ସୁବାହୂରସି ଚିକ୍ଷେପ ସ ଵିଦ୍ଧଃ ପ୍ରାପତଦ୍ ଭୁଵି । ଶେଷାନ୍ ଵାଯଵ୍ଯମାଦାଯ ନିଜଘାନ ମହାଯଶାଃ । ରାଘଵଃ ପରମୋଦାରୋ ମୁନୀନାଂ ମୁଦମାଵହନ୍ ॥୧-୩୦-
ସେ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ରଟି ସୁବାହୁର ଛାତିରେ ଛାଡିଲେ; ଆଘାତ ପାଇ ସୁବାହୁ ଭୂମିରେ ପଡିଲେ। ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଘବ ପରେ ବାୟୁ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଲେ।
ସ ହତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଯଜ୍ଞଘ୍ନାନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ଋଷିଭିଃ ପୂଜିତସ୍ତତ୍ର ଯଥେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଜଯେ ପୁରା ॥୧-୩୦-
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତିଁଠିରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକଦା ବିଜୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଅଥ ଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେ ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ନିରୀତିକା ଦିଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାକୁତ୍ସ୍ଥମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୦-
ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦିଗଗୁଡିକୁ ନିର୍ମଳ ଦେଖି, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
କୃତାର୍ଥୋଽସ୍ମି ମହାବାହୋ କୃତଂ ଗୁରୁଵଚସ୍ତ୍ଵଯା । ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମମିଦଂ ସତ୍ଯଂ କୃତଂ ଵୀର ମହାଯଶଃ । ସ ହି ରାମଂ ପ୍ରଶସ୍ଯୈଵଂ ତାଭ୍ଯାଂ ସଂଧ୍ଯାମୁପାଗମତ୍ ॥୧-୩୦-
ବଳଶାଳୀ ରାମ, ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛ। ବୀର, ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତୁମେ ଏହି ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର କରିଛ। ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ସେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟା କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଗଲେ।
thumb|ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକତିସ ଶର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ତାଂ ରଜନୀଂ ତତ୍ର କୃତାର୍ଥୌ ରାମଲକ୍ଷଣୌ । ଊଷତୁର୍ମୁଦିତୌ ଵୀରୌ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୧-୩୧-
ତାପରେ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧି ନିଅ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାରେ ଏହି ରାତି କଟାଇଲେ; ଦୁଇ ନାୟକ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲେ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ କୃତପୌର୍ଵାହ୍ଣିକକ୍ରିଯୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୃଷୀଂଶ୍ଚାନ୍ଯାନ୍ସହିତାଵଭିଜଗ୍ମତୁଃ ॥୧-୩୧-
ସକାଳ ହେଲାପରେ, ପୂର୍ବାହ୍ନ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍ । ଊଚତୁର୍ପରମୋଦାରଂ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଭାଷିଣୌ ॥୧-୩୧-
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଦୁଇ ଜଣ ମଧୁର ଭାଷାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ।
ଇମୌ ସ୍ମ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କିଙ୍କରୌ ସମୁପାଗତୌ । ଆଜ୍ଞାପଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସନଂ କରଵାଵ କିମ୍ ॥୧-୩୧-
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ତୁମର ଦାସ ଭାବରେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଆପଣ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଏଵମୁକ୍ତେ ତଯୋର୍ଵାକ୍ଯେ ସର୍ଵ ଏଵ ମହର୍ଷଯଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୩୧-
ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମୈଥିଲସ୍ଯ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନକସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯଜ୍ଞଃ ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠସ୍ତତ୍ର ଯାସ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ॥୧-୩୧-
ମିଥିଲାର ରାଜା ଜନକ, ମନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ଯଜ୍ଞ କରିବେ। ଆମେ ସେଠାକୁ ଯିବା।
ତ୍ଵଂ ଚୈଵ ନରଶାର୍ଦୂଲ ସହାସ୍ମାଭିର୍ଗମିଷ୍ଯସି । ଅଦ୍ଭୁତଂ ଚ ଧନୂରତ୍ନଂ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି ॥୧-୩୧-
ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ନରମାନ୍ୟ ସିଂହ, ଆମ ସହିତ ଯିବା। ସେଠାରେ ତୁମେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତଦ୍ଧି ପୂର୍ଵଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦତ୍ତଂ ସଦସି ଦୈଵତୈଃ । ଅପ୍ରମେଯବଲଂ ଘୋରଂ ମଖେ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍ ॥୧-୩୧-
ହେ ନରମାନ୍ୟ, ସେ ଧନୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନେ ସଭାରେ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ଯଜ୍ଞରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚମକୁଥିଲା।
ନାସ୍ଯ ଦେଵା ନ ଗନ୍ଧର୍ଵା ନାସୁରା ନ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ । କର୍ତୁମାରୋପଣଂ ଶକ୍ତା ନ କଥଞ୍ଚନ ମାନୁଷାଃ ॥୧-୩୧-
ଏହି ଧନୁକୁ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ କୌଣସି ମାନବ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ତାର ତାଣି ଲଗାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଧନୁଷସ୍ତସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଂ ହି ଜିଜ୍ଞାସନ୍ତୋ ମହୀକ୍ଷିତଃ । ନ ଶେକୁରାରୋପଯିତୁଂ ରାଜପୁତ୍ରା ମହାବଲାଃ ॥୧-୩୧-
ଧନୁର ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ତାଣି ଲଗାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଧନୁର୍ନରଶାର୍ଦୂଲ ମୈଥିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତତ୍ର ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯଜ୍ଞଂ ଚ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ ॥୧-୩୧-
ହେ ନରମାନ୍ୟ ସିଂହ, ସେ ଧନୁ ମୈଥିଲାର ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର। ଏଠାରେ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଧନୁ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବା।
ତଦ୍ଧି ଯଜ୍ଞଫଲଂ ତେନ ମୈଥିଲେନୋତ୍ତମଂ ଧନୁଃ । ଯାଚିତଂ ନରଶାର୍ଦୂଲ ସୁନାଭଂ ସର୍ଵଦୈଵତୈଃ ॥୧-୩୧-
ହେ ନରମାନ୍ୟ, ସେ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ମୈଥିଲା ରାଜା, ସବୁ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସିତ, ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଭାବରେ ଚାହିଥିଲେ।
ଆଯାଗଭୂତଂ ନୃପତେସ୍ତସ୍ଯ ଵେଶ୍ମନି ରାଘଵ । ଅର୍ଚିତଂ ଵିଵିଧୈର୍ଗନ୍ଧୈର୍ଧୂପୈଶ୍ଚାଗୁରୁଗନ୍ଧିଭିଃ ॥୧-୩୧-୧୩ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଵରଃ ପ୍ରସ୍ଥାନମକରୋତ୍ ତଦା । ସର୍ଷିସଙ୍ଘଃ ସକାକୁତ୍ସ୍ଥ ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଵନଦେତାଃ ॥୧-୩୧-
ହେ ରାଘବ, ସେ ଧନୁ ରାଜାଙ୍କର ଗୃହରେ ପୂଜା ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବରେ ରଖାଯାଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅଗୁରୁ ଧୂପରେ ଆର୍ଚିତ।
ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ସିଦ୍ଧଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମାଦହମ୍ । ଉତ୍ତରେ ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ହିମଵନ୍ତଂ ଶିଲୋଚ୍ଚଯମ୍ ॥୧-୩୧-
ଏପରି କହି, ମହାମୁନି ତାଳି ଦେଇବା ପରେ, ଋଷିମାନେ ଓ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସହିତ ଅଟବୀବାସୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଯାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଃ କୌଶିକଃ ସ ତପୋଧନଃ । ଉତ୍ତରାଂ ଦିଶମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଥାତୁମୁପଚକ୍ରମେ ॥୧-୩୧-
‘ତୁମମାନେ ସବୁ ଭଲ ରୁହ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରୁ ଉତ୍ତର ଜାହ୍ନବୀ ତୀର ହିମବନ୍ତ ପାହାଡ଼କୁ ଯିବି।’
ତଂ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ମୁନିଵରମନ୍ଵଗାଦନୁସାରିଣାମ୍ । ଶକଟୀଶତମାତ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରଯାଣେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍ ॥୧-୩୧-
ଏପରି କହି, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ କୌଶିକ ମୁନି, ଉତ୍ତର ଦିଶାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ମୃଗପକ୍ଷିଗଣାଶ୍ଚୈଵ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ । ଅନୁଜଗ୍ମୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍ ॥୧-୩୧-
ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ, ବେଦାନୁସାରୀ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଏକ ଶତ ଗାଡ଼ି ଦୂର ଯାତ୍ରା କଲେ।
ନିଵର୍ତଯାମାସ ତତଃ ସ ଋଷି ସନ୍ଘଃ ସ ପକ୍ଷିଣଃ । ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵାକରେ ॥୧-୩୧-
ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟାଶୀଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ତେଽସ୍ତଂ ଗତେ ଦିନକରେ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତହୁତାଶନାଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନିଷେଦୁରମିତୌଜସଃ ॥୧-୩୧-
ଋଷିମାନେ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ।
ରାମୋଽପି ସହସୌମିତ୍ରିର୍ମୁନୀଂସ୍ତାନଭିପୂଜ୍ଯ ଚ । ଅଗ୍ରତୋ ନିଷସାଦାଥ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୩୧-
ଦିନକର ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କଲେ; ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗୁଆ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷମାନେ ବସିଗଲେ।
ଅଥ ରାମୋ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଂ କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତମ୍ ॥୧-୩୧-
ରାମ ମଧ୍ୟ, ସୌମିତ୍ରି ସହିତ, ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିକ ଆଦର କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗରେ ବସିଲେ।
ଭଗଵନ୍ କୋ ନ୍ଵଯଂ ଦେଶଃ ସମୃଦ୍ଧଵନଶୋଭିତଃ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ॥୧-୩୧-
ତାପରେ, ମହାତ୍ଜ୍ୱଳ ରାମ, ତପସ୍ୟାଶୀଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସୁକତା ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ:
ଚୋଦିତୋ ରାମଵାକ୍ଯେନ କଥଯାମାସ ସୁଵ୍ରତଃ । ତସ୍ଯ ଦେଶସ୍ଯ ନିଖିଲମୃଷିମଧ୍ଯେ ମହାତପାଃ ॥୧-୩୧-
‘ଭଗବନ୍, ଏହି ଦେଶ କଣ, ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣ ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।’
thumb|ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ରାମଙ୍କର ଉପସ୍ଥାପିତ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ମୁନି, ଋଷିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଦେଶ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଯୋନିର୍ମହାନାସୀତ୍ କୁଶୋ ନାମ ମହାତପାଃ । ଅକ୍ଲିଷ୍ଟଵ୍ରତଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସଜ୍ଜନପ୍ରତିପୂଜକଃ ॥୧-୩୨-
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିବା, ବଡ଼ ତପସ୍ୱୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସଜ୍ଜନମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଏମିତି କୁଶ ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଥିଲେ।