ଅଥ କାଲେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ଷଷ୍ଠେଽହନି ତଦାଗତେ । ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀଦ୍ ରାମୋ ଯତ୍ତୋ ଭଵ ସମାହିତଃ ॥୧-୩୦-
ଛଅ ଦିନ ଯିବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆସିଗଲା, ରାମ ଶୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସଚେତନ ଓ ଏକାଗ୍ର ରହ।'
ରାମସ୍ଯୈଵଂ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ ତ୍ଵରିତସ୍ଯ ଯୁଯୁତ୍ସଯା । ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ତତୋ ଵେଦିଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯପୁରୋହିତା ॥୧-୩୦-
ଯେତେବେଳେ ରାମ ଏଭଳି କହିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ତ୍ୱରିତ, ବେଦୀ ଦେବତା, ଅଧ୍ୟାପକ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
ସଦର୍ଭଚମସସ୍ରୁକ୍କା ସ ସମିତ୍କୁସୁମୋଚ୍ଚଯା । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ସହିତା ଵେଦିର୍ଜଜ୍ଵାଲ ସର୍ତ୍ଵିଜା ॥୧-୩୦-
ଦର୍ଭା ଘାସ, କମଣ୍ଡଳୁ, ଶ୍ରୁକ୍, ଓ ଅନେକ ପୁଷ୍ପ ଦିଆଯାଇଥିବା ବେଦୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଯଜ୍ନ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
ମନ୍ତ୍ରଵଚ୍ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଜ୍ଞୋଽସୌ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆକାଶେ ଚ ମହାଞ୍ଛ୍ବ୍ଦଃ ପ୍ରାଦୁରାସୀଦ୍ ଭଯାନକଃ ॥୧-୩୦-
ମନ୍ତ୍ର ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ତାପରେ ଆକାଶରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା।
ଆଵାର୍ଯ ଗଗନଂ ମେଘୋ ଯଥା ପ୍ରାଵୃଷି ଦୃଶ୍ଯତେ । ତଥା ମାଯାଂ ଵିକୁର୍ଵାଣୌ ରାକ୍ଷସାଵଭ୍ଯଧାଵତାମ୍ ॥୧-୩୦-
ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଯେପରି ମେଘ ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମାୟା ଦେଖାଇ ଦୃତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
ମାରୀଚଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ତଯୋରନୁଚରାସ୍ତଥା । ଆଗମ୍ଯ ଭୀମସଂକାଶା ରୁଧିରୌଘାନଵାସୃଜନ୍ ॥୧-୩୦-
ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ, ବଡ଼ ମେଘ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଆସି ରକ୍ତର ଧାରା ଝରାଇଲେ।
ତାମ୍ ତେନ ରୁଧିରୌଘେଣ ଵେଦୀଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସମୁକ୍ଷିତାମ୍ । ସହସାଭିଦ୍ରୁତୋ ରାମସ୍ତାନପଶ୍ଯତ୍ ତତୋ ଦିଵି ॥୧-୩୦-
ଏହି ରକ୍ତ ଝରା ଦେଖି ବେଦୀ ଭିଜିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ଝାପିଲେ ଓ ସେମାନେକୁ ଆକାଶରେ ଦେଖିଲେ।
ତାଵାପତନ୍ତୌ ସହସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତ୍ଵଭିସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୦-
ସେମାନେ ହଠାତ୍ ତଳକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ପିଶିତାଶନାନ୍ । ମାନଵାସ୍ତ୍ରସମାଧୂତାନନିଲେନ ଯଥା ଘନାନ୍ ॥୧-୩୦-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ, ମାଂସ ଖାଇଥିବା, ମାନବାସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ପରି ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।
କରିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଦେହୋ ନୋତ୍ସହେ ହନ୍ତୁମୀଦୃଶାନ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାମଶ୍ଚାପେ ସଂଧାଯ ଵେଗଵାନ୍ ॥୧-୩୦-
ମୁଁ ଏହା କରିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତଥାପି ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ମୋର ମନ ହୁଏନା। ଏପରି କହି, ଶୀଘ୍ର ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁ ତଣିଲେ।
ମାନଵଂ ପରମୋଦାରମସ୍ତ୍ରଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍ । ଚିକ୍ଷେପ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମାରୀଚୋରସି ରାଘଵଃ ॥୧-୩୦-
ତାପରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାର ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାଘବ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବ ଅସ୍ତ୍ରଟି ମାରୀଚର ଛାତିରେ ଛାଡିଦେଲେ।
ସ ତେନ ପରମାସ୍ତ୍ରେଣ ମାନଵେନ ସମାହତଃ । ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଯୋଜନଶତଂ କ୍ଷିପ୍ତଃ ସାଗରସମ୍ପ୍ଲଵେ ॥୧-୩୦-
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନବ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆঘାତ ପାଇ, ମାରୀଚ ପୂରା ଏକଶ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ସାଗର ତରଙ୍ଗରେ ଫିଙ୍ଗାଯିବା।
ଵିଚେତନଂ ଵିଘୂର୍ଣନ୍ତଂ ଶୀତେଷୁବଲପୀଡିତମ୍ । ନିରସ୍ତଂ ଦୃଶ୍ଯ ମାରୀଚଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୦-
ଅସ୍ତ୍ରର ଶୀତ ଶକ୍ତିରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ମାରୀଚକୁ ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀତେଷୁଂ ମାନଵଂ ମନୁସଂହିତମ୍ । ମୋହଯିତ୍ଵା ନଯତ୍ଯେନଂ ନ ଚ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିଯୁଜ୍ଯତେ ॥୧-୩୦-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ମାନବ ଅସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ ଭ୍ରମିତ କରି ଦୂରକୁ ନେଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ନେଉନାହିଁ।
ଇମାନପି ଵଧିଷ୍ଯାମି ନିର୍ଘୃଣାନ୍ ଦୁଷ୍ଟଚାରିଣଃ । ରାକ୍ଷସାନ୍ ପାପକର୍ମସ୍ଥାନ୍ ଯଜ୍ଞଘ୍ନାନ୍ ରୁଧିରାଶନାନ୍ ॥୧-୩୦-
ଏହି ଅନ୍ୟ ନିର୍ଦୟ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଏବଂ ରକ୍ତ ଖାଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମୁଁ ମାରିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚାଶୁ ଲାଘଵଂ ଦର୍ଶଯନ୍ନିଵ । ଵିଗୃହ୍ଯ ସୁମହଚ୍ଚାସ୍ତ୍ରମାଗ୍ନେଯଂ ରଘୁନନ୍ଦନଃ ॥୧-୩୦-
ଏପରି କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇବା ପରି, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତମ ନନ୍ଦନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ର ନେଲେ।
ସୁବାହୂରସି ଚିକ୍ଷେପ ସ ଵିଦ୍ଧଃ ପ୍ରାପତଦ୍ ଭୁଵି । ଶେଷାନ୍ ଵାଯଵ୍ଯମାଦାଯ ନିଜଘାନ ମହାଯଶାଃ । ରାଘଵଃ ପରମୋଦାରୋ ମୁନୀନାଂ ମୁଦମାଵହନ୍ ॥୧-୩୦-
ସେ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ରଟି ସୁବାହୁର ଛାତିରେ ଛାଡିଲେ; ଆଘାତ ପାଇ ସୁବାହୁ ଭୂମିରେ ପଡିଲେ। ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଘବ ପରେ ବାୟୁ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଲେ।
ସ ହତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଯଜ୍ଞଘ୍ନାନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ଋଷିଭିଃ ପୂଜିତସ୍ତତ୍ର ଯଥେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଜଯେ ପୁରା ॥୧-୩୦-
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତିଁଠିରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକଦା ବିଜୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଅଥ ଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେ ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ନିରୀତିକା ଦିଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାକୁତ୍ସ୍ଥମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୦-
ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦିଗଗୁଡିକୁ ନିର୍ମଳ ଦେଖି, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
କୃତାର୍ଥୋଽସ୍ମି ମହାବାହୋ କୃତଂ ଗୁରୁଵଚସ୍ତ୍ଵଯା । ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମମିଦଂ ସତ୍ଯଂ କୃତଂ ଵୀର ମହାଯଶଃ । ସ ହି ରାମଂ ପ୍ରଶସ୍ଯୈଵଂ ତାଭ୍ଯାଂ ସଂଧ୍ଯାମୁପାଗମତ୍ ॥୧-୩୦-
