ଋଷ୍ଯମୂକ ଇତି ଖ୍ଯାତଶ୍ଚିତ୍ରପୁଷ୍ପିତପାଦପଃ। ହରିର୍ଋକ୍ଷରଜୋନାମ୍ନଃ ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହାକୁ ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଲାଗିଥିବା ଗଛ ଅଛି। ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଋକ୍ଷରାଜଙ୍କର ପୁଅ ବସୁଛନ୍ତି।
ଅଧ୍ଯାସ୍ତେ ତୁ ମହାଵୀର୍ଯଃ ସୁଗ୍ରୀଵ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ। ସୁଗ୍ରୀଵମଭିଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରଂ ନରର୍ଷଭ
ସେଠି ମହାବଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାନର ରାଜା ରହୁଛନ୍ତି। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସେହି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଯାଉ।
ଇତ୍ଯୁଵାଚ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ। କଥଂ ମଯା ଵିନା ସୀତାଂ ଶକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜୀଵିତୁମ୍
ଏପରି କହି ସତ୍ୟବୀର୍ୟୀ ଆଉଥରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ବିନା ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି?'
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମଦନାଭିପୀଡିତଃ ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯମନନ୍ଯଚେତନଃ। ଵିଵେଶ ପମ୍ପାଂ ନଲିନୀମନୋରମାଂ ତମୁତ୍ତମଂ ଶୋକମୁଦୀରଯାଣଃ
ଏପରି କହି, ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନ ଥିବା, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ମନୋହର କମଳରେ ଭରିଥିବା ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା।
କ୍ରମେଣ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଵିଲୋକଯନ୍ ଵନଂ ଦଦର୍ଶ ପମ୍ପାଂ ଶୁଭଦର୍ଶକାନନାମ୍। ଅନେକନାନାଵିଧପକ୍ଷିସଂକୁଲାଂ ଵିଵେଶ ରାମଃ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ
ଧୀରେ ଧୀରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଅଟବା ଦେଖୁଥିଲେ, ସେ ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର କାନନ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
thumb|ଧ୍ଯାନଶ୍ଲୋକଃ|center thumb|ପ୍ରଥମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପ୍ରଥମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ।
ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ତାଂ ହର୍ଷାଦିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚକମ୍ପିରେ। ସ କାମଵଶମାପନ୍ନଃ ସୌମିତ୍ରିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କମ୍ପିତ ହେଲେ। କାମରେ ଅଧୀନ ହୋଇ, ସେ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ସୌମିତ୍ରେ ଶୋଭତେ ପମ୍ପା ଵୈଦୂର୍ଯଵିମଲୋଦକା। ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମୋତ୍ପଲଵତୀ ଶୋଭିତା ଵିଵିଧୈର୍ଦ୍ରୁମୈଃ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ପମ୍ପା ସରୋବରର ପାଣି ବୈଦୂର୍ୟ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଫୁଲିଥିବା କମଳ ଓ ଉତ୍ପଳରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛରେ ଶୁଭ୍ରିତ।
ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ପମ୍ପାଯାଃ କାନନଂ ଶୁଭଦର୍ଶନମ୍। ଯତ୍ର ରାଜନ୍ତି ଶୈଲା ଵା ଦ୍ରୁମାଃ ସଶିଖରା ଇଵ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ପମ୍ପାର କାନନକୁ ଦେଖ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଶୁଭ, ଯେଉଁଠି ପାହାଡ଼ମାନେ ଚମକୁଛନ୍ତି ଓ ଗଛମାନେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ମାଂ ତୁ ଶୋକାଭିସଂତପ୍ତମାଧଯଃ ପୀଡଯନ୍ତି ଵୈ। ଭରତସ୍ଯ ଚ ଦୁଃଖେନ ଵୈଦେହ୍ଯା ହରଣେନ ଚ
ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଦହୁଛି, ତାହାରେ ମୋତେ ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ ଦୁଇଟି ଆଉ ଅଧିକ କଷ୍ଟ ଦେଉଛି।
ଶୋକାର୍ତସ୍ଯାପି ମେ ପମ୍ପା ଶୋଭତେ ଚିତ୍ରକାନନା। ଵ୍ଯଵକୀର୍ଣା ବହୁଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ଶୀତୋଦକା ଶିଵା
ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପମ୍ପା ସରୋବର ଚିତ୍ରକାନନରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ବିଛିତ, ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦେଖାଯାଉଛି।
ନଲିନୈରପି ସଂଛନ୍ନା ହ୍ଯତ୍ଯର୍ଥଶୁଭଦର୍ଶନା। ସର୍ପଵ୍ଯାଲାନୁଚରିତା ମୃଗଦ୍ଵିଜସମାକୁଲା
ଏହି ସରୋବର କମଳରେ ଢାକାଯାଇଛି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଦେଖାଯାଉଛି, ସାପ ଓ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ଏଠାରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା।
