ଵିସାର୍ଯ ସର୍ଵତୋ ଦୃଷ୍ଟିଂ କାନନେ କାନନପ୍ରିଯଃ। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିପୁଲଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଧମାହାରଯଦ୍ ଭୃଶମ୍
ବନକୁ ଚାରିପାଖରେ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ବନକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଓ ଚଉଡ଼ ଗଳା ବିଶିଷ୍ଟ ସୁଗ୍ରୀବ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ନିନଦଂ ଘୋରଂ କୃତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧାଯ ଚାହ୍ଵଯତ୍। ପରିଵାରୈଃ ପରିଵୃତୋ ନାଦୈର୍ଭିନ୍ଦନ୍ନିଵାମ୍ବରମ୍
ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଆକାଶକୁ ଫାଟିଯିବା ପରି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା।
ଗର୍ଜନ୍ନିଵ ମହାମେଘୋ ଵାଯୁଵେଗପୁରଃସରଃ। ଅଥ ବାଲାର୍କସଦୃଶୋ ଦୃପ୍ତସିଂହଗତିସ୍ତତଃ
ବଡ଼ ବଦଳ ଯେମିତି ବାୟୁର ଗତିରେ ଗର୍ଜନ କରେ, ସେମିତି ସୁଗ୍ରୀବ ଗର୍ଜନ କରି, ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସିଂହ ପରି ଗର୍ବିତ ଚାଳରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମଂ କ୍ରିଯାଦକ୍ଷଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ହରିଵାଗୁରଯା ଵ୍ଯାପ୍ତାଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନତୋରଣାମ୍
କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, 'ଆମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଯାହା ସୁନାର ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏବଂ ବନର ମାନଙ୍କ ଜାଳରେ ଢାକାଯାଇଛି।'
ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ଧ୍ଵଜଯନ୍ତ୍ରାଢ୍ଯାଂ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିନଃ ପୁରୀମ୍। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯା କୃତା ଵୀର ତ୍ଵଯା ଵାଲିଵଧେ ପୁରା
'ଆମେ ବାନ୍ଦେର ଧ୍ୱଜ ଓ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ବାଲିଙ୍କ ଶହର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଆସିଛୁ। ହେ ନାୟକ, ବାଲିଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଏବେ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।'
ସଫଲାଂ କୁରୁ ତାଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଲତାଂ କାଲ ଇଵାଗତଃ। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସ ରାଘଵଃ
'ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ତୁରନ୍ତ ସଫଳ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଆସିଥାଏ।' ସୁଗ୍ରୀବ ଏପରି କହିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତମେଵୋଵାଚ ଵଚନଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଶତ୍ରୁସୂଦନଃ। କୃତାଭିଜ୍ଞାନଚିହ୍ନସ୍ତ୍ଵମନଯା ଗଜସାହ୍ଵଯା
ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଗଜସାହ୍ୱୟ ମାଳା, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁମ ଗଳାରେ ପରିଛନ୍ତି ଚିହ୍ନ ସ୍ୱରୂପ—'
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଏଷା କଣ୍ଠେ କୃତା ତଵ। ଶୋଭସେଽପ୍ଯଧିକଂ ଵୀର ଲତଯା କଣ୍ଠସକ୍ତଯା
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ମାଳାକୁ ତୁମ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଲତା ଗଳାରେ ଥିବାରୁ ତୁମେ ଆଉ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଉଛ।'
ଵିପରୀତ ଇଵାକାଶେ ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରମାଲଯା। ଅଦ୍ଯ ଵାଲିସମୁତ୍ଥଂ ତେ ଭଯଂ ଵୈରଂ ଚ ଵାନର
'ଯେପରି ଆକାଶରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆଜି ବାନର, ବାଲି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ତୁମ ଭୟ ଓ ଶତ୍ରୁତା—'
ଏକେନାହଂ ପ୍ରମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ବାଣମୋକ୍ଷେଣ ସଂଯୁଗେ। ମମ ଦର୍ଶଯ ସୁଗ୍ରୀଵ ଵୈରିଣଂ ଭ୍ରାତୃରୂପିଣମ୍
'ଏକଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମ ଭାଇ ରୂପୀ ଶତ୍ରୁକୁ ମୋତେ ଦେଖାଇଦିଅ।'
