୍ରିଧେଵ ରଚିତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପତିତସ୍ଯାପି ଶୋଭତେ
ତାଙ୍କ ମାଳା, ଦେହ ଓ ଯେଉଁ ବାଣ ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ଲାଗିଥିଲା—ଏଇ ତିନିଟି ଅଳଙ୍କାର ତାଙ୍କ ଲୁହିପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ତଦସ୍ତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ଵୀରସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗପ୍ରଭାଵନମ୍। ରାମବାଣାସନକ୍ଷିପ୍ତମାଵହତ୍ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ରାମଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ବୀରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଇଥିବା ସେ ଅସ୍ତ୍ର, ବାଲିଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ନେଇଗଲା।
ତଂ ତଥା ପତିତଂ ସଂଖ୍ଯେ ଗତାର୍ଚିଷମିଵାନଲମ୍। ଯଯାତିମିଵ ପୁଣ୍ଯାନ୍ତେ ଦେଵଲୋକାଦିହ ଚ୍ଯୁତମ୍
ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ବାଲି, ଶିଖା ନିମିଲିଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ଦେବଲୋକରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ଯୟାତି ପରି ଥିଲେ।
ଆଦିତ୍ଯମିଵ କାଲେନ ଯୁଗାନ୍ତେ ଭୁଵି ପାତିତମ୍। ମହେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷମୁପେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଦୁଃସହମ୍
ଯୁଗ ଶେଷରେ କାଳରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି; ଅପରାଜେୟ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି; ସହିବାକୁ କଷ୍ଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ପରି—ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମହେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଂ ପତିତଂ ଵାଲିନଂ ହେମମାଲିନମ୍। ଵ୍ଯୂଢୋରସ୍କଂ ମହାବାହୁଂ ଦୀପ୍ତାସ୍ଯଂ ହରିଲୋଚନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ସୁନା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁଁହ ଓ ସିଂହ ପରି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣାନୁଚରୋ ରାମୋ ଦଦର୍ଶୋପସସର୍ପ ଚ। ତଂ ତଥା ପତିତଂ ଵୀରଂ ଗତାର୍ଚିଷମିଵାନଲମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ରାମ, ସେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ନିମିଲିଯାଇଥିବା ବୀର ବାଲିଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ବହୁମାନ୍ଯ ଚ ତଂ ଵୀରଂ ଵୀକ୍ଷମାଣଂ ଶନୈରିଵ। ଉପଯାତୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମ୍ମାନିତ ବୀର ବାଲିଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵଂ ଵାଲୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମହାବଲମ୍। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍
ରାଘବ ବଂଶୀ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାଲି ଧର୍ମ ଭିତ୍ତିକ ଶିଷ୍ଟ ଏବଂ କିଛି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ସ ଭୂମାଵଲ୍ପତେଜୋଽସୁର୍ନିହତୋ ନଷ୍ଟଚେତନଃ। ଅର୍ଥସଂହିତଯା ଵାଚା ଗର୍ଵିତଂ ରଣଗର୍ଵିତମ୍
ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ତେଜ ହରାଇ, ଚେତନା ହରାଇଥିବା, ଦାନବ ମରିଥିବା ପରି, ବାଲି ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଗର୍ବରେ ଗର୍ବିତ ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ ନରାଧିପତେଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଥିତଃ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ। ପରାଙ୍ମୁଖଵଧଂ କୃତ୍ଵା କୋଽତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ଗୁଣଃ। ଯଦହଂ ଯୁଦ୍ଧସଂରବ୍ଧସ୍ତ୍ଵତ୍କୃତେ ନିଧନଂ ଗତଃ
ତୁମେ ମଣିଷମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଗି ତୁମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲି, ଏଠି ତୁମେ ପଛ ଫେରିଥିବା ଏକଜଣଙ୍କୁ ମାରି, କେଉଁ ଗୁଣ ଅର୍ଜନ କଲେ?
ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ମହୋତ୍ସାହଃ ସମଯଜ୍ଞୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ। ଇତ୍ଯେତତ୍ ସର୍ଵଭୂତାନି କଥଯନ୍ତି ଯଶୋ ଭୁଵି
ଦୟାଳୁ, ଦୃଢ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଥିବା, ଶବ୍ଦ ରଖିବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ—ଏମିତି ତୁମର ନାମ ଭୂମିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଦମଃ ଶମଃ କ୍ଷମା ଧର୍ମୋ ଧୃତିଃ ସତ୍ଯଂ ପରାକ୍ରମଃ। ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଗୁଣା ରାଜନ୍ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚାପ୍ଯପକାରିଷୁ
ସଂଯମ, ଶାନ୍ତି, ଖ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ଧୃତି, ସତ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ—ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କର ଗୁଣ, ହେ ରାଜନ୍, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ତାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯାହମଗ୍ର୍ଯଂ ଚାଭିଜନଂ ତଵ। ତାରଯା ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧଃ ସନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ
ତୁମର ଏହି ଗୁଣମାନେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ କୁଳ ଭାବି, ମୁଁ ତାରାଙ୍କ ରୋକିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲି।
ନ ମାମନ୍ଯେନ ସଂରବ୍ଧଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ଵେଦ୍ଧୁମର୍ହସି। ଇତି ମେ ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ପନ୍ନା ବଭୂଵାଦର୍ଶନେ ତଵ
ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାରୋ ହାତରେ ରାଗି ଅବିବେକୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଘାତ ଖାଉ ନାହିଁ—ଏହି ଭାବ ମୋ ମନରେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ ବେଳେ ଆସିଥିଲା।
ସ ତ୍ଵାଂ ଵିନିହତାତ୍ମାନଂ ଧର୍ମଧ୍ଵଜମଧାର୍ମିକମ୍। ଜାନେ ପାପସମାଚାରଂ ତୃଣୈଃ କୂପମିଵାଵୃତମ୍
ମୁଁ ଜାଣିଛି, ତୁମର ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ, ଧର୍ମର ପତାକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, ଘାସରେ ଢାକା ଅଁଜଳି ଭଳି।
ସତାଂ ଵେଷଧରଂ ପାପଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନମିଵ ପାଵକମ୍। ନାହଂ ତ୍ଵାମଭିଜାନାମି ଧର୍ମଚ୍ଛଦ୍ମାଭିସଂଵୃତମ୍
ଧର୍ମୀ ଭାବରେ ଚଳିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ, ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି, ଧର୍ମର ଛଳ ରେ ଢାକା ଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ସ୍ୱୀକାର କରିପାରୁନି।
ଵିଷଯେ ଵା ପୁରେ ଵା ତେ ଯଦା ପାପଂ କରୋମ୍ଯହମ୍। ନ ଚ ତ୍ଵାମଵଜାନେଽହଂ କସ୍ମାତ୍ ତଂ ହଂସ୍ଯକିଲ୍ବିଷମ୍
ତୁମ ଦେଶ କିମ୍ବା ସହରରେ ମୁଁ କେବେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଅବମାନ କରିନାହିଁ—ତେବେ ମୋ ଦୋଷ ନଥିବା ବେଳେ କାହିଁକି ମୋତେ ମାରିଲୁ?
ଫଲମୂଲାଶନଂ ନିତ୍ଯଂ ଵାନରଂ ଵନଗୋଚରମ୍। ମାମିହାପ୍ରତିଯୁଧ୍ଯନ୍ତମନ୍ଯେନ ଚ ସମାଗତମ୍
ମୁଁ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ବାନର, ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଏ, ଏଠି ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନାହିଁ, ଅନ୍ୟଜଣ ସହିତ ଲଗିଥିଲି।
ତ୍ଵଂ ନରାଧିପତେଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତୀତଃ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ। ଲିଙ୍ଗମପ୍ଯସ୍ତି ତେ ରାଜନ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ଧର୍ମସଂହିତମ୍
ତୁମେ ମଣିଷମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ, ତୁମେ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛ, ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରକାଶ।
କଃ କ୍ଷତ୍ରିଯକୁଲେ ଜାତଃ ଶ୍ରୁତଵାନ୍ ନଷ୍ଟସଂଶଯଃ। ଧର୍ମଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ କ୍ରୂରଂ କର୍ମ ସମାଚରେତ୍
କେଉଁ ଯୋଧ୍ୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ସନ୍ଦେହ ନଥିବା ଲୋକ, ଧର୍ମର ଆଡ଼ରେ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିପାରିବ?
ତ୍ଵଂ ରାଘଵକୁଲେ ଜାତୋ ଧର୍ମଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ। ଅଭଵ୍ଯୋ ଭଵ୍ଯରୂପେଣ କିମର୍ଥଂ ପରିଧାଵସେ
ତୁମେ ରାଘବ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଧର୍ମୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତେବେ ଭଲ ଦେଖାଯାଉଥିବା ତୁମେ ଅନୁଚିତ କାମ କାହିଁକି କରୁଛ?
ସାମ ଦାନଂ କ୍ଷମା ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯଂ ଧୃତିପରାକ୍ରମୌ। ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଗୁଣା ରାଜନ୍ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚାପ୍ଯପକାରିଷୁ
ସମ୍ମିଳନ, ଦାନ, ଖ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଧୃତି ଓ ପରାକ୍ରମ—ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କର ଗୁଣ, ହେ ରାଜନ୍, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ।
ଵଯଂ ଵନଚରା ରାମ ମୃଗା ମୂଲଫଲାଶିନଃ। ଏଷା ପ୍ରକୃତିରସ୍ମାକଂ ପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵଂ ନରେଶ୍ଵର
ହେ ରାମ, ଆମେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବା, ମାଂସ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ; ଏହି ଆମର ସ୍ୱଭାବ, ତୁମେ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ନରେଶ୍ୱର।