ହିମାନ୍ତେ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପୁଷ୍ପସମ୍ଭଵମ୍। ପୁଷ୍ପମାସେ ହି ତରଵଃ ସଂଘର୍ଷାଦିଵ ପୁଷ୍ପିତାଃ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଶୀତକାଳରେ ଗଛମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ପ ଫୁଟିବାକୁ ଦେଖ; ପୁଷ୍ପମାସରେ ଗଛମାନେ ଏମିତି ଫୁଲିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ସେମାନେ ଏକାପରେ ଏକା ଛୁଇଁଯାନ୍ତି।
ଆହ୍ଵଯନ୍ତ ଇଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନଗାଃ ଷଟ୍ପଦନାଦିତାଃ। କୁସୁମୋତ୍ତଂସଵିଟପାଃ ଶୋଭନ୍ତେ ବହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ମଧୁମକୁଣ୍ଡର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଡାକୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି; ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଶାଖାମାନେ ବହୁତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଏଷ କାରଣ୍ଡଵଃ ପକ୍ଷୀ ଵିଗାହ୍ଯ ସଲିଲଂ ଶୁଭମ୍। ରମତେ କାନ୍ତଯା ସାର୍ଧଂ କାମମୁଦ୍ଦୀପଯନ୍ନିଵ
ଏଠି କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଶୁଭ୍ର ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାର ସାଥିନୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଛି, ଯେପରି ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଜଗାଉଛି।
ମନ୍ଦାକିନ୍ଯାସ୍ତୁ ଯଦିଦଂ ରୂପମେତନ୍ମନୋରମମ୍। ସ୍ଥାନେ ଜଗତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗୁଣାସ୍ତସ୍ଯା ମନୋରମାଃ
ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଏହି ମନୋହର ରୂପ ଯଥାଯଥ ଅଟୁଟ; ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
ଯଦି ଦୃଶ୍ଯେତ ସା ସାଧ୍ଵୀ ଯଦି ଚେହ ଵସେମହି। ସ୍ପୃହଯେଯଂ ନ ଶକ୍ରାଯ ନାଯୋଧ୍ଯାଯୈ ରଘୂତ୍ତମ
ଯଦି ସେ ସତୀ ମହିଳା ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଆମେ ଏଠି ବସିପାରିବୁ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବିନାହିଁ।
ନ ହ୍ଯେଵଂ ରମଣୀଯେଷୁ ଶାଦ୍ଵଲେଷୁ ତଯା ସହ। ରମତୋ ମେ ଭଵେଚ୍ଚିନ୍ତା ନ ସ୍ପୃହାନ୍ଯେଷୁ ଵା ଭଵେତ୍
ଏପରି ସୁନ୍ଦର ଘାସମାଟିରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋର ମନରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଆସିବ ନାହିଁ, ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ।
ଅମୀ ହି ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତରଵୋ ଵିଵିଧଚ୍ଛଦାଃ। କାନନେଽସ୍ମିନ୍ ଵିନା କାନ୍ତାଂ ଚିନ୍ତାମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ମେ
ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ ଓ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଗଛମାନେ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ, ମୋର ପ୍ରିୟା ବିନା, କେବଳ ଦୁଃଖର ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛନ୍ତି।
ପଶ୍ଯ ଶୀତଜଲାଂ ଚେମାଂ ସୌମିତ୍ରେ ପୁଷ୍କରାଯୁତାମ୍। ଚକ୍ରଵାକାନୁଚରିତାଂ କାରଣ୍ଡଵନିଷେଵିତାମ୍
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଶୀତଳ ଜଳକୁ ଦେଖ, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ରହିଛି, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଏଠି ଘୁରୁଛି ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଆସୁଛନ୍ତି।
ପ୍ଲଵୈଃ କ୍ରୌଞ୍ଚୈଶ୍ଚ ସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ମହାମୃଗନିଷେଵିତାମ୍। ଅଧିକଂ ଶୋଭତେ ପମ୍ପା ଵିକୂଜଦ୍ଭିର୍ଵିହଂଗମୈଃ
ପମ୍ପା ନଦୀ ଏଠି ପ୍ଲବ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ, ବଡ଼ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଉଛି।
ଦୀପଯନ୍ତୀଵ ମେ କାମଂ ଵିଵିଧା ମୁଦିତା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଶ୍ଯାମାଂ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ପ୍ରିଯାଂ ପଦ୍ମନିଭେକ୍ଷଣାମ୍
