ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ଵନେ ଶ୍ଯାମା ମାଂ ମନ୍ମଥଵିକର୍ଶିତମ୍। ନଷ୍ଟଦୁଃଖେଵ ହୃଷ୍ଟେଵ ସାଧ୍ଵୀ ସାଧ୍ଵଭ୍ଯଭାଷତ
ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୟାମା ସୀତା ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋତେ ପ୍ରେମ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମହିଳା ଦୁଃଖ ହରାଇ ଖୁସିରେ ମୋ ସହ କଥାହେବାକୁ ଆସିଥିଲେ।
କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ହି ନୃପାତ୍ମଜ। କ୍ଵ ସା ସ୍ନୁଷେତି ପୃଚ୍ଛନ୍ତୀଂ କଥଂ ଚାପି ମନସ୍ଵିନୀମ୍
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କୌଶଲ୍ୟା ଯଦି 'ମୋର ବହୁ କେଉଁଠି?' ବୋଲି ପଚାରିବେ, ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଓ ମନୋବଳୀ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି?
ଗଚ୍ଛ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭରତଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍। ନହ୍ଯହଂ ଜୀଵିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ତାମୃତେ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଭଲପାଉଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଆ। ମୁଁ ଜନକର ଝିଅ ସୀତା ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଇତି ରାମଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଲପନ୍ତମନାଥଵତ୍। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭ୍ରାତା ଵଚନଂ ଯୁକ୍ତମଵ୍ଯଯମ୍
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ରାମ ନିରାଶ ଭାବେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଚିତ ଓ ଅଟୁଟ କଥା କହିଲେ।
ସଂସ୍ତମ୍ଭ ରାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ନେଦୃଶାନାଂ ମତିର୍ମନ୍ଦା ଭଵତ୍ଯକଲୁଷାତ୍ମନାମ୍
ରାମ, ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କର, ସବୁ ଭଲ ହେଉ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଦୁଃଖ କରନି। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏପରି ଦୁର୍ବଳ ଭାବ ହୁଏନାହିଁ।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ଵିଯୋଗଜଂ ଦୁଃଖଂ ତ୍ଯଜ ସ୍ନେହଂ ପ୍ରିଯେ ଜନେ। ଅତିସ୍ନେହପରିଷ୍ଵଙ୍ଗାଦ୍ ଵର୍ତିରାର୍ଦ୍ରାପି ଦହ୍ଯତେ
ବିଚ୍ଛେଦର ଦୁଃଖ ମନେ ପକାଇ, ପ୍ରିୟଜନ ପ୍ରତି ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼। ଅତି ଆସକ୍ତି ହେଲେ, ଭିଜା ପତି ମଧ୍ୟ ଆଗରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
ଯଦି ଗଚ୍ଛତି ପାତାଲଂ ତତୋଽଭ୍ଯଧିକମେଵ ଵା। ସର୍ଵଥା ରାଵଣସ୍ତାତ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ରାଘଵ
ରାଘବ, ରାବଣ ସେ ପାତାଳକୁ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁରକୁ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବେ ତୁମ ପାଖରୁ ପଳାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଲଭ୍ଯତାଂ ତାଵତ୍ ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ। ତତୋ ହାସ୍ଯତି ଵା ସୀତାଂ ନିଧନଂ ଵା ଗମିଷ୍ଯତି
ପ୍ରଥମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ଜଣାପଡ଼ୁ। ତାପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବ କିମ୍ବା ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବ।
ଯଦି ଯାତି ଦିତେର୍ଗର୍ଭଂ ରାଵଣଂ ସହ ସୀତଯା। ତତ୍ରାପ୍ଯେନଂ ହନିଷ୍ଯାମି ନ ଚେଦ୍ ଦାସ୍ଯତି ମୈଥିଲୀମ୍
ଯଦି ରାବଣ ସୀତା ସହିତ ଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୈଥିଳୀକୁ ଫେରାଇ ଦେଇନଥିଲେ, ମୁଁ ତାକୁ ସେଠାରେ ମାରିଦେବି।
ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ଭଦ୍ରଂ ଭଜସ୍ଵାର୍ଯ ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ କୃପଣା ମତିଃ। ଅର୍ଥୋ ହି ନଷ୍ଟକାର୍ଯାର୍ଥୈରଯତ୍ନେନାଧିଗମ୍ଯତେ
