ଵନେ ଵନଚରାଂଶ୍ଚାନ୍ଯାନ୍ ଖେଚରାଂଶ୍ଚ ଵିହଂଗମାନ୍। ପଶ୍ଯନ୍ତସ୍ତ୍ଵରିତା ଜଗ୍ମୁଃ ସୁଗ୍ରୀଵଵଶଵର୍ତିନଃ
ସେମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନବାସୀ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଆକାଶରେ ଉଡୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଏଷ ମେଘ ଇଵାକାଶେ ଵୃକ୍ଷଷଣ୍ଡଃ ପ୍ରକାଶତେ। ମେଘସଂଘାତଵିପୁଲଃ ପର୍ଯନ୍ତକଦଲୀଵୃତଃ
ଏହି ବୃକ୍ଷମାଳା ଆକାଶରେ ବଡ଼ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ମେଘମାଳା ପରି ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପାଖରେ କଦଳୀ ଗଛରେ ଘେରାଯାଇଛି।
କିମେତଜ୍ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ସଖେ କୌତୂହଲଂ ମମ। କୌତୂହଲାପନଯନଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵଯା
ଏହା କଣ ତ? ବନ୍ଧୁ, ମୋତେ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ଜାଗିଉଛି। ତୁମେ ମୋର ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ଦୂର କରିଦିଅ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଗଚ୍ଛନ୍ ନେଵାଚଚକ୍ଷେଽଥ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତନ୍ମହଦ୍ ଵନମ୍
ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ ସେ ବଡ଼ ବନ ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଏତଦ୍ ରାଘଵ ଵିସ୍ତୀର୍ଣମାଶ୍ରମଂ ଶ୍ରମନାଶନମ୍। ଉଦ୍ଯାନଵନସମ୍ପନ୍ନଂ ସ୍ଵାଦୁମୂଲଫଲୋଦକମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଆଶ୍ରମ ଶ୍ରମ ଦୂର କରେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଠାରେ ମିଠା ମୂଳ, ଫଳ ଓ ପାଣି ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ମିଳେ।
ଅତ୍ର ସପ୍ତଜନା ନାମ ମୁନଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ। ସପ୍ତୈଵାସନ୍ନଧଃଶୀର୍ଷା ନିଯତଂ ଜଲଶାଯିନଃ
ଏଠି ସପ୍ତଜନ ନାମକ ମୁନିମାନେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ କଠିନ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ, ସତତ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ଜଳରେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି।
ସପ୍ତରାତ୍ରେ କୃତାହାରା ଵାଯୁନାଚଲଵାସିନଃ। ଦିଵଂ ଵର୍ଷଶତୈର୍ଯାତାଃ ସପ୍ତଭିଃ ସକଲେଵରାଃ
ସେମାନେ ସପ୍ତ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁ ଖାଇ ରହିଥିଲେ, ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ସତ ବର୍ଷ ଶତ ପରେ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତେଷାମେତତ୍ପ୍ରଭାଵେଣ ଦ୍ରୁମପ୍ରାକାରସଂଵୃତମ୍। ଆଶ୍ରମଂ ସୁଦୁରାଧର୍ଷମପି ସେନ୍ଦ୍ରୈଃ ସୁରାସୁରୈଃ
ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆଶ୍ରମ ବୃକ୍ଷର ପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଏଠିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ପହଁଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପକ୍ଷିଣୋ ଵର୍ଜଯନ୍ତ୍ଯେତତ୍ ତଥାନ୍ଯେ ଵନଚାରିଣଃ। ଵିଶନ୍ତି ମୋହାଦ୍ ଯେଽପ୍ଯତ୍ର ନ ନିଵର୍ତନ୍ତି ତେ ପୁନଃ
ପକ୍ଷୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଏଠିକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମରେ ଏଠିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଭୂଷଣରଵାଶ୍ଚାତ୍ର ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ସକଲାକ୍ଷରାଃ। ତୂର୍ଯଗୀତସ୍ଵନଶ୍ଚାପି ଗନ୍ଧୋ ଦିଵ୍ଯଶ୍ଚ ରାଘଵ
ଏଠି ଅଳଙ୍କାରର ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଗୀତର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଏ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ମଧୁର ହୁଏ, ହେ ରାଘବ।
ତ୍ରେତାଗ୍ନଯୋଽପି ଦୀପ୍ଯନ୍ତେ ଧୂମୋ ହ୍ଯେଷ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ। ଵେଷ୍ଟଯନ୍ନିଵ ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରାନ୍ କପୋତାଙ୍ଗାରୁଣୋ ଘନଃ
ଏଠି ତ୍ରେତାଯୁଗର ଅଗ୍ନିମାନେ ଏଉଁଠି ଜଳିଉଛନ୍ତି; ଏହି ଧୂଆଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ଧୂସର ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଗଛର ଶିଖରକୁ ଘେରି ରହିଛି।
ଏତେ ଵୃକ୍ଷାଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଧୂମସଂସକ୍ତମସ୍ତକାଃ। ମେଘଜାଲପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନା ଵୈଡୂର୍ଯଗିରଯୋ ଯଥା
ଏହି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧୂଆଁରେ ଢାକାଯାଇଛି, ମେଘର ଛାୟାରେ ବୈଡୂର୍ୟ ପାହାଡ଼ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ।
କୁରୁ ପ୍ରଣାମଂ ଧର୍ମାତ୍ମଂସ୍ତେଷାମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ରାଘଵ। ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ପ୍ରଯତଃ ସଂହତାଞ୍ଜଲିଃ
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ହାତ ଜୋଡି ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର।
ପ୍ରଣମନ୍ତି ହି ଯେ ତେଷାମୃଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍। ନ ତେଷାମଶୁଭଂ କିଂଚିଚ୍ଛରୀରେ ରାମ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ହେ ରାମ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ କେବେ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଘଟେ ନାହିଁ।
ତତୋ ରାମଃ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମହାତ୍ମାନସ୍ତାନୃଷୀନଭ୍ଯଵାଦଯତ୍
ତାପରେ ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହାତ ଜୋଡି, ସେ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମୋ ଭ୍ରାତା ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରାଶ୍ଚୈଵ ଜମ୍ମୁଃ ସଂହୃଷ୍ଟମାନସାଃ
ନମସ୍କାର କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନଂ ତସ୍ମାତ୍ ସପ୍ତଜନାଶ୍ରମାତ୍। ଦଦୃଶୁସ୍ତାଂ ଦୁରାଧର୍ଷାଂ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିପାଲିତାମ୍
ସେମାନେ ସପ୍ତଜନ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂର ଯାଇ, ବାଲିଙ୍କ ଶାସନରେ ଥିବା ଦୁର୍ଜୟ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ରାମାନୁଜରାମଵାନରାଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯୁଦିତୋଗ୍ରତେଜସଃ। ପୁରୀଂ ସୁରେଶାତ୍ମଜଵୀର୍ଯପାଲିତାଂ ଵଧାଯ ଶତ୍ରୋଃ ପୁନରାଗତାସ୍ତ୍ଵିହ
ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ବାନରମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି, ତେଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି, ଦେବରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଏହି ସହରକୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ପୁଣି ଏଠାକୁ ଆସିଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସର୍ଵେ ତେ ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିନଃ ପୁରୀମ୍। ଵୃକ୍ଷୈରାତ୍ମାନମାଵୃତ୍ଯ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ ଗହନେ ଵନେ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ବାଲିଙ୍କ ଶହର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଗଛମାନେ ଆଡ଼ରେ ଲୁଚି, ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଵିସାର୍ଯ ସର୍ଵତୋ ଦୃଷ୍ଟିଂ କାନନେ କାନନପ୍ରିଯଃ। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିପୁଲଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଧମାହାରଯଦ୍ ଭୃଶମ୍