ଵାଲୀ ଵିନିହତୋ ଯାଵଦ୍ଵନେ ପାଂସୁଷୁ ଚେଷ୍ଟତେ। ଯଦି ଦୃଷ୍ଟିପଥଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଜୀଵନ୍ ସ ଵିନିଵର୍ତତେ
'ବାଲି ମୃତ୍ୟୁ ଶୟନରେ ପଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲର ଧୂଳିରେ ଗଡ଼ିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯଦି ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ି ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଫେରିଯାଏ—'
ତତୋ ଦୋଷେଣ ମାଗଚ୍ଛେତ୍ ସଦ୍ଯୋ ଗର୍ହେଚ୍ଚ ମାଂ ଭଵାନ୍। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସପ୍ତ ତେ ସାଲା ମଯା ବାଣେନ ଦାରିତାଃ
'ତେବେ ମୋ ତ୍ରୁଟି ଦେଖି ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରିପାର। କିନ୍ତୁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୋ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସାତଟି ସାଳ ଗଛ ଭେଦାଯାଇଛି।'
ଧର୍ମଲୋଭପରୀତେନ ନ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂଚନ। ସଫଲାଂ ଚ କରିଷ୍ଯାମି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଜହି ସଂଭ୍ରମମ୍
'ଧର୍ମ ଲାଗି ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସଫଳ କରିବି—ତୁମ ଦ୍ୱିଧା ଛାଡ଼।'
ପ୍ରସୂତଂ କଲମକ୍ଷେତ୍ରଂ ଵର୍ଷେଣେଵ ଶତକ୍ରତୁଃ। ତଦାହ୍ଵାନନିମିତ୍ତଂ ଚ ଵାଲିନୋ ହେମମାଲିନଃ
'ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଇ ଧାନ ଖେତକୁ ପକାଇଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ବାଲି, ଯିଏ ସୁନାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଏହି ଆହ୍ୱାନ ପାଇଁ—'
ସୁଗ୍ରୀଵ କୁରୁ ତଂ ଶବ୍ଦଂ ନିଷ୍ପତେଦ୍ ଯେନ ଵାନରଃ। ଜିତକାଶୀ ଜଯଶ୍ଲାଘୀ ତ୍ଵଯା ଚାଧର୍ଷିତଃ ପୁରାତ୍
'ସୁଗ୍ରୀବ, ସେଇ ଶବ୍ଦ କର, ଯାହା ଶୁଣି ବାନର ବାହାରିଆସିବ, ଯିଏ ଜିତିବାର ଗର୍ବ କରେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଯାହାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲ।'
ନିଷ୍ପତିଷ୍ଯତ୍ଯସଙ୍ଗେନ ଵାଲୀ ସ ପ୍ରିଯସଂଯୁଗଃ। ରିପୂଣାଂ ଧର୍ଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମର୍ଷଯନ୍ତି ନ ସଂଯୁଗେ
'ବାଲି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ବାହାରିଆସିବ। ଶତ୍ରୁମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବାକୁ ଶୁଣି, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ମାନିବେ ନାହିଁ।'
ଜାନନ୍ତସ୍ତୁ ସ୍ଵକଂ ଵୀର୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀସମକ୍ଷଂ ଵିଶେଷତଃ। ସ ତୁ ରାମଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵୋ ହେମପିଙ୍ଗଲଃ
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ, ବିଶେଷକରି ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ।
ନନର୍ଦ କ୍ରୂରନାଦେନ ଵିନିର୍ଭିନ୍ଦନ୍ନିଵାମ୍ବରମ୍। ତତ୍ର ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତା ଗାଵୋ ଯାନ୍ତି ହତପ୍ରଭାଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଆକାଶ ଫାଟିଯିବା ପରି ଲାଗିଲା। ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଗାଈମାନେ ଭୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ।
ରାଜଦୋଷପରାମୃଷ୍ଟାଃ କୁଲସ୍ତ୍ରିଯ ଇଵାକୁଲାଃ। ଦ୍ରଵନ୍ତି ଚ ମୃଗାଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଭଗ୍ନା ଇଵ ରଣେ ହଯାଃ। ପତନ୍ତି ଚ ଖଗା ଭୂମୌ କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯା ଇଵ ଗ୍ରହାଃ
ରାଜାଙ୍କ ଅପରାଧରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ପରି, ପଶୁମାନେ ତୁରନ୍ତ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ା। ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଗ୍ରହମାନେ।
ତତଃ ସ ଜୀମୂତକୃତପ୍ରଣାଦୋ ନାଦଂ ହ୍ଯମୁଞ୍ଚତ୍ ତ୍ଵରଯା ପ୍ରତୀତଃ। ସୂର୍ଯାତ୍ମଜଃ ଶୌର୍ଯଵିଵୃଦ୍ଧତେଜାଃ ସରିତ୍ପତିର୍ଵାଽନିଲଚଞ୍ଚଲୋର୍ମିଃ
