ତଦା ହି ତାରା ହିତମେଵ ଵାକ୍ଯଂ ତଂ ଵାଲିନଂ ପଥ୍ଯମିଦଂ ବଭାଷେ। ନ ରୋଚତେ ତଦ୍ ଵଚନଂ ହି ତସ୍ଯ କାଲାଭିପନ୍ନସ୍ଯ ଵିନାଶକାଲେ
ତାରା ସେତେବେଳେ କେବଳ ଭଲ କଥା କହି, ବାଳିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ବାଳିଙ୍କୁ ସେ କଥା ଭଲ ଲାଗିଲା ନାହିଁ।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଷୋଡ଼ଶ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡରେ ଏଠି ଷୋଡ଼ଶ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ।
ତାମେଵଂ ବ୍ରୁଵତୀଂ ତାରାଂ ତାରାଧିପନିଭାନନାମ୍। ଵାଲୀ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯାମାସ ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାରା ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି କଥା କହୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ବାଲୀ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗର୍ଜତୋଽସ୍ଯ ସୁସଂରବ୍ଧଂ ଭ୍ରାତୁଃ ଶତ୍ରୋର୍ଵିଶେଷତଃ। ମର୍ଷଯିଷ୍ଯାମି କେନାପି କାରଣେନ ଵରାନନେ
ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ତୁମେ କହ, ମୋ ଶତ୍ରୁ ଭାଇର ଏହି କ୍ରୋଧର ଗର୍ଜନକୁ କାହିଁକି ମୁଁ ସହିବି?
ଅଧର୍ଷିତାନାଂ ଶୂରାଣାଂ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନାମ୍। ଧର୍ଷଣାମର୍ଷଣଂ ଭୀରୁ ମରଣାଦତିରିଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ସାହସୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଯଦି ଅପମାନ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ଭୟଭିତ ତୁମେ।
ସୋଢୁଂ ନ ଚ ସମର୍ଥୋଽହଂ ଯୁଦ୍ଧକାମସ୍ଯ ସଂଯୁଗେ। ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଚ ସଂରମ୍ଭଂ ହୀନଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଗର୍ଜିତମ୍
ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିବା ହୀନଗ୍ରୀବ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଏବଂ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜକୁ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସହିପାରିବିନାହିଁ।
ନ ଚ କାର୍ଯୋ ଵିଷାଦସ୍ତେ ରାଘଵଂ ପ୍ରତି ମତ୍କୃତେ। ଧର୍ମଜ୍ଞଶ୍ଚ କୃତଜ୍ଞଶ୍ଚ କଥଂ ପାପଂ କରିଷ୍ଯତି
ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କ ବିଷୟରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ସେ ଧର୍ମ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜାଣନ୍ତି—ସେ କେମିତି ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବେ?
ନିଵର୍ତସ୍ଵ ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ କଥଂ ଭୂଯୋଽନୁଗଚ୍ଛସି। ସୌହୃଦଂ ଦର୍ଶିତଂ ତାଵନ୍ମଯି ଭକ୍ତିସ୍ତ୍ଵଯା କୃତା
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ତୁମେ ପଛକୁ ଫେରିଯାଅ; ଆଉ କାହିଁକି ମୋ ପଛରେ ଆସୁଛ? ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ମିତ୍ରତା ଓ ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଛ।
ପ୍ରତିଯୋତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଗତ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଜହି ସମ୍ଭ୍ରମମ୍। ଦର୍ପଂ ଚାସ୍ଯ ଵିନେଷ୍ଯାମି ନ ଚ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିଯୋକ୍ଷ୍ଯତେ
ମୁଁ ଯାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ତୁମ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭାଙ୍ଗିଦେବି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଯିବନାହିଁ।
ଅହଂ ହ୍ଯାଜିସ୍ଥିତସ୍ଯାସ୍ଯ କରିଷ୍ଯାମି ଯଦୀପ୍ସିତମ୍। ଵୃକ୍ଷୈର୍ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାରୈଶ୍ଚ ପୀଡିତଃ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯତି
ସେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେଇଁ କରିବି; ଗଛ ଓ ମୋ ମୁଷ୍ଟିର ଘାତରେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି, ସେ ପଛୁଆଯିବେ।
ନ ମେ ଗର୍ଵିତମାଯସ୍ତଂ ସହିଷ୍ଯତି ଦୁରାତ୍ମଵାନ୍। କୃତଂ ତାରେ ସହାଯତ୍ଵଂ ଦର୍ଶିତଂ ସୌହୃଦଂ ମଯି
