ଅପଶ୍ଯତୋ ମେ ସୌମିତ୍ରେ ଜୀଵିତେଽସ୍ତି ପ୍ରଯୋଜନମ୍। ଅଯଂ ହି ରୁଚିରସ୍ତସ୍ଯାଃ କାଲୋ ରୁଚିରକାନନଃ
ସୌମିତ୍ରି, ସେଉଁଠି ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ ମୋ ଜୀବନରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଏହି ରୂପସ୍ୱରୂପ ଋତୁ ଓ ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା।
କୋକିଲାକୁଲସୀମାନ୍ତୋ ଦଯିତାଯା ମମାନଘ। ମନ୍ମଥାଯାସସମ୍ଭୂତୋ ଵସନ୍ତଗୁଣଵର୍ଧିତଃ
କୋକିଳାମାନେ ରବ କରୁଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟ ମୋ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶୋଭିତ ହୋଇଛି, ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ପ୍ରେମ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁର ଗୁଣ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି।
ଅଯଂ ମାଂ ଧକ୍ଷ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶୋକାଗ୍ନିର୍ନଚିରାଦିଵ। ଅପଶ୍ଯତସ୍ତାଂ ଵନିତାଂ ପଶ୍ଯତୋ ରୁଚିରାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍
ମୁଁ ଏହି ରୂପବାନ୍ ଗଛମାନେ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଏହି ଶୋକର ଅଗ୍ନି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଭସ୍ମ କରିଦେବ।
ମମାଯମାତ୍ମପ୍ରଭଵୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵମୁପଯାସ୍ଯତି। ଅଦୃଶ୍ଯମାନା ଵୈଦେହୀ ଶୋକଂ ଵର୍ଧଯତୀହ ମେ
ମୋ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିବ। ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଥିବା ବୈଦେହୀ ଏଠି ମୋ ଶୋକକୁ ଅଧିକ କରୁଛନ୍ତି।
ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଵସନ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵେଦସଂସର୍ଗଦୂଷକଃ। ମାଂ ହି ସା ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ଚିନ୍ତାଶୋକବଲାତ୍କୃତମ୍
ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଘମ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅପବିତ୍ର ଲାଗୁଛି। ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ ସୀତା ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି।
ସଂତାପଯତି ସୌମିତ୍ରେ କ୍ରୂରଶ୍ଚୈତ୍ରଵନାନିଲଃ। ଅମୀ ମଯୂରାଃ ଶୋଭନ୍ତେ ପ୍ରନୃତ୍ଯନ୍ତସ୍ତତସ୍ତତଃ
ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଚୈତ୍ର ଅରଣ୍ୟର କ୍ରୁର ପବନ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ଦେଖ, ଏଠି ଏଠି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମୟୂରମାନେ କେତେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି।
ସ୍ଵୈଃ ପକ୍ଷୈଃ ପଵନୋଦ୍ଧୂତୈର୍ଗଵାକ୍ଷୈଃ ସ୍ଫାଟିକୈରିଵ। ଶିଖିନୀଭିଃ ପରିଵୃତାସ୍ତ ଏତେ ମଦମୂର୍ଚ୍ଛିତାଃ
ପବନରେ ଡେଉଁ ହଲେଇ ଶ୍ଵେତ କ୍ରିଷ୍ଟଳ ଜାଲନା ପରି ଲାଗୁଥିବା ଏହି ମୟୂରମାନେ, ଶିଖିନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଇ, ପ୍ରେମରେ ମତିହାରା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ମନ୍ମଥାଭିପରୀତସ୍ଯ ମମ ମନ୍ମଥଵର୍ଧନାଃ। ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନୃତ୍ଯନ୍ତଂ ମଯୂରମୁପନୃତ୍ଯତି
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପ୍ରେମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନେ ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଉଛି। ଦେଖ, ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିଖିନୀ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।
ଶିଖିନୀ ମନ୍ମଥାର୍ତୈଷା ଭର୍ତାରଂ ଗିରିସାନୁନି। ତାମେଵ ମନସା ରାମାଂ ମଯୂରୋଽପ୍ଯନୁଧାଵତି
ଏହି ଶିଖିନୀ ପ୍ରେମ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏଭଳି ମୟୂର ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରିୟାକୁ ମନରେ ଧରି ଚାଲିଯାଉଛି।
ଵିତତ୍ଯ ରୁଚିରୌ ପକ୍ଷୌ ରୁତୈରୁପହସନ୍ନିଵ। ମଯୂରସ୍ଯ ଵନେ ନୂନଂ ରକ୍ଷସା ନ ହୃତା ପ୍ରିଯା
ମୟୂର ତାଙ୍କ ରୂପସ୍ୱରୂପ ଡେଉଁ ପ୍ରସାରି, ତାଙ୍କ ରବରେ ମଜା କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂରଙ୍କ ପ୍ରିୟା କେବେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନୃତ୍ଯତି ରମ୍ଯେଷୁ ଵନେଷୁ ସହ କାନ୍ତଯା। ମମ ତ୍ଵଯଂ ଵିନା ଵାସଃ ପୁଷ୍ପମାସେ ସୁଦୁଃସହଃ
ସେ ତେଣୁ ଏହି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ, ଏହି ପୁଷ୍ପମାସରେ ସୀତା ବିନା ବାସ କରିବା ଅସହ୍ୟ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂରାଗସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତେଷ୍ଵପି। ଯଦେଷା ଶିଖିନୀ କାମାଦ୍ ଭର୍ତାରମଭିଵର୍ତତେ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ପ୍ରେମ ଆସକ୍ତି ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଶିଖିନୀ ଚାହାଣାରୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଉଛି।
ମମାପ୍ଯେଵଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଜାନକୀ ଜାତସମ୍ଭ୍ରମା। ମଦନେନାଭିଵର୍ତେତ ଯଦି ନାପହୃତା ଭଵେତ୍
ମୋ ଚଉଡ଼ିଆଁ ଆଖି ଥିବା ଜାନକୀ ଯଦି ହରାଯାଇନଥାନ୍ତି, ସେମଧ୍ୟ ପ୍ରେମରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥାନ୍ତି।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁଷ୍ପାଣି ନିଷ୍ଫଲାନି ଭଵନ୍ତି ମେ। ପୁଷ୍ପଭାରସମୃଦ୍ଧାନାଂ ଵନାନାଂ ଶିଶିରାତ୍ଯଯେ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ପୁଷ୍ପମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ। ଶିଶିର ଶେଷରେ ଅରଣ୍ୟ ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ।
ରୁଚିରାଣ୍ଯପି ପୁଷ୍ପାଣି ପାଦପାନାମତିଶ୍ରିଯା। ନିଷ୍ଫଲାନି ମହୀଂ ଯାନ୍ତି ସମଂ ମଧୁକରୋତ୍କରୈଃ
ଗଛମାନଙ୍କ ମନୋହର ପୁଷ୍ପମାନେ ଯେପରି ଶୋଭା ଥାଉ, ତଥାପି ସେମାନେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦଳ ସହିତ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।
ନଦନ୍ତି କାମଂ ଶକୁନା ମୁଦିତାଃ ସଙ୍ଘଶଃ କଲମ୍। ଆହ୍ଵଯନ୍ତ ଇଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ କାମୋନ୍ମାଦକରା ମମ
ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଡାକୁଥିବା ପରି। ସେମାନଙ୍କ ରବ ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଛି।
ଵସନ୍ତୋ ଯଦି ତତ୍ରାପି ଯତ୍ର ମେ ଵସତି ପ୍ରିଯା। ନୂନଂ ପରଵଶା ସୀତା ସାପି ଶୋଚତ୍ଯହଂ ଯଥା
ଯଦି ବସନ୍ତ ଋତୁ ମୋ ପ୍ରିୟା ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେଠି ମଧ୍ୟ ଆସିଛି, ନିଶ୍ଚୟ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଅସହାୟ ହୋଇ ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି।
ନୂନଂ ନ ତୁ ଵସନ୍ତସ୍ତଂ ଦେଶଂ ସ୍ପୃଶତି ଯତ୍ର ସା। କଥଂ ହ୍ଯସିତପଦ୍ମାକ୍ଷୀ ଵର୍ତଯେତ୍ ସା ମଯା ଵିନା
ନିଶ୍ଚୟ, ବସନ୍ତ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନରେ ପହଁଚିନାହିଁ। କାହିଁକିନା, କଳାପଦ୍ମ ନୟନ ଥିବା ସୀତା ମୋ ବିନା କିପରି ରହିପାରିବେ?
ଅଥଵା ଵର୍ତତେ ତତ୍ର ଵସନ୍ତୋ ଯତ୍ର ମେ ପ୍ରିଯା। କିଂ କରିଷ୍ଯତି ସୁଶ୍ରୋଣୀ ସା ତୁ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତା ପରୈଃ
ନହିଁଲେ, ଶାୟଦ୍ ମୋର ପ୍ରିୟା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ବସନ୍ତ ଆସିଥିବ। ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ, ସେ ସୁନ୍ଦର କଟିବଳୀ କଣ କରିବେ?
ଶ୍ଯାମା ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀ ମୃଦୁଭାଷା ଚ ମେ ପ୍ରିଯା। ନୂନଂ ଵସନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ପରିତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ଜୀଵିତମ୍
ମୋର ପ୍ରିୟା ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିବା—ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ସେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ।
ଦୃଢଂ ହି ହୃଦଯେ ବୁଦ୍ଧିର୍ମମ ସମ୍ପରିଵର୍ତତେ। ନାଲଂ ଵର୍ତଯିତୁଂ ସୀତା ସାଧ୍ଵୀ ମଦ୍ଵିରହଂ ଗତା
ମୋ ହୃଦୟରେ ଏହି ଭାବ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଘୁରୁଛି—ସେ ସତୀ ସୀତା ମୋ ବିୟୋଗ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ।
ମଯି ଭାଵୋ ହି ଵୈଦେହ୍ଯାସ୍ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଵିନିଵେଶିତଃ। ମମାପି ଭାଵଃ ସୀତାଯାଂ ସର୍ଵଥା ଵିନିଵେଶିତଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କର ସ୍ନେହ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମୋ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; ମୋର ସ୍ନେହ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଏଷ ପୁଷ୍ପଵହୋ ଵାଯୁଃ ସୁଖସ୍ପର୍ଶୋ ହିମାଵହଃ। ତାଂ ଵିଚିନ୍ତଯତଃ କାନ୍ତାଂ ପାଵକପ୍ରତିମୋ ମମ
ଏହି ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା ଶିତଳ ମଧୁର ପବନ, ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଲାଗୁଛି।
ସଦା ସୁଖମହଂ ମନ୍ଯେ ଯଂ ପୁରା ସହ ସୀତଯା। ମାରୁତଃ ସ ଵିନା ସୀତାଂ ଶୋକସଂଜନନୋ ମମ
ଯେ ପବନକୁ ଆଗରୁ ସୀତା ସହିତ ମୁଁ ସୁଖ ମନେ କରୁଥିଲି, ସେଇ ପବନ ଏବେ ସୀତା ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ ଆଣୁଛି।
ତାଂ ଵିନାଥ ଵିହଙ୍ଗୋଽସୌ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଣଦିତସ୍ତଦା। ଵାଯସଃ ପାଦପଗତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମଭିକୂଜତି
ସେ ନଥିବାବେଳେ, ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା କାଉଁ ଚିଡ଼ିଆ ଆନନ୍ଦରେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଛି।
ଏଷ ଵୈ ତତ୍ର ଵୈଦେହ୍ଯା ଵିହଗଃ ପ୍ରତିହାରକଃ। ପକ୍ଷୀ ମାଂ ତୁ ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯାଃ ସମୀପମୁପନେଷ୍ଯତି
ସେଇ ଚିଡ଼ିଆ ବୈଦେହୀଙ୍କର ଦ୍ୱାରପାଳ ଭଳି; କିନ୍ତୁ ଏହି ପକ୍ଷୀ ମୋତେ ସେଇ ବିଶାଳନୟନୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯିବ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂନାଦଂ ଵନେ ମଦଵିଵର୍ଧନମ୍। ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରେଷୁ ଵୃକ୍ଷେଷୁ ଦ୍ଵିଜାନାମଵକୂଜତାମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୱନି ଶୃଙ୍ଗାରରେ ଭରିଯାଇଛି, ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଉପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗାଇଉଛନ୍ତି।
ଵିକ୍ଷିପ୍ତାଂ ପଵନେନୈତାମସୌ ତିଲକମଞ୍ଜରୀମ୍। ଷଟ୍ପଦଃ ସହସାଭ୍ଯେତି ମଦୋଦ୍ଧୂତାମିଵ ପ୍ରିଯାମ୍
ପବନ ଏହି ତିଳ ମଞ୍ଜରୀକୁ ଉଡ଼ାଇଦେଉଛି; ମଧୁମକ୍ଷିକା ହଠାତ୍ ଆସିପଡ଼ୁଛି, ଯେପରି ଭାବରେ ପ୍ରିୟା ଆକୁଳ ହୋଇ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।
କାମିନାମଯମତ୍ଯନ୍ତମଶୋକଃ ଶୋକଵର୍ଧନଃ। ସ୍ତବକୈଃ ପଵନୋତ୍କ୍ଷିପ୍ତୈସ୍ତର୍ଜଯନ୍ନିଵ ମାଂ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଅଶୋକ ଗଛ, ଯାହା ପ୍ରେମିକମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଃଖ ବଢ଼ାଉଛି, ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମଞ୍ଜରୀ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛି।
ଅମୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଚୂତାଃ କୁସୁମଶାଲିନଃ। ଵିଭ୍ରମୋତ୍ସିକ୍ତମନସଃ ସାଙ୍ଗରାଗା ନରା ଇଵ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏଠାରେ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଆମ୍ବ ଗଛଗୁଡ଼ିକ, ପବନର ଖେଳରେ ମନ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଅଙ୍ଗରାଗ ଲଗାଇଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଭାବରେ ଉତ୍ତେଜିତ।