ତ୍ରେତାଗ୍ନଯୋଽପି ଦୀପ୍ଯନ୍ତେ ଧୂମୋ ହ୍ଯେଷ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ। ଵେଷ୍ଟଯନ୍ନିଵ ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରାନ୍ କପୋତାଙ୍ଗାରୁଣୋ ଘନଃ
ଏଠି ତ୍ରେତାଯୁଗର ଅଗ୍ନିମାନେ ଏଉଁଠି ଜଳିଉଛନ୍ତି; ଏହି ଧୂଆଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ଧୂସର ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଗଛର ଶିଖରକୁ ଘେରି ରହିଛି।
ଏତେ ଵୃକ୍ଷାଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଧୂମସଂସକ୍ତମସ୍ତକାଃ। ମେଘଜାଲପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନା ଵୈଡୂର୍ଯଗିରଯୋ ଯଥା
ଏହି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧୂଆଁରେ ଢାକାଯାଇଛି, ମେଘର ଛାୟାରେ ବୈଡୂର୍ୟ ପାହାଡ଼ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ।
କୁରୁ ପ୍ରଣାମଂ ଧର୍ମାତ୍ମଂସ୍ତେଷାମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ରାଘଵ। ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ପ୍ରଯତଃ ସଂହତାଞ୍ଜଲିଃ
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ହାତ ଜୋଡି ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର।
ପ୍ରଣମନ୍ତି ହି ଯେ ତେଷାମୃଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍। ନ ତେଷାମଶୁଭଂ କିଂଚିଚ୍ଛରୀରେ ରାମ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ହେ ରାମ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ କେବେ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଘଟେ ନାହିଁ।
ତତୋ ରାମଃ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମହାତ୍ମାନସ୍ତାନୃଷୀନଭ୍ଯଵାଦଯତ୍
ତାପରେ ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହାତ ଜୋଡି, ସେ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମୋ ଭ୍ରାତା ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରାଶ୍ଚୈଵ ଜମ୍ମୁଃ ସଂହୃଷ୍ଟମାନସାଃ
ନମସ୍କାର କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନଂ ତସ୍ମାତ୍ ସପ୍ତଜନାଶ୍ରମାତ୍। ଦଦୃଶୁସ୍ତାଂ ଦୁରାଧର୍ଷାଂ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିପାଲିତାମ୍
ସେମାନେ ସପ୍ତଜନ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂର ଯାଇ, ବାଲିଙ୍କ ଶାସନରେ ଥିବା ଦୁର୍ଜୟ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ରାମାନୁଜରାମଵାନରାଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯୁଦିତୋଗ୍ରତେଜସଃ। ପୁରୀଂ ସୁରେଶାତ୍ମଜଵୀର୍ଯପାଲିତାଂ ଵଧାଯ ଶତ୍ରୋଃ ପୁନରାଗତାସ୍ତ୍ଵିହ
ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ବାନରମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି, ତେଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି, ଦେବରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଏହି ସହରକୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ପୁଣି ଏଠାକୁ ଆସିଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସର୍ଵେ ତେ ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିନଃ ପୁରୀମ୍। ଵୃକ୍ଷୈରାତ୍ମାନମାଵୃତ୍ଯ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ ଗହନେ ଵନେ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ବାଲିଙ୍କ ଶହର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଗଛମାନେ ଆଡ଼ରେ ଲୁଚି, ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଵିସାର୍ଯ ସର୍ଵତୋ ଦୃଷ୍ଟିଂ କାନନେ କାନନପ୍ରିଯଃ। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିପୁଲଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଧମାହାରଯଦ୍ ଭୃଶମ୍
ବନକୁ ଚାରିପାଖରେ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ବନକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଓ ଚଉଡ଼ ଗଳା ବିଶିଷ୍ଟ ସୁଗ୍ରୀବ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ନିନଦଂ ଘୋରଂ କୃତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧାଯ ଚାହ୍ଵଯତ୍। ପରିଵାରୈଃ ପରିଵୃତୋ ନାଦୈର୍ଭିନ୍ଦନ୍ନିଵାମ୍ବରମ୍
ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଆକାଶକୁ ଫାଟିଯିବା ପରି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା।
ଗର୍ଜନ୍ନିଵ ମହାମେଘୋ ଵାଯୁଵେଗପୁରଃସରଃ। ଅଥ ବାଲାର୍କସଦୃଶୋ ଦୃପ୍ତସିଂହଗତିସ୍ତତଃ
ବଡ଼ ବଦଳ ଯେମିତି ବାୟୁର ଗତିରେ ଗର୍ଜନ କରେ, ସେମିତି ସୁଗ୍ରୀବ ଗର୍ଜନ କରି, ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସିଂହ ପରି ଗର୍ବିତ ଚାଳରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମଂ କ୍ରିଯାଦକ୍ଷଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ହରିଵାଗୁରଯା ଵ୍ଯାପ୍ତାଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନତୋରଣାମ୍
କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, 'ଆମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଯାହା ସୁନାର ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏବଂ ବନର ମାନଙ୍କ ଜାଳରେ ଢାକାଯାଇଛି।'
ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ଧ୍ଵଜଯନ୍ତ୍ରାଢ୍ଯାଂ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିନଃ ପୁରୀମ୍। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯା କୃତା ଵୀର ତ୍ଵଯା ଵାଲିଵଧେ ପୁରା
'ଆମେ ବାନ୍ଦେର ଧ୍ୱଜ ଓ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ବାଲିଙ୍କ ଶହର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଆସିଛୁ। ହେ ନାୟକ, ବାଲିଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଏବେ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।'
ସଫଲାଂ କୁରୁ ତାଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଲତାଂ କାଲ ଇଵାଗତଃ। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସ ରାଘଵଃ
'ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ତୁରନ୍ତ ସଫଳ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଆସିଥାଏ।' ସୁଗ୍ରୀବ ଏପରି କହିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତମେଵୋଵାଚ ଵଚନଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଶତ୍ରୁସୂଦନଃ। କୃତାଭିଜ୍ଞାନଚିହ୍ନସ୍ତ୍ଵମନଯା ଗଜସାହ୍ଵଯା
ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଗଜସାହ୍ୱୟ ମାଳା, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁମ ଗଳାରେ ପରିଛନ୍ତି ଚିହ୍ନ ସ୍ୱରୂପ—'
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଏଷା କଣ୍ଠେ କୃତା ତଵ। ଶୋଭସେଽପ୍ଯଧିକଂ ଵୀର ଲତଯା କଣ୍ଠସକ୍ତଯା
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ମାଳାକୁ ତୁମ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଲତା ଗଳାରେ ଥିବାରୁ ତୁମେ ଆଉ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଉଛ।'
ଵିପରୀତ ଇଵାକାଶେ ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରମାଲଯା। ଅଦ୍ଯ ଵାଲିସମୁତ୍ଥଂ ତେ ଭଯଂ ଵୈରଂ ଚ ଵାନର
'ଯେପରି ଆକାଶରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆଜି ବାନର, ବାଲି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ତୁମ ଭୟ ଓ ଶତ୍ରୁତା—'
ଏକେନାହଂ ପ୍ରମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ବାଣମୋକ୍ଷେଣ ସଂଯୁଗେ। ମମ ଦର୍ଶଯ ସୁଗ୍ରୀଵ ଵୈରିଣଂ ଭ୍ରାତୃରୂପିଣମ୍
'ଏକଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମ ଭାଇ ରୂପୀ ଶତ୍ରୁକୁ ମୋତେ ଦେଖାଇଦିଅ।'
ଵାଲୀ ଵିନିହତୋ ଯାଵଦ୍ଵନେ ପାଂସୁଷୁ ଚେଷ୍ଟତେ। ଯଦି ଦୃଷ୍ଟିପଥଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଜୀଵନ୍ ସ ଵିନିଵର୍ତତେ