ଅଭିମାନରେ ଭରିଥିବା ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମୋ ସହିତ ଟିକିପାରିବେନାହିଁ; ତାରା, ତୁମେ ସହାୟତା ଓ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରିଛ।
ଶାପିତାସି ମମ ପ୍ରାଣୈର୍ନିଵର୍ତସ୍ଵ ଜନେନ ଚ। ଅଲଂ ଜିତ୍ଵା ନିଵର୍ତିଷ୍ଯେ ତମହଂ ଭ୍ରାତରଂ ରଣେ
ମୋ ପ୍ରାଣ ଓ ଲୋକଙ୍କ ନାମରେ ମୁଁ ଶପଥ କରୁଛି, ତୁମେ ଫେରିଯାଅ; ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ଭାଇକୁ ଜିତି, ପୁଣି ମୁଁ ଫେରିଆସିବି।
ତଂ ତୁ ତାରା ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଵାଲିନଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ। ଚକାର ରୁଦତୀ ମନ୍ଦଂ ଦକ୍ଷିଣା ସା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ତାରା, ମିଠା କଥା କହି ବାଲୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଶାନ୍ତ ଭାବେ କାନ୍ଦି, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ।
ତତଃ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରଵିଦ୍ ଵିଜଯୈଷିଣୀ। ଅନ୍ତଃପୁରଂ ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଶୋକମୋହିତା
ପରେ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଓ ବିଜୟ ଆଶା କରୁଥିବା ତାରା, ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଯାଂ ତୁ ତାରାଯାଂ ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସ୍ଵମାଲଯମ୍। ନଗର୍ଯା ନିର୍ଯଯୌ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାସର୍ପ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍
ତାରା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ନିଜ ମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ବାଲୀ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ବଡ଼ ସାପ ଭଳି ଶ୍ୱାସ ନିଅଇ ନଗରରୁ ବାହାରିଲେ।
ସ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ମହାରୋଷୋ ଵାଲୀ ପରମଵେଗଵାନ୍। ସର୍ଵତଶ୍ଚାରଯନ୍ ଦୃଷ୍ଟିଂ ଶତ୍ରୁଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷଯା
ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ବାଲୀ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଏବଂ ସତ୍ରୁକୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଘୁରାଇଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ତତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ହେମପିଙ୍ଗଲମ୍। ସୁସଂଵୀତମଵଷ୍ଟବ୍ଧଂ ଦୀପ୍ଯମାନମିଵାନଲମ୍
ତାପରେ, ମହିମାଶାଳୀ ବାଲୀ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ଓ କମର ବାନ୍ଧିଥିବା, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ଵାଲୀ ଗାଢସଂଵୀତୋ ମୁଷ୍ଟିମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ସୁଗ୍ରୀଵମେଵାଭିମୁଖୋ ଯଯୌ ଯୋଦ୍ଧୁଂ କୃତକ୍ଷଣଃ
ବାଲୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କମର ବାନ୍ଧି, ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁଷ୍ଟି ଉଠାଇ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆଗେଇଲେ।
ଶ୍ଲିଷ୍ଟଂ ମୁଷ୍ଟିଂ ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ସଂରବ୍ଧତରମାଗତଃ। ସୁଗ୍ରୀଵୋଽପି ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵାଲିନଂ ହେମମାଲିନମ୍
ମୁଷ୍ଟି ଦୃଢ଼ କରି, ଅଧିକ କ୍ରୋଧରେ ଆଗେଇ ଆସୁଥିଲେ; ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ସୁନା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ବାଲୀଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆଗେଇଲେ।
ତଂ ଵାଲୀ କ୍ରୋଧତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ରଣକୋଵିଦମ୍। ଆପତନ୍ତଂ ମହାଵେଗମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ବାଲୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁଗ୍ରୀବ ଦିଗକୁ ବେଗରେ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଏଷ ମୁଷ୍ଟିର୍ମହାନ୍ ବଦ୍ଧୋ ଗାଢଃ ସୁନିଯତାଙ୍ଗୁଲିଃ। ମଯା ଵେଗଵିମୁକ୍ତସ୍ତେ ପ୍ରାଣାନାଦାଯ ଯାସ୍ଯତି
ମୋର ଏହି ବଡ଼ ମୁଷ୍ଟି, ଭଲଭାବେ ଚେପି ଧରାଯାଇଛି ଏବଂ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକ ସଜା ହୋଇଛି, ଏହାକୁ ମୁଁ ଜୋରରେ ଛାଡ଼ିବି ଏବଂ ତୋର ପ୍ରାଣ ନେଇଯିବ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାଲିନମବ୍ରଵୀତ୍। ତଵ ଚୈଷ ହରନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ମୁଷ୍ଟିଃ ପତତୁ ମୂର୍ଧନି
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସୁଗ୍ରୀବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବାଲୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ଏହି ମୁଷ୍ଟି ତୋର ପ୍ରାଣ ନେଇ, ତୋର ମୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ୁ।'
ତାଡିତସ୍ତେନ ତଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମଭିକ୍ରମ୍ଯ ଵେଗତଃ। ଅଭଵଚ୍ଛୋଣିତୋଦ୍ଗାରୀ ସାପୀଡ ଇଵ ପର୍ଵତଃ
ତାହାପରେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଘାତରେ ବାଲୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ ବାଲୀଙ୍କୁ ଘାତ ଲାଗି ରକ୍ତ ବହିଲା, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଘାତ ଖାଇ ଆହତ ହେଉଛି।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ତୁ ନିଃଶଙ୍କଂ ସାଲମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ତେଜସା। ଗାତ୍ରେଷ୍ଵଭିହତୋ ଵାଲୀ ଵଜ୍ରେଣେଵ ମହାଗିରିଃ
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏକ ସାଳ ଗଛ ଉପ୍ରୁଟିଲେ ଏବଂ ବାଲୀଙ୍କ ଦେହରେ ଘାତ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ବଜ୍ର ଆଘାତ କରେ।
ସ ତୁ ଵୃକ୍ଷେଣ ନିର୍ଭଗ୍ନଃ ସାଲତାଡନଵିହ୍ଵଲଃ। ଗୁରୁଭାରଭରାକ୍ରାନ୍ତା ନୌଃ ସସାର୍ଥେଵ ସାଗରେ
ସାଳ ଗଛର ଘାତରେ ବାଲୀ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଏହି ଘାତରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ଭାରରେ ଦବିଯାଇଥିବା ଏକ ନୌକା ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ହେଉଛି, ସେମିତି ଦେଖାଗଲେ।
ତୌ ଭୀମବଲଵିକ୍ରାନ୍ତୌ ସୁପର୍ଣସମଵେଗିତୌ। ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୌ ଘୋରଵପୁଷୌ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଵିଵାମ୍ବରେ
ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଅତିଶୟ ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରତାପଶାଳୀ, ଗରୁଡ଼ ପରି ଦ୍ରୁତ, ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପରସ୍ପରମମିତ୍ରଘ୍ନୌ ଛିଦ୍ରାନ୍ଵେଷଣତତ୍ପରୌ। ତତୋଽଵର୍ଧତ ଵାଲୀ ତୁ ବଲଵୀର୍ଯସମନ୍ଵିତଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପରସ୍ପରର ଦୁର୍ବଳତା ଖୋଜୁଥିଲେ। ଏହିପରେ ବାଲୀ ତାଙ୍କର ବଳ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଆଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ।
ସୂର୍ଯପୁତ୍ରୋ ମହାଵୀର୍ଯଃ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପରିହୀଯତ। ଵାଲିନା ଭଗ୍ନଦର୍ପସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ମହାବୀର ସୁଗ୍ରୀବ ବାଲୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଗର୍ବ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହେଲା।
ଵାଲିନଂ ପ୍ରତି ସାମର୍ଷୋ ଦର୍ଶଯାମାସ ରାଘଵମ୍। ଵୃକ୍ଷୈଃ ସଶାଖୈଃ ଶିଖରୈର୍ଵଜ୍ରକୋଟିନିଭୈର୍ନଖୈଃ
ବାଲୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ, ଗଛ, ଡାଳ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଏବଂ ବଜ୍ର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଦ୍ୱାରା।
ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ଜାନୁଭିଃ ପଦ୍ଭିର୍ବାହୁଭିଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ତଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ଘୋରଂ ଵୃତ୍ରଵାସଵଯୋରିଵ
ମୁଷ୍ଟି, ହାଁଟ, ପାଦ ଏବଂ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ବୃତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା।