ଉତ୍ସାହୋ ବଲଵାନାର୍ଯ ନାସ୍ତ୍ଯୁତ୍ସାହାତ୍ ପରଂ ବଲମ୍। ସୋତ୍ସାହସ୍ଯ ହି ଲୋକେଷୁ ନ କିଂଚିଦପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଉତ୍ସାହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାନୁଭାବ; ଉତ୍ସାହଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ସାହୀ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।
ଉତ୍ସାହଵନ୍ତଃ ପୁରୁଷା ନାଵସୀଦନ୍ତି କର୍ମସୁ। ଉତ୍ସାହମାତ୍ରମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପ୍ରତିଲପ୍ସ୍ଯାମ ଜାନକୀମ୍
ଉତ୍ସାହୀ ଲୋକେ କାମ କାର୍ଯ୍ୟରେ କେବେ ହାରି ନାହାନ୍ତି। ଆମେ ମାତ୍ର ଉତ୍ସାହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିପାରିବୁ।
ତ୍ଯଜତାଂ କାମଵୃତ୍ତତ୍ଵଂ ଶୋକଂ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ। ମହାତ୍ମାନଂ କୃତାତ୍ମାନମାତ୍ମାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ଇଚ୍ଛାର ଆଚରଣ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖକୁ ପଛେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ, ତୁମେ ନିଜକୁ, ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା, ନିଜକୁ ନିଜେ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାଁ।
ଏଵଂ ସମ୍ବୋଧିତସ୍ତେନ ଶୋକୋପହତଚେତନଃ। ତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୋକଂ ଚ ମୋହଂ ଚ ରାମୋ ଧୈର୍ଯମୁପାଗମତ୍
ସେଠି ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ମନ ଭରିଥିବା ରାମ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ପୁନି ପାଇଲେ।
ସୋଽଭ୍ଯତିକ୍ରାମଦଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ତାମଚିନ୍ତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ରାମଃ ପମ୍ପାଂ ସୁରୁଚିରାଂ ରମ୍ଯାଂ ପାରିପ୍ଲଵଦ୍ରୁମାମ୍
ଅସୀମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଅଚଳ ମନ ଥିବା ସେ ରାମ, ସୁନ୍ଦର ଓ ତଟରେ ଗଛ ଲଗା ଥିବା ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ନିରୀକ୍ଷମାଣଃ ସହସା ମହାତ୍ମା ସର୍ଵଂ ଵନଂ ନିର୍ଝରକନ୍ଦରଂ ଚ। ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଚେତାଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଵିଚାର୍ଯ ଦୁଃଖୋପହତଃ ପ୍ରତସ୍ଥେ
ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା, ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ, ଝରଣା ଓ ଗୁହା ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୃଦୟ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ତଂ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିଲାସଗାମୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତମଵ୍ଯଗ୍ରମନା ମହାତ୍ମା। ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାଘଵମିଷ୍ଟଚେଷ୍ଟୋ ରରକ୍ଷ ଧର୍ମେଣ ବଲେନ ଚୈଵ
ସେ ଗର୍ଜନା କରୁଥିବା ମାତଙ୍ଗ ଭଳି ଗତି କରୁଥିବା ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ, ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତିରେ ରକ୍ଷା କଲେ।
ତାଵୃଷ୍ଯମୂକସ୍ଯ ସମୀପଚାରୀ ଚରନ୍ ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନୀଯୌ। ଶାଖାମୃଗାଣାମଧିପସ୍ତରସ୍ଵୀ ଵିତତ୍ରସେ ନୈଵ ଵିଚେଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟାମ୍
ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବନର ମାନ୍ଦ ମୁଣ୍ଡଳୀର ନେତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଆସିବାରେ ଭୟ କିମ୍ବା ଉତ୍କଳନ କରିଲେ ନାହିଁ।
ସ ତୌ ମହାତ୍ମା ଗଜମନ୍ଦଗାମୀ ଶାଖାମୃଗସ୍ତତ୍ର ଚରଂଶ୍ଚରନ୍ତୌ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷାଦଂ ପରମଂ ଜଗାମ ଚିନ୍ତାପରୀତୋ ଭଯଭାରଭଗ୍ନଃ
ସେଠାରେ ମହାନ ଆତ୍ମା ବନର ମାନ୍ଦ ମୁଣ୍ଡଳୀର ନେତା, ମାତଙ୍ଗ ଭଳି ଧୀର ଚାଲିଥିବା, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭାରି ହୋଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।
ତମାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯସୁଖଂ ଶରଣ୍ଯଂ ସଦୈଵ ଶାଖାମୃଗସେଵିତାନ୍ତମ୍। ତ୍ରସ୍ତାଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରଯୋଽଭିଜଗ୍ମୁ- ର୍ମହୌଜସୌ ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ତୌ
ସେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ବନର ମାନ୍ଦମାନେ ସେହି ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ସରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ, ଯାହା ସଦା ବନର ମୁଣ୍ଡଳୀର ନେତାମାନେ ଆସନ୍ତି, ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତୌ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତ୍ମାନୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ଵରାଯୁଧଧରୌ ଵୀରୌ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ଶଙ୍କିତୋଽଭଵତ୍
ସେମାନେ ଦୁଇ ମହାନ ଆତ୍ମା ଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଓ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇଥିବା ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ନୈଵ ଚକ୍ରେ ମନଃ ସ୍ଥାତୁଂ ଵୀକ୍ଷମାଣୌ ମହାବଲୌ। କପେଃ ପରମଭୀତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ଵ୍ଯଵସସାଦ ହ
ସେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା; ମହାଭୟ ଲାଗିଥିବା ବନର ମାନ୍ଦର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା।
ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵିମୃଶ୍ଯ ଗୁରୁଲାଘଵମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୈର୍ଵାନରୈଃ ସହ
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ହଳକାପଣା ବିଚାର କରି, ସମସ୍ତ ବନର ମାନ୍ଦମାନେ ସହିତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ତତଃ ସ ସଚିଵେଭ୍ଯସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ଲଵଗାଧିପଃ। ଶଶଂସ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ପଶ୍ଯଂସ୍ତୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ତାପରେ ବନର ମାନ୍ଦମାନେର ମୁଣ୍ଡଳୀପତି ସୁଗ୍ରୀବ, ଅତି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ସଚିବମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଏତୌ ଵନମିଦଂ ଦୁର୍ଗଂ ଵାଲିପ୍ରଣିହିତୌ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଛଦ୍ମନା ଚୀରଵସନୌ ପ୍ରଚରନ୍ତାଵିହାଗତୌ
ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବାଲିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏହି କଠିନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ଛଳରେ ତପସ୍ବୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, କିଛି ଲୁଚିଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ତତଃ ସୁଗ୍ରୀଵସଚିଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମଧନ୍ଵିନୌ। ଜଗ୍ମୁର୍ଗିରିତଟାତ୍ ତସ୍ମାଦନ୍ଯଚ୍ଛିଖରମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସଚିବମାନେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଇ ପାହାଡ଼ ତଟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ଶିଖରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତେ କ୍ଷିପ୍ରମଭିଗମ୍ଯାଥ ଯୂଥପା ଯୂଥପର୍ଷଭମ୍। ହରଯୋ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପରିଵାର୍ଯୋପତସ୍ଥିରେ
ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ବନର ମୁଣ୍ଡଳୀମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଘେରି ତାଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନକୁ ଆସିଲେ।
ଏଵମେକାଯନଗତାଃ ପ୍ଲଵମାନା ଗିରେର୍ଗିରିମ୍। ପ୍ରକମ୍ପଯନ୍ତୋ ଵେଗେନ ଗିରୀଣାଂ ଶିଖରାଣି ଚ
ଏଭଳି ସମସ୍ତେ ଏକା ଶାରୀରେ ଗିରିରୁ ଗିରିକୁ ଲାଫି ଲାଫି ଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଗତିରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ।
ତତଃ ଶାଖାମୃଗାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ଲଵମାନା ମହାବଲାଃ। ବଭଞ୍ଜୁଶ୍ଚ ନଗାଂସ୍ତତ୍ର ପୁଷ୍ପିତାନ୍ ଦୁର୍ଗମାଶ୍ରିତାନ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଲାଫିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅପହେଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ବଢ଼ିଥିବା ଫୁଲ ଲଗା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଆପ୍ଲଵନ୍ତୋ ହରିଵରାଃ ସର୍ଵତସ୍ତଂ ମହାଗିରିମ୍। ମୃଗମାର୍ଜାରଶାର୍ଦୂଲାଂସ୍ତ୍ରାସଯନ୍ତୋ ଯଯୁସ୍ତଦା