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର, ଯାହାଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଓ ତେଜ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା, ବର୍ଷାମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଜୋରେ ଧ୍ୱନି କଲେ, ଯେପରି ପବନରେ ତରଙ୍ଗିତ ନଦୀର ମାଲିକ।
thumb|ପଞ୍ଚଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପନ୍ଦରତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ତସ୍ଯ ନିନାଦଂ ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଶୁଶ୍ରାଵାନ୍ତଃପୁରଗତୋ ଵାଲୀ ଭ୍ରାତୁରମର୍ଷଣଃ
ତାପରେ, ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା, ଭାଇଙ୍କୁ ସହିପାରୁନଥିବା ବାଲୀ ଶୁଣିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତସ୍ଯ ନିନଦଂ ସର୍ଵଭୂତପ୍ରକମ୍ପନମ୍। ମଦଶ୍ଚୈକପଦେ ନଷ୍ଟଃ କ୍ରୋଧଶ୍ଚାପାଦିତୋ ମହାନ୍
ସେଇ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା, ବାଲୀଙ୍କ ଗର୍ବ ଏକକ୍ଷଣରେ ହରାଇଗଲା ଓ ମହାକ୍ରୋଧ ଉପଜିଲା।
ତତୋ ରୋଷପରୀତାଙ୍ଗୋ ଵାଲୀ ସ କନକପ୍ରଭଃ। ଉପରକ୍ତ ଇଵାଦିତ୍ଯଃ ସଦ୍ଯୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭତାଂ ଗତଃ
ତାପରେ, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଭରିଯିବା ବେଳେ, ସୁନା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲୀ ହଠାତ୍ ଧୂସର ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ରବି ଦାଗ ଲାଗି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ।
ଵାଲୀ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକରାଲସ୍ତୁ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଦୀପ୍ତାଗ୍ନିଲୋଚନଃ। ଭାତ୍ଯୁତ୍ପତିତପଦ୍ମାଭଃ ସମୃଣାଲ ଇଵ ହ୍ରଦଃ
ଦାନ୍ତ ଓ ହାତ ଦେଖାଉଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ଆଗ୍ନିପରି ଚକ୍ଷୁ ଜଳୁଥିବା ବାଲୀ, ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ତାଳପତ୍ର ସହିତ ହ୍ରଦ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲାଗୁଥିଲେ।
ଶବ୍ଦଂ ଦୁର୍ମର୍ଷଣଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଷ୍ପପାତ ତତୋ ହରିଃ। ଵେଗେନ ଚ ପଦନ୍ଯାସୈର୍ଦାରଯନ୍ନିଵ ମେଦିନୀମ୍
ସେ ଅସହ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବାନର ବେଗରେ ଲାଫି ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ରୁତ ପଦଚାରଣରେ ମାଟିକୁ ଫାଟିଯିବା ପରି କରିଦେଲେ।
ତଂ ତୁ ତାରା ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସ୍ନେହାଦ୍ ଦର୍ଶିତସୌହୃଦା। ଉଵାଚ ତ୍ରସ୍ତସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ହିତୋଦର୍କମିଦଂ ଵଚଃ
ତାଙ୍କୁ ତାରା ଭଲପାଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ସ୍ନେହ ଓ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ କାପୁଥିବା ତାରା ଭଲ ପାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ସାଧୁ କ୍ରୋଧମିମଂ ଵୀର ନଦୀଵେଗମିଵାଗତମ୍। ଶଯନାଦୁତ୍ଥିତଃ କାଲ୍ଯଂ ତ୍ଯଜ ଭୁକ୍ତାମିଵ ସ୍ରଜମ୍
ହେ ବୀର, ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ନଦୀର ତୀବ୍ର ବେଗ ପରି ଆସିଥିବା ଦେଖି ଶାନ୍ତ କର, ସକାଳେ ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠି ଯେପରି ପିନ୍ଧିଥିବା ମାଳାକୁ ଖସାଉଛ, ସେପରି ଏହାକୁ ଛାଡ଼।
କାଲ୍ଯମେତେନ ସଂଗ୍ରାମଂ କରିଷ୍ଯସି ଚ ଵାନର। ଵୀର ତେ ଶତ୍ରୁବାହୁଲ୍ଯଂ ଫଲ୍ଗୁତା ଵା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ତୁମେ ସକାଳେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ, ହେ ବାନର, ହେ ବୀର, ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେ ବେଶି ଥିଲେ ବା କିଛି ଦୁର୍ବଳତା ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ।
ସହସା ତଵ ନିଷ୍କ୍ରାମୋ ମମ ତାଵନ୍ନ ରୋଚତେ। ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ନିଵାର୍ଯତେ
ତୁମର ଏମିତି ହଠାତ୍ ବାହାରିଯିବା ମୋତେ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ; ଶୁଣ, କାହିଁକି ତୁମକୁ ରୋକାଯାଉଛି ତାହା କହିବି।