ମହାନ, ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କର, ଏହି ଦୁଃଖ ଭାବ ଛାଡ଼। ଯେଉଁମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ହାରାଇଥିବା କାମ ପୁଣି ମିଳାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଉତ୍ସାହୋ ବଲଵାନାର୍ଯ ନାସ୍ତ୍ଯୁତ୍ସାହାତ୍ ପରଂ ବଲମ୍। ସୋତ୍ସାହସ୍ଯ ହି ଲୋକେଷୁ ନ କିଂଚିଦପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଉତ୍ସାହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାନୁଭାବ; ଉତ୍ସାହଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ସାହୀ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।
ଉତ୍ସାହଵନ୍ତଃ ପୁରୁଷା ନାଵସୀଦନ୍ତି କର୍ମସୁ। ଉତ୍ସାହମାତ୍ରମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପ୍ରତିଲପ୍ସ୍ଯାମ ଜାନକୀମ୍
ଉତ୍ସାହୀ ଲୋକେ କାମ କାର୍ଯ୍ୟରେ କେବେ ହାରି ନାହାନ୍ତି। ଆମେ ମାତ୍ର ଉତ୍ସାହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିପାରିବୁ।
ତ୍ଯଜତାଂ କାମଵୃତ୍ତତ୍ଵଂ ଶୋକଂ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ। ମହାତ୍ମାନଂ କୃତାତ୍ମାନମାତ୍ମାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ଇଚ୍ଛାର ଆଚରଣ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖକୁ ପଛେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ, ତୁମେ ନିଜକୁ, ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା, ନିଜକୁ ନିଜେ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାଁ।
ଏଵଂ ସମ୍ବୋଧିତସ୍ତେନ ଶୋକୋପହତଚେତନଃ। ତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୋକଂ ଚ ମୋହଂ ଚ ରାମୋ ଧୈର୍ଯମୁପାଗମତ୍
ସେଠି ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ମନ ଭରିଥିବା ରାମ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ପୁନି ପାଇଲେ।
ସୋଽଭ୍ଯତିକ୍ରାମଦଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ତାମଚିନ୍ତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ରାମଃ ପମ୍ପାଂ ସୁରୁଚିରାଂ ରମ୍ଯାଂ ପାରିପ୍ଲଵଦ୍ରୁମାମ୍
ଅସୀମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଅଚଳ ମନ ଥିବା ସେ ରାମ, ସୁନ୍ଦର ଓ ତଟରେ ଗଛ ଲଗା ଥିବା ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ନିରୀକ୍ଷମାଣଃ ସହସା ମହାତ୍ମା ସର୍ଵଂ ଵନଂ ନିର୍ଝରକନ୍ଦରଂ ଚ। ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଚେତାଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଵିଚାର୍ଯ ଦୁଃଖୋପହତଃ ପ୍ରତସ୍ଥେ
ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା, ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ, ଝରଣା ଓ ଗୁହା ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୃଦୟ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ତଂ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିଲାସଗାମୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତମଵ୍ଯଗ୍ରମନା ମହାତ୍ମା। ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାଘଵମିଷ୍ଟଚେଷ୍ଟୋ ରରକ୍ଷ ଧର୍ମେଣ ବଲେନ ଚୈଵ
ସେ ଗର୍ଜନା କରୁଥିବା ମାତଙ୍ଗ ଭଳି ଗତି କରୁଥିବା ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ, ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତିରେ ରକ୍ଷା କଲେ।
ତାଵୃଷ୍ଯମୂକସ୍ଯ ସମୀପଚାରୀ ଚରନ୍ ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନୀଯୌ। ଶାଖାମୃଗାଣାମଧିପସ୍ତରସ୍ଵୀ ଵିତତ୍ରସେ ନୈଵ ଵିଚେଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟାମ୍
ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବନର ମାନ୍ଦ ମୁଣ୍ଡଳୀର ନେତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଆସିବାରେ ଭୟ କିମ୍ବା ଉତ୍କଳନ କରିଲେ ନାହିଁ।
ସ ତୌ ମହାତ୍ମା ଗଜମନ୍ଦଗାମୀ ଶାଖାମୃଗସ୍ତତ୍ର ଚରଂଶ୍ଚରନ୍ତୌ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷାଦଂ ପରମଂ ଜଗାମ ଚିନ୍ତାପରୀତୋ ଭଯଭାରଭଗ୍ନଃ
ସେଠାରେ ମହାନ ଆତ୍ମା ବନର ମାନ୍ଦ ମୁଣ୍ଡଳୀର ନେତା, ମାତଙ୍ଗ ଭଳି ଧୀର ଚାଲିଥିବା, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭାରି ହୋଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।
ତମାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯସୁଖଂ ଶରଣ୍ଯଂ ସଦୈଵ ଶାଖାମୃଗସେଵିତାନ୍ତମ୍। ତ୍ରସ୍ତାଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରଯୋଽଭିଜଗ୍ମୁ- ର୍ମହୌଜସୌ ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ତୌ
ସେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ବନର ମାନ୍ଦମାନେ ସେହି ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ସରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ, ଯାହା ସଦା ବନର ମୁଣ୍ଡଳୀର ନେତାମାନେ ଆସନ୍ତି, ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତୌ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତ୍ମାନୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ଵରାଯୁଧଧରୌ ଵୀରୌ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ଶଙ୍କିତୋଽଭଵତ୍
ସେମାନେ ଦୁଇ ମହାନ ଆତ୍ମା ଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଓ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇଥିବା ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ନୈଵ ଚକ୍ରେ ମନଃ ସ୍ଥାତୁଂ ଵୀକ୍ଷମାଣୌ ମହାବଲୌ। କପେଃ ପରମଭୀତସ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ଵ୍ଯଵସସାଦ ହ
ସେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା; ମହାଭୟ ଲାଗିଥିବା ବନର ମାନ୍ଦର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା।
ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵିମୃଶ୍ଯ ଗୁରୁଲାଘଵମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୈର୍ଵାନରୈଃ ସହ
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ହଳକାପଣା ବିଚାର କରି, ସମସ୍ତ ବନର ମାନ୍ଦମାନେ ସହିତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ତତଃ ସ ସଚିଵେଭ୍ଯସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ଲଵଗାଧିପଃ। ଶଶଂସ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ପଶ୍ଯଂସ୍ତୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ତାପରେ ବନର ମାନ୍ଦମାନେର ମୁଣ୍ଡଳୀପତି ସୁଗ୍ରୀବ, ଅତି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ସଚିବମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଏତୌ ଵନମିଦଂ ଦୁର୍ଗଂ ଵାଲିପ୍ରଣିହିତୌ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଛଦ୍ମନା ଚୀରଵସନୌ ପ୍ରଚରନ୍ତାଵିହାଗତୌ
ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବାଲିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏହି କଠିନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ଛଳରେ ତପସ୍ବୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, କିଛି ଲୁଚିଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ତତଃ ସୁଗ୍ରୀଵସଚିଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମଧନ୍ଵିନୌ। ଜଗ୍ମୁର୍ଗିରିତଟାତ୍ ତସ୍ମାଦନ୍ଯଚ୍ଛିଖରମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସଚିବମାନେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଇ ପାହାଡ଼ ତଟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ଶିଖରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତେ କ୍ଷିପ୍ରମଭିଗମ୍ଯାଥ ଯୂଥପା ଯୂଥପର୍ଷଭମ୍। ହରଯୋ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପରିଵାର୍ଯୋପତସ୍ଥିରେ
ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ବନର ମୁଣ୍ଡଳୀମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଘେରି ତାଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନକୁ ଆସିଲେ।
ଏଵମେକାଯନଗତାଃ ପ୍ଲଵମାନା ଗିରେର୍ଗିରିମ୍। ପ୍ରକମ୍ପଯନ୍ତୋ ଵେଗେନ ଗିରୀଣାଂ ଶିଖରାଣି ଚ
ଏଭଳି ସମସ୍ତେ ଏକା ଶାରୀରେ ଗିରିରୁ ଗିରିକୁ ଲାଫି ଲାଫି ଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଗତିରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ।
ତତଃ ଶାଖାମୃଗାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ଲଵମାନା ମହାବଲାଃ। ବଭଞ୍ଜୁଶ୍ଚ ନଗାଂସ୍ତତ୍ର ପୁଷ୍ପିତାନ୍ ଦୁର୍ଗମାଶ୍ରିତାନ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଲାଫିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅପହେଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ବଢ଼ିଥିବା ଫୁଲ ଲଗା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।