ଏଷ ମୁଷ୍ଟିର୍ମହାନ୍ ବଦ୍ଧୋ ଗାଢଃ ସୁନିଯତାଙ୍ଗୁଲିଃ। ମଯା ଵେଗଵିମୁକ୍ତସ୍ତେ ପ୍ରାଣାନାଦାଯ ଯାସ୍ଯତି
ମୋର ଏହି ବଡ଼ ମୁଷ୍ଟି, ଭଲଭାବେ ଚେପି ଧରାଯାଇଛି ଏବଂ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକ ସଜା ହୋଇଛି, ଏହାକୁ ମୁଁ ଜୋରରେ ଛାଡ଼ିବି ଏବଂ ତୋର ପ୍ରାଣ ନେଇଯିବ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାଲିନମବ୍ରଵୀତ୍। ତଵ ଚୈଷ ହରନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ମୁଷ୍ଟିଃ ପତତୁ ମୂର୍ଧନି
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବାଲୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ଏହି ମୁଷ୍ଟି ତୋର ପ୍ରାଣ ନେଇ, ତୋର ମୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ୁ।'
ତାଡିତସ୍ତେନ ତଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମଭିକ୍ରମ୍ଯ ଵେଗତଃ। ଅଭଵଚ୍ଛୋଣିତୋଦ୍ଗାରୀ ସାପୀଡ ଇଵ ପର୍ଵତଃ
ତାହାପରେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଘାତରେ ବାଲୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ ବାଲୀଙ୍କୁ ଘାତ ଲାଗି ରକ୍ତ ବହିଲା, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଘାତ ଖାଇ ଆହତ ହେଉଛି।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ତୁ ନିଃଶଙ୍କଂ ସାଲମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ତେଜସା। ଗାତ୍ରେଷ୍ଵଭିହତୋ ଵାଲୀ ଵଜ୍ରେଣେଵ ମହାଗିରିଃ
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏକ ସାଳ ଗଛ ଉପ୍ରୁଟିଲେ ଏବଂ ବାଲୀଙ୍କ ଦେହରେ ଘାତ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ବଜ୍ର ଆଘାତ କରେ।
ସ ତୁ ଵୃକ୍ଷେଣ ନିର୍ଭଗ୍ନଃ ସାଲତାଡନଵିହ୍ଵଲଃ। ଗୁରୁଭାରଭରାକ୍ରାନ୍ତା ନୌଃ ସସାର୍ଥେଵ ସାଗରେ
ସାଳ ଗଛର ଘାତରେ ବାଲୀ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଏହି ଘାତରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ଭାରରେ ଦବିଯାଇଥିବା ଏକ ନୌକା ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ହେଉଛି, ସେମିତି ଦେଖାଗଲେ।
ତୌ ଭୀମବଲଵିକ୍ରାନ୍ତୌ ସୁପର୍ଣସମଵେଗିତୌ। ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୌ ଘୋରଵପୁଷୌ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଵିଵାମ୍ବରେ
ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଅତିଶୟ ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରତାପଶାଳୀ, ଗରୁଡ଼ ପରି ଦ୍ରୁତ, ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପରସ୍ପରମମିତ୍ରଘ୍ନୌ ଛିଦ୍ରାନ୍ଵେଷଣତତ୍ପରୌ। ତତୋଽଵର୍ଧତ ଵାଲୀ ତୁ ବଲଵୀର୍ଯସମନ୍ଵିତଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପରସ୍ପରର ଦୁର୍ବଳତା ଖୋଜୁଥିଲେ। ଏହିପରେ ବାଲୀ ତାଙ୍କର ବଳ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଆଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ।
ସୂର୍ଯପୁତ୍ରୋ ମହାଵୀର୍ଯଃ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପରିହୀଯତ। ଵାଲିନା ଭଗ୍ନଦର୍ପସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ମହାବୀର ସୁଗ୍ରୀବ ବାଲୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଗର୍ବ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହେଲା।
ଵାଲିନଂ ପ୍ରତି ସାମର୍ଷୋ ଦର୍ଶଯାମାସ ରାଘଵମ୍। ଵୃକ୍ଷୈଃ ସଶାଖୈଃ ଶିଖରୈର୍ଵଜ୍ରକୋଟିନିଭୈର୍ନଖୈଃ
ବାଲୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ, ଗଛ, ଡାଳ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଏବଂ ବଜ୍ର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା।
ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ଜାନୁଭିଃ ପଦ୍ଭିର୍ବାହୁଭିଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ତଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ଘୋରଂ ଵୃତ୍ରଵାସଵଯୋରିଵ
ମୁଷ୍ଟି, ହାଁଟ, ପାଦ ଏବଂ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ବୃତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା।
ତୌ ଶୋଣିତାକ୍ତୌ ଯୁଧ୍ଯେତାଂ ଵାନରୌ ଵନଚାରିଣୌ। ମେଘାଵିଵ ମହାଶବ୍ଦୈସ୍ତର୍ଜମାନୌ ପରସ୍ପରମ୍
ସେଇ ଦୁଇ ଵାନର, ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିବା, ରକ୍ତରେ ଲପେଟାଯାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏକାଉଁ ମେଘ ପରି ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ପରସ୍ପରକୁ ଡାକୁଥିଲେ।
ହୀଯମାନମଥାପଶ୍ଯତ୍ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରେଶ୍ଵରମ୍। ପ୍ରେକ୍ଷମାଣଂ ଦିଶଶ୍ଚୈଵ ରାଘଵଃ ସ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଯେ, ବାନରମାନ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଚାରିପଟେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ତତୋ ରାମୋ ମହାତେଜା ଆର୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରୀଶ୍ଵରମ୍। ସ ଶରଂ ଵୀକ୍ଷତେ ଵୀରୋ ଵାଲିନୋ ଵଧକାଂକ୍ଷଯା
ତାପରେ ମହାପ୍ରଭାବୀ ରାମ, ବାନରମାନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟରେ ଦେଖି, ବାଲୀଙ୍କ ବଧ ଆଶାରେ ତାଙ୍କ ତୀରକୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତତୋ ଧନୁଷି ସଂଧାଯ ଶରମାଶୀଵିଷୋପମମ୍। ପୂରଯାମାସ ତଚ୍ଚାପଂ କାଲଚକ୍ରମିଵାନ୍ତକଃ
ତାପରେ ଏକ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ତୀରକୁ ଧନୁଷରେ ଲଗାଇ, ସେ ତାହାକୁ ପୂରା ଟାଣିଲେ, ଯେପରି ଯମ ନିଜ କାଳଚକ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଥାଏ।
ତସ୍ଯ ଜ୍ଯାତଲଘୋଷେଣ ତ୍ରସ୍ତାଃ ପତ୍ରରଥେଶ୍ଵରାଃ। ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ମୃଗାଶ୍ଚୈଵ ଯୁଗାନ୍ତ ଇଵ ମୋହିତାଃ
ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ତାରର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଓ ମୃଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସବୁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵଜ୍ରନିର୍ଘୋଷଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତାଶନିସଂନିଭଃ। ରାଘଵେଣ ମହାବାଣୋ ଵାଲିଵକ୍ଷସି ପାତିତଃ
ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ମହାତୀର, ବଜ୍ରର ଗର୍ଜନ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି, ବାଲୀଙ୍କ ଛାତିରେ ଲାଗିଗଲା।
ତତସ୍ତେନ ମହାତେଜା ଵୀର୍ଯଯୁକ୍ତଃ କପୀଶ୍ଵରଃ। ଵେଗେନାଭିହତୋ ଵାଲୀ ନିପପାତ ମହୀତଲେ
ତାହାପରେ, ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀରର ଘାତରେ, ମହାପ୍ରଭାବୀ ବାନରମାନ୍ୟ ବାଲୀ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵୋଦ୍ଧୂତଃ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ମହୀତଲେ। ଆଶ୍ଵଯୁକ୍ସମଯେ ମାସି ଗତଶ୍ରୀକୋ ଵିଚେତନଃ। ବାଷ୍ପସଂରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠସ୍ତୁ ଵାଲୀ ଚାର୍ତସ୍ଵରଃ ଶନୈଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ପରି, ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ତାଙ୍କ ତେଜ ହରାଇ ଅଚେତନ ହୋଇଥିଲେ ବାଲୀ; ତାଙ୍କ ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ।
ନରୋତ୍ତମଃ କାଲଯୁଗାନ୍ତକୋପମଂ ଶରୋତ୍ତମଂ କାଞ୍ଚନରୂପ୍ଯଭୂଷିତମ୍। ସସର୍ଜ ଦୀପ୍ତଂ ତମମିତ୍ରମର୍ଦନଂ ସଧୂମମଗ୍ନିଂ ମୁଖତୋ ଯଥା ହରଃ
ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ସବୁ କିଛି ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରି, ସୁନା ଓ ରୂପାରେ ଶୋଭିତ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; ଯେପରି ହରା ମୁଁହରୁ ଧୂଆଁ ଓ ଅଗ୍ନି ନିକାଳନ୍ତି, ସେପରି।
ଅଥୋକ୍ଷିତଃ ଶୋଣିତତୋଯଵିସ୍ରଵୈଃ ସୁପୁଷ୍ପିତାଶୋକ ଇଵାନିଲୋଦ୍ଧତଃ। ଵିଚେତନୋ ଵାସଵସୂନୁରାହଵେ ପ୍ରଭ୍ରଂଶିତେନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜଵତ୍ କ୍ଷିତିଂ ଗତଃ