ବଳଶାଳୀ ରାମ, ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛ। ବୀର, ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତୁମେ ଏହି ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର କରିଛ। ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ସେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟା କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଗଲେ।
thumb|ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକତିସ ଶର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ତାଂ ରଜନୀଂ ତତ୍ର କୃତାର୍ଥୌ ରାମଲକ୍ଷଣୌ । ଊଷତୁର୍ମୁଦିତୌ ଵୀରୌ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୧-୩୧-
ତାପରେ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧି ନିଅ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାରେ ଏହି ରାତି କଟାଇଲେ; ଦୁଇ ନାୟକ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲେ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ କୃତପୌର୍ଵାହ୍ଣିକକ୍ରିଯୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୃଷୀଂଶ୍ଚାନ୍ଯାନ୍ସହିତାଵଭିଜଗ୍ମତୁଃ ॥୧-୩୧-
ସକାଳ ହେଲାପରେ, ପୂର୍ବାହ୍ନ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍ । ଊଚତୁର୍ପରମୋଦାରଂ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଭାଷିଣୌ ॥୧-୩୧-
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଦୁଇ ଜଣ ମଧୁର ଭାଷାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ।
ଇମୌ ସ୍ମ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କିଙ୍କରୌ ସମୁପାଗତୌ । ଆଜ୍ଞାପଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସନଂ କରଵାଵ କିମ୍ ॥୧-୩୧-
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ତୁମର ଦାସ ଭାବରେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଆପଣ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଏଵମୁକ୍ତେ ତଯୋର୍ଵାକ୍ଯେ ସର୍ଵ ଏଵ ମହର୍ଷଯଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୩୧-
ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମୈଥିଲସ୍ଯ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନକସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯଜ୍ଞଃ ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠସ୍ତତ୍ର ଯାସ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ॥୧-୩୧-
ମିଥିଲାର ରାଜା ଜନକ, ମନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ଯଜ୍ଞ କରିବେ। ଆମେ ସେଠାକୁ ଯିବା।
ତ୍ଵଂ ଚୈଵ ନରଶାର୍ଦୂଲ ସହାସ୍ମାଭିର୍ଗମିଷ୍ଯସି । ଅଦ୍ଭୁତଂ ଚ ଧନୂରତ୍ନଂ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି ॥୧-୩୧-
ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ନରମାନ୍ୟ ସିଂହ, ଆମ ସହିତ ଯିବା। ସେଠାରେ ତୁମେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତଦ୍ଧି ପୂର୍ଵଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦତ୍ତଂ ସଦସି ଦୈଵତୈଃ । ଅପ୍ରମେଯବଲଂ ଘୋରଂ ମଖେ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍ ॥୧-୩୧-
ହେ ନରମାନ୍ୟ, ସେ ଧନୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନେ ସଭାରେ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ଯଜ୍ଞରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚମକୁଥିଲା।
ନାସ୍ଯ ଦେଵା ନ ଗନ୍ଧର୍ଵା ନାସୁରା ନ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ । କର୍ତୁମାରୋପଣଂ ଶକ୍ତା ନ କଥଞ୍ଚନ ମାନୁଷାଃ ॥୧-୩୧-
ଏହି ଧନୁକୁ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ କୌଣସି ମାନବ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ତାର ତାଣି ଲଗାଇପାରିବେ ନାହିଁ।