ସେଇ ସମୟରେ ଉତ୍ତମ ବାନରମାନେ ସେଇ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ଚାରିପଟେ ଲାଫି ଲାଫି ଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ମୃଗ, ବିଲେଇ ଓ ବାଘମାନେ ଭୟରେ ଭଗିଯାଉଥିଲେ।
ତତଃ ସୁଗ୍ରୀଵସଚିଵାଃ ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରେ ସମାହିତାଃ। ସଂଗମ୍ଯ କପିମୁଖ୍ଯେନ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯଃ ସ୍ଥିତାଃ
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାହାଡ଼ର ଶିରୋମଣି ଉପରେ ମୁଖ୍ୟ ବାନରଙ୍କ ସହିତ ଏକଠି ହୋଇ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦଢ଼ ଭାବରେ ଦଉଡ଼ିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଭଯସଂତ୍ରସ୍ତଂ ଵାଲିକିଲ୍ବିଷଶଙ୍କିତମ୍। ଉଵାଚ ହନୁମାନ୍ ଵାକ୍ଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ
ତାପରେ ହନୁମାନ୍, ଯିଏ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଇ ବାଲିଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟରେ ଭୟଭୀତ ଏବଂ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସମ୍ଭ୍ରମସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାମେଷ ସର୍ଵୈର୍ଵାଲିକୃତେ ମହାନ୍। ମଲଯୋଽଯଂ ଗିରିଵରୋ ଭଯଂ ନେହାସ୍ତି ଵାଲିନଃ
ବାଲି ପାଇଁ ଏହି ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ସମସ୍ତେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ମଲୟ ପାହାଡ଼ ଅତି ଉତ୍ତମ, ଏଠାରେ ବାଲିଙ୍କର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
ଯସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନଚେତାସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ରୁତୋ ହରିପୁଙ୍ଗଵ। ତଂ କ୍ରୂରଦର୍ଶନଂ କ୍ରୂରଂ ନେହ ପଶ୍ଯାମି ଵାଲିନମ୍
ହେ ବାନରମୁଖ୍ୟ, ତୁମେ ଭୟରେ ପଳାଇ ଆସିଛ, ମୁଁ ଏଠାରେ ସେଇ କ୍ରୁର ଦୃଷ୍ଟି ଓ କ୍ରୁର ବାଲିଙ୍କୁ ଦେଖୁନି।
ଯସ୍ମାତ୍ ତଵ ଭଯଂ ସୌମ୍ଯ ପୂର୍ଵଜାତ୍ ପାପକର୍ମଣଃ। ସ ନେହ ଵାଲୀ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ନ ତେ ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଭଯମ୍
ହେ ସୁମଧୁର, ତୁମର ଏହି ଭୟ ତୁମର ଭାଇଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେଇ ଦୁଷ୍ଟମନା ବାଲି ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନି।
ଅହୋ ଶାଖାମୃଗତ୍ଵଂ ତେ ଵ୍ଯକ୍ତମେଵ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମ। ଲଘୁଚିତ୍ତତଯାଽଽତ୍ମାନଂ ନ ସ୍ଥାପଯସି ଯୋ ମତୌ
ହେ ଲାଫିବା ବାନର, ତୁମର ବାନର ସ୍ୱଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି। ତୁମ ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିବାରୁ ତୁମେ ନିଜକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କରିପାରୁନାହଁ।
ବୁଦ୍ଧିଵିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଇଙ୍ଗିତୈଃ ସର୍ଵମାଚର। ନହ୍ଯବୁଦ୍ଧିଂ ଗତୋ ରାଜା ସର୍ଵଭୂତାନି ଶାସ୍ତି ହି
ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ ଥିଲେ ସବୁ କାମରେ ଚିହ୍ନ ଦେଖି କାର୍ଯ୍ୟ କର। କାରଣ, ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଶାସନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତୁ ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ହନୂମତଃ। ତତଃ ଶୁଭତରଂ ଵାକ୍ଯଂ ହନୂମନ୍ତମୁଵାଚ ହ
ହନୁମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ସୁଗ୍ରୀବ ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।
ଦୀର୍ଘବାହୂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୌ ଶରଚାପାସିଧାରିଣୌ। କସ୍ଯ ନ ସ୍ଯାଦ୍ ଭଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯେତୌ ସୁରସୁତୋପମୌ
ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଧନୁଷ୍, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦେବପୁତ୍ର ସମାନ ପୁରୁଷମାନେ ଦେଖି କିଏ ଭୟଭୀତ ହେବେ ନାହିଁ?