ତାପରେ, ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଭିଜିଯାଇଥିବା, ପୁଷ୍ପିତ ଅଶୋକ ଗଛକୁ ପବନ ହେବାରେ ଯେପରି ହଲେଇ ଦେଉଛି, ସେପରି ବାଲି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ହୁଁଚା ହୋଇ, ଜିତ୍ତିବା ଶକ୍ତି ହରାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଲେ।
thumb|ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ସତରେ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶରେଣାଭିହତୋ ରାମେଣ ରଣକର୍କଶଃ। ପପାତ ସହସା ଵାଲୀ ନିକୃତ୍ତ ଇଵ ପାଦପଃ
ତାପରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ବାଲି, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଏକ କଟା ଗଛ ପରି ହଠାତ୍ ଭୂମିକୁ ଲୁହିଗଲେ।
ସ ଭୂମୌ ନ୍ଯସ୍ତସର୍ଵାଙ୍ଗସ୍ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣଃ। ଅପତଦ୍ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ମୁକ୍ତରଶ୍ମିରିଵ ଧ୍ଵଜଃ
ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା ସେ ବିରାଟ୍ ବାଲି, ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଭୂମିରେ ପସାରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ତାଙ୍କ ଆଲୋକ ହରାଇ ଯେପରି ଭୂମିକୁ ପଡ଼େ, ସେପରି ଲୁହିଗଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ ନିପତିତେ ଭୂମୌ ହର୍ଯୃକ୍ଷାଣାଂ ଗଣେଶ୍ଵରେ। ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରମିଵ ଵ୍ଯୋମ ନ ଵ୍ଯରାଜତ ମେଦିନୀ
ମକଡ଼ ଓ ଭାଲୁଙ୍କ ଦଳର ନାୟକ ବାଲି ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଲେବେଳେ, ଚାନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି, ପୃଥିବୀର ଚମକ ହରାଇଗଲା।
ଭୂମୌ ନିପତିତସ୍ଯାପି ତସ୍ଯ ଦେହଂ ମହାତ୍ମନଃ। ନ ଶ୍ରୀର୍ଜହାତି ନ ପ୍ରାଣା ନ ତେଜୋ ନ ପରାକ୍ରମଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଶୋଭା, ପ୍ରାଣ, ତେଜ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ କେବେ ହରାଇଲା ନାହିଁ।
ଶକ୍ରଦତ୍ତା ଵରା ମାଲା କାଞ୍ଚନୀ ରତ୍ନଭୂଷିତା। ଦଧାର ହରିମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତେଜଃ ଶ୍ରିଯଂ ଚ ସା
ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁନା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ମାଳା, ସେ ମକଡ଼ ନାୟକଙ୍କ ପ୍ରାଣ, ତେଜ ଓ ଶ୍ରୀକୁ ରକ୍ଷା କଲା।
ସ ତଯା ମାଲଯା ଵୀରୋ ହୈମଯା ହରିଯୂଥପଃ। ସଂଧ୍ଯାନୁଗତପର୍ଯନ୍ତଃ ପଯୋଧର ଇଵାଭଵତ୍
ସେ ସୁନା ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସେ ବୀର ମକଡ଼ ଦଳପତି, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳରେ ଆଲୋକରେ ଘିରିଥିବା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ମାଲା ଚ ଦେହଶ୍ଚ ମର୍ମଘାତୀ ଚ ଯଃ ଶରଃ। ତ୍ରିଧେଵ ରଚିତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପତିତସ୍ଯାପି ଶୋଭତେ
ତାଙ୍କ ମାଳା, ଦେହ ଓ ଯେଉଁ ବାଣ ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ଲାଗିଥିଲା—ଏଇ ତିନିଟି ଅଳଙ୍କାର ତାଙ୍କ ଲୁହିପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ତଦସ୍ତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ଵୀରସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗପ୍ରଭାଵନମ୍। ରାମବାଣାସନକ୍ଷିପ୍ତମାଵହତ୍ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ରାମଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ବୀରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଇଥିବା ସେ ଅସ୍ତ୍ର, ବାଲିଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ନେଇଗଲା।
ତଂ ତଥା ପତିତଂ ସଂଖ୍ଯେ ଗତାର୍ଚିଷମିଵାନଲମ୍। ଯଯାତିମିଵ ପୁଣ୍ଯାନ୍ତେ ଦେଵଲୋକାଦିହ ଚ୍ଯୁତମ୍
ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ବାଲି, ଶିଖା ନିମିଲିଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ଦେବଲୋକରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ଯୟାତି ପରି ଥିଲେ।