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆନନ୍ଦିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ ଭଡ଼ାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୟାମା, ପଦ୍ମନୟନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାକୁ ମନେ ପକାଏ।
ପଶ୍ଯ ସାନୁଷୁ ଚିତ୍ରେଷୁ ମୃଗୀଭିଃ ସହିତାନ୍ ମୃଗାନ୍। ମାଂ ପୁନର୍ମୃଗଶାଵାକ୍ଷ୍ଯା ଵୈଦେହ୍ଯା ଵିରହୀକୃତମ୍। ଵ୍ଯଥଯନ୍ତୀଵ ମେ ଚିତ୍ତଂ ସଂଚରନ୍ତସ୍ତତସ୍ତତଃ
ସେଇ ଚିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ମୃଗୀମାନେ ସହିତ ମୃଗମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ବୈଦେହୀରୁ ବିୟୋଗୀ ହୋଇ, ସେମାନେ ଏଠାଉଠା ଘୁରୁଥିବା ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭରିଯାଏ।
ଅସ୍ମିନ୍ ସାନୁନି ରମ୍ଯେ ହି ମତ୍ତଦ୍ଵିଜଗଣାକୁଲେ। ପଶ୍ଯେଯଂ ଯଦି ତାଂ କାନ୍ତାଂ ତତଃ ସ୍ଵସ୍ତି ଭଵେନ୍ମମ
ଏହି ରମଣୀୟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ, ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଯଦି ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠିକ ହୋଇଯାଏ।
ଜୀଵେଯଂ ଖଲୁ ସୌମିତ୍ରେ ମଯା ସହ ସୁମଧ୍ଯମା। ସେଵେତ ଯଦି ଵୈଦେହୀ ପମ୍ପାଯାଃ ପଵନଂ ଶୁଭମ୍
ସୌମିତ୍ରି, ଯଦି ସୁନ୍ଦର ମଧ୍ୟପଦ ସୀତା ମୋ ସହିତ ପମ୍ପାର ପବିତ୍ର ହାଲୁକା ପବନ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବଞ୍ଚିପାରିଥାନ୍ତି।
ପଦ୍ମସୌଗନ୍ଧିକଵହଂ ଶିଵଂ ଶୋକଵିନାଶନମ୍। ଧନ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଵନ୍ତେ ପମ୍ପାଯା ଵନମାରୁତମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେମାନେ ପମ୍ପାର ଅରଣ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଭରା, ଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ପବନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।
ଶ୍ଯାମା ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀ ପ୍ରିଯା ଵିରହିତା ମଯା। କଥଂ ଧାରଯତି ପ୍ରାଣାନ୍ ଵିଵଶା ଜନକାତ୍ମଜା
ମୋର ପ୍ରିୟା, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନୀ, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଅସହାୟ ଭାବେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଜନକର ଝିଅ?
କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ରାଜାନଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍। ଜନକଂ ପୃଷ୍ଟସୀତଂ ତଂ କୁଶଲଂ ଜନସଂସଦି
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ରାଜା ଜନକ ଯଦି ଲୋକମାନ୍ୟ ସଭାରେ ସୀତାଙ୍କ ଖବର ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି?
ଯା ମାମନୁଗତା ମନ୍ଦଂ ପିତ୍ରା ପ୍ରସ୍ଥାପିତଂ ଵନମ୍। ସୀତା ଧର୍ମଂ ସମାସ୍ଥାଯ କ୍ଵ ନୁ ସା ଵର୍ତତେ ପ୍ରିଯା
ଯିଏ ମୋ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପିତା ମୋତେ ପ୍ରେରଣା କରିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ—ସେ ପ୍ରିୟା ସୀତା ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?
ତଯା ଵିହୀନଃ କୃପଣଃ କଥଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧାରଯେ। ଯା ମାମନୁଗତା ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଵିହତଚେତସମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ମୋ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଥିଲେ, ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ସେ ପ୍ରିୟା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବି?
ତଚ୍ଚାର୍ଵାଞ୍ଚିତପଦ୍ମାକ୍ଷଂ ସୁଗନ୍ଧି ଶୁଭମଵ୍ରଣମ୍। ଅପଶ୍ଯତୋ ମୁଖଂ ତସ୍ଯାଃ ସୀଦତୀଵ ମତିର୍ମମ
ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଆଖି, ସୁଗନ୍ଧି ଓ ନିର୍ମଳ ମୁହଁ ତାଙ୍କର ଦେଖିପାଉନି, ଏହି ଭାବରେ ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉଛି।
ସ୍ମିତହାସ୍ଯାନ୍ତରଯୁତଂ ଗୁଣଵନ୍ମଧୁରଂ ହିତମ୍। ଵୈଦେହ୍ଯା ଵାକ୍ଯମତୁଲଂ କଦା ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କେବେ ମୁଁ ସୀତାଙ୍କର ମୃଦୁ ହସ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା, ଗୁଣମୟ ଓ ଉପକାରୀ ଅପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରିବି?
ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ଵନେ ଶ୍ଯାମା ମାଂ ମନ୍ମଥଵିକର୍ଶିତମ୍। ନଷ୍ଟଦୁଃଖେଵ ହୃଷ୍ଟେଵ ସାଧ୍ଵୀ ସାଧ୍ଵଭ୍ଯଭାଷତ
ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୟାମା ସୀତା ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋତେ ପ୍ରେମ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମହିଳା ଦୁଃଖ ହରାଇ ଖୁସିରେ ମୋ ସହ କଥାହେବାକୁ ଆସିଥିଲେ।
କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ହି ନୃପାତ୍ମଜ। କ୍ଵ ସା ସ୍ନୁଷେତି ପୃଚ୍ଛନ୍ତୀଂ କଥଂ ଚାପି ମନସ୍ଵିନୀମ୍
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କୌଶଲ୍ୟା ଯଦି 'ମୋର ବହୁ କେଉଁଠି?' ବୋଲି ପଚାରିବେ, ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଓ ମନୋବଳୀ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି?
ଗଚ୍ଛ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭରତଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍। ନହ୍ଯହଂ ଜୀଵିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ତାମୃତେ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଭଲପାଉଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଆ। ମୁଁ ଜନକର ଝିଅ ସୀତା ଛାଡ଼ି ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଇତି ରାମଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଲପନ୍ତମନାଥଵତ୍। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭ୍ରାତା ଵଚନଂ ଯୁକ୍ତମଵ୍ଯଯମ୍
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ରାମ ନିରାଶ ଭାବେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଚିତ ଓ ଅଟୁଟ କଥା କହିଲେ।
ସଂସ୍ତମ୍ଭ ରାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ମା ଶୁଚଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ନେଦୃଶାନାଂ ମତିର୍ମନ୍ଦା ଭଵତ୍ଯକଲୁଷାତ୍ମନାମ୍
ରାମ, ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କର, ସବୁ ଭଲ ହେଉ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଦୁଃଖ କରନି। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏପରି ଦୁର୍ବଳ ଭାବ ହୁଏନାହିଁ।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ଵିଯୋଗଜଂ ଦୁଃଖଂ ତ୍ଯଜ ସ୍ନେହଂ ପ୍ରିଯେ ଜନେ। ଅତିସ୍ନେହପରିଷ୍ଵଙ୍ଗାଦ୍ ଵର୍ତିରାର୍ଦ୍ରାପି ଦହ୍ଯତେ
ବିଚ୍ଛେଦର ଦୁଃଖ ମନେ ପକାଇ, ପ୍ରିୟଜନ ପ୍ରତି ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼। ଅତି ଆସକ୍ତି ହେଲେ, ଭିଜା ପତି ମଧ୍ୟ ଆଗରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
ଯଦି ଗଚ୍ଛତି ପାତାଲଂ ତତୋଽଭ୍ଯଧିକମେଵ ଵା। ସର୍ଵଥା ରାଵଣସ୍ତାତ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ରାଘଵ
ରାଘବ, ରାବଣ ସେ ପାତାଳକୁ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁରକୁ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବେ ତୁମ ପାଖରୁ ପଳାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଲଭ୍ଯତାଂ ତାଵତ୍ ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ। ତତୋ ହାସ୍ଯତି ଵା ସୀତାଂ ନିଧନଂ ଵା ଗମିଷ୍ଯତି
ପ୍ରଥମେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ଅଛି ଜଣାପଡ଼ୁ। ତାପରେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବ କିମ୍ବା ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବ।
ଯଦି ଯାତି ଦିତେର୍ଗର୍ଭଂ ରାଵଣଂ ସହ ସୀତଯା। ତତ୍ରାପ୍ଯେନଂ ହନିଷ୍ଯାମି ନ ଚେଦ୍ ଦାସ୍ଯତି ମୈଥିଲୀମ୍
ଯଦି ରାବଣ ସୀତା ସହିତ ଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୈଥିଳୀକୁ ଫେରାଇ ଦେଇନଥିଲେ, ମୁଁ ତାକୁ ସେଠାରେ ମାରିଦେବି।
ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ଭଦ୍ରଂ ଭଜସ୍ଵାର୍ଯ ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ କୃପଣା ମତିଃ। ଅର୍ଥୋ ହି ନଷ୍ଟକାର୍ଯାର୍ଥୈରଯତ୍ନେନାଧିଗମ୍ଯତେ
ମହାନ, ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କର, ଏହି ଦୁଃଖ ଭାବ ଛାଡ଼। ଯେଉଁମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ହାରାଇଥିବା କାମ ପୁଣି ମିଳାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।