ବନକୁ ଚାରିପାଖରେ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ବନକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଓ ଚଉଡ଼ ଗଳା ବିଶିଷ୍ଟ ସୁଗ୍ରୀବ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ନିନଦଂ ଘୋରଂ କୃତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧାଯ ଚାହ୍ଵଯତ୍। ପରିଵାରୈଃ ପରିଵୃତୋ ନାଦୈର୍ଭିନ୍ଦନ୍ନିଵାମ୍ବରମ୍
ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଆକାଶକୁ ଫାଟିଯିବା ପରି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା।
ଗର୍ଜନ୍ନିଵ ମହାମେଘୋ ଵାଯୁଵେଗପୁରଃସରଃ। ଅଥ ବାଲାର୍କସଦୃଶୋ ଦୃପ୍ତସିଂହଗତିସ୍ତତଃ
ବଡ଼ ବଦଳ ଯେମିତି ବାୟୁର ଗତିରେ ଗର୍ଜନ କରେ, ସେମିତି ସୁଗ୍ରୀବ ଗର୍ଜନ କରି, ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସିଂହ ପରି ଗର୍ବିତ ଚାଳରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମଂ କ୍ରିଯାଦକ୍ଷଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ହରିଵାଗୁରଯା ଵ୍ଯାପ୍ତାଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନତୋରଣାମ୍
କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ, 'ଆମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଯାହା ସୁନାର ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏବଂ ବନର ମାନଙ୍କ ଜାଳରେ ଢାକାଯାଇଛି।'
ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ଧ୍ଵଜଯନ୍ତ୍ରାଢ୍ଯାଂ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିନଃ ପୁରୀମ୍। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯା କୃତା ଵୀର ତ୍ଵଯା ଵାଲିଵଧେ ପୁରା
'ଆମେ ବାନ୍ଦେର ଧ୍ୱଜ ଓ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ବାଲିଙ୍କ ଶହର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଆସିଛୁ। ହେ ନାୟକ, ବାଲିଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଏବେ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।'
ସଫଲାଂ କୁରୁ ତାଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଲତାଂ କାଲ ଇଵାଗତଃ। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସ ରାଘଵଃ
'ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ତୁରନ୍ତ ସଫଳ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଆସିଥାଏ।' ସୁଗ୍ରୀବ ଏପରି କହିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତମେଵୋଵାଚ ଵଚନଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଶତ୍ରୁସୂଦନଃ। କୃତାଭିଜ୍ଞାନଚିହ୍ନସ୍ତ୍ଵମନଯା ଗଜସାହ୍ଵଯା
ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଗଜସାହ୍ୱୟ ମାଳା, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁମ ଗଳାରେ ପରିଛନ୍ତି ଚିହ୍ନ ସ୍ୱରୂପ—'
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଏଷା କଣ୍ଠେ କୃତା ତଵ। ଶୋଭସେଽପ୍ଯଧିକଂ ଵୀର ଲତଯା କଣ୍ଠସକ୍ତଯା
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ମାଳାକୁ ତୁମ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଲତା ଗଳାରେ ଥିବାରୁ ତୁମେ ଆଉ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଉଛ।'
ଵିପରୀତ ଇଵାକାଶେ ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରମାଲଯା। ଅଦ୍ଯ ଵାଲିସମୁତ୍ଥଂ ତେ ଭଯଂ ଵୈରଂ ଚ ଵାନର
'ଯେପରି ଆକାଶରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆଜି ବାନର, ବାଲି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ତୁମ ଭୟ ଓ ଶତ୍ରୁତା—'
ଏକେନାହଂ ପ୍ରମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ବାଣମୋକ୍ଷେଣ ସଂଯୁଗେ। ମମ ଦର୍ଶଯ ସୁଗ୍ରୀଵ ଵୈରିଣଂ ଭ୍ରାତୃରୂପିଣମ୍
'ଏକଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମ ଭାଇ ରୂପୀ ଶତ୍ରୁକୁ ମୋତେ ଦେଖାଇଦିଅ।'