'ବାଲି ମୃତ୍ୟୁ ଶୟନରେ ପଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲର ଧୂଳିରେ ଗଡ଼ିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯଦି ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ି ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଫେରିଯାଏ—'
ତତୋ ଦୋଷେଣ ମାଗଚ୍ଛେତ୍ ସଦ୍ଯୋ ଗର୍ହେଚ୍ଚ ମାଂ ଭଵାନ୍। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସପ୍ତ ତେ ସାଲା ମଯା ବାଣେନ ଦାରିତାଃ
'ତେବେ ମୋ ତ୍ରୁଟି ଦେଖି ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରିପାର। କିନ୍ତୁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୋ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସାତଟି ସାଳ ଗଛ ଭେଦାଯାଇଛି।'
ଧର୍ମଲୋଭପରୀତେନ ନ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂଚନ। ସଫଲାଂ ଚ କରିଷ୍ଯାମି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଜହି ସଂଭ୍ରମମ୍
'ଧର୍ମ ଲାଗି ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସଫଳ କରିବି—ତୁମ ଦ୍ୱିଧା ଛାଡ଼।'
ପ୍ରସୂତଂ କଲମକ୍ଷେତ୍ରଂ ଵର୍ଷେଣେଵ ଶତକ୍ରତୁଃ। ତଦାହ୍ଵାନନିମିତ୍ତଂ ଚ ଵାଲିନୋ ହେମମାଲିନଃ
'ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଇ ଧାନ ଖେତକୁ ପକାଇଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ବାଲି, ଯିଏ ସୁନାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଏହି ଆହ୍ୱାନ ପାଇଁ—'
ସୁଗ୍ରୀଵ କୁରୁ ତଂ ଶବ୍ଦଂ ନିଷ୍ପତେଦ୍ ଯେନ ଵାନରଃ। ଜିତକାଶୀ ଜଯଶ୍ଲାଘୀ ତ୍ଵଯା ଚାଧର୍ଷିତଃ ପୁରାତ୍
'ସୁଗ୍ରୀବ, ସେଇ ଶବ୍ଦ କର, ଯାହା ଶୁଣି ବାନର ବାହାରିଆସିବ, ଯିଏ ଜିତିବାର ଗର୍ବ କରେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଯାହାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲ।'
ନିଷ୍ପତିଷ୍ଯତ୍ଯସଙ୍ଗେନ ଵାଲୀ ସ ପ୍ରିଯସଂଯୁଗଃ। ରିପୂଣାଂ ଧର୍ଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମର୍ଷଯନ୍ତି ନ ସଂଯୁଗେ
'ବାଲି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ବାହାରିଆସିବ। ଶତ୍ରୁମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବାକୁ ଶୁଣି, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ମାନିବେ ନାହିଁ।'
ଜାନନ୍ତସ୍ତୁ ସ୍ଵକଂ ଵୀର୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀସମକ୍ଷଂ ଵିଶେଷତଃ। ସ ତୁ ରାମଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵୋ ହେମପିଙ୍ଗଲଃ
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ, ବିଶେଷକରି ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ।
ନନର୍ଦ କ୍ରୂରନାଦେନ ଵିନିର୍ଭିନ୍ଦନ୍ନିଵାମ୍ବରମ୍। ତତ୍ର ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତା ଗାଵୋ ଯାନ୍ତି ହତପ୍ରଭାଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଆକାଶ ଫାଟିଯିବା ପରି ଲାଗିଲା। ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଗାଈମାନେ ଭୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ।
ରାଜଦୋଷପରାମୃଷ୍ଟାଃ କୁଲସ୍ତ୍ରିଯ ଇଵାକୁଲାଃ। ଦ୍ରଵନ୍ତି ଚ ମୃଗାଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଭଗ୍ନା ଇଵ ରଣେ ହଯାଃ। ପତନ୍ତି ଚ ଖଗା ଭୂମୌ କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯା ଇଵ ଗ୍ରହାଃ
ରାଜାଙ୍କ ଅପରାଧରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ପରି, ପଶୁମାନେ ତୁରନ୍ତ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ା। ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଗ୍ରହମାନେ।
ତତଃ ସ ଜୀମୂତକୃତପ୍ରଣାଦୋ ନାଦଂ ହ୍ଯମୁଞ୍ଚତ୍ ତ୍ଵରଯା ପ୍ରତୀତଃ। ସୂର୍ଯାତ୍ମଜଃ ଶୌର୍ଯଵିଵୃଦ୍ଧତେଜାଃ ସରିତ୍ପତିର୍ଵାଽନିଲଚଞ୍ଚଲୋର୍ମିଃ
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର, ଯାହାଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଓ ତେଜ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା, ବର୍ଷାମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଜୋରେ ଧ୍ୱନି କଲେ, ଯେପରି ପବନରେ ତରଙ୍ଗିତ ନଦୀର ମାଲିକ।