ଅଧିକଂ ପ୍ରଵିଭାତ୍ଯେତନ୍ନୀଲପୀତଂ ତୁ ଶାଦ୍ଵଲମ୍। ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ପରିସ୍ତୋମୈରିଵାର୍ପିତମ୍
ଏହି ନୀଳ ଓ ହଳଦିଆ ଘାସ ଅଞ୍ଚଳ ବିଶେଷ ଚମକୁଛି, ଗଛମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ।
ପୁଷ୍ପଭାରସମୃଦ୍ଧାନି ଶିଖରାଣି ସମନ୍ତତଃ। ଲତାଭିଃ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଭିରୁପଗୂଢାନି ସର୍ଵତଃ
ପାହାଡ଼ର ଶିଖରମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲର ଭାରରେ ଭରିଥିବା, ଫୁଲିଥିବା ଲତାମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି।
ସୁଖାନିଲୋଽଯଂ ସୌମିତ୍ରେ କାଲଃ ପ୍ରଚୁରମନ୍ମଥଃ। ଗନ୍ଧଵାନ୍ ସୁରଭିର୍ମାସୋ ଜାତପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମଃ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ସୁମଧୁର ପବନ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଋତୁ ମଧୁର ଓ କାମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା, ଗଛମାନେ ନୂତନ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଧରିଛନ୍ତି।
ପଶ୍ଯ ରୂପାଣି ସୌମିତ୍ରେ ଵନାନାଂ ପୁଷ୍ପଶାଲିନାମ୍। ସୃଜତାଂ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷାଣି ଵର୍ଷଂ ତୋଯମୁଚାମିଵ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା କାନନମାନଙ୍କର ରୂପ ଦେଖ, ସେମାନେ ମେଘ ଯେପରି ବର୍ଷା ଝରେ, ସେପରି ଫୁଲର ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ପ୍ରସ୍ତରେଷୁ ଚ ରମ୍ଯେଷୁ ଵିଵିଧାଃ କାନନଦ୍ରୁମାଃ। ଵାଯୁଵେଗପ୍ରଚଲିତାଃ ପୁଷ୍ପୈରଵକିରନ୍ତି ଗାମ୍
ଏହି ସୁନ୍ଦର ପଥର ମାଠରେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବନଗଛମାନେ, ପବନର ଝୋକାରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଉଛି।
ପତିତୈଃ ପତମାନୈଶ୍ଚ ପାଦପସ୍ଥୈଶ୍ଚ ମାରୁତଃ। କୁସୁମୈଃ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ କ୍ରୀଡତୀଵ ସମନ୍ତତଃ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ପବନ ଗଛରେ ରହିଥିବା, ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଓ ପଡ଼ୁଥିବା ଫୁଲମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାରିପାଖରେ ଖେଳୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଵିକ୍ଷିପନ୍ ଵିଵିଧାଃ ଶାଖାଂ ନଗାନାଂ କୁସୁମୋତ୍କଟାଃ। ମାରୁତଶ୍ଚଲିତସ୍ଥାନୈଃ ଷଟ୍ପଦୈରନୁଗୀଯତେ
ପବନ ଗଛମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଭରିଥିବା ଡାଳମାନେ ହଲାଇ ଦେଉଛି, ଏହି ହଲୁଥିବା ଫୁଲମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଗୁଞ୍ଜୁରି ଗାଇଉଛନ୍ତି।
ମତ୍ତକୋକିଲସଂନାଦୈର୍ନର୍ତଯନ୍ନିଵ ପାଦପାନ୍। ଶୈଲକଂଦର ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରଗୀତ ଇଵ ଚାନିଲଃ
ମଦମସ୍ତ କୋଇଲୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ଡାକରେ ପବନ ଗଛମାନଙ୍କୁ ନଚାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରୁ ବାହାରି ଆସିଥିବା ପରି ଏହି ପବନ ଗାଉଥିବା ପରି ଶୁଣାଯାଉଛି।
ତେନ ଵିକ୍ଷିପତାତ୍ଯର୍ଥଂ ପଵନେନ ସମନ୍ତତଃ। ଅମୀ ସଂସକ୍ତଶାଖାଗ୍ରା ଗ୍ରଥିତା ଇଵ ପାଦପାଃ
ଏହି ପବନ ଚାରିପାଖରୁ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଭଳି ହଲାଇ ଦେଉଛି, ଯାହାର ଶାଖା ଆଗମାନେ ଏକାଉଠି ଲଗି ଯାଇଛି, ଏହି ଗଛମାନେ ଗଠି ଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ସ ଏଵ ସୁଖସଂସ୍ପର୍ଶୋ ଵାତି ଚନ୍ଦନଶୀତଲଃ। ଗନ୍ଧମଭ୍ଯଵହନ୍ ପୁଣ୍ଯଂ ଶ୍ରମାପନଯନୋଽନିଲଃ
ଏହି ପବନ, ଚନ୍ଦନ ପରି ଶୀତଳ ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ସୁଖଦାୟକ, ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ ବହି ଆଣିଛି ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରୁଛି।
ଅମୀ ପଵନଵିକ୍ଷିପ୍ତା ଵିନଦନ୍ତୀଵ ପାଦପାଃ। ଷଟ୍ପଦୈରନୁକୂଜଦ୍ଭିର୍ଵନେଷୁ ମଧୁଗନ୍ଧିଷୁ
ଏହି ପବନରେ ହଲୁଥିବା ଗଛମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି, ମଧୁ ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଏକ ସୁରରେ ଗୁଞ୍ଜୁରି ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଗିରିପ୍ରସ୍ଥେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ପୁଷ୍ପଵଦ୍ଭିର୍ମନୋରମୈଃ। ସଂସକ୍ତଶିଖରାଃ ଶୈଲା ଵିରାଜନ୍ତି ମହାଦ୍ରୁମୈଃ
ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ମନୋହର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଶିଖରମାନେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାଉଠି ଲଗି ଅତି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି।
ପୁଷ୍ପସଂଛନ୍ନଶିଖରା ମାରୁତୋତ୍କ୍ଷେପଚଞ୍ଚଲାଃ। ଅମୀ ମଧୁକରୋତ୍ତଂସାଃ ପ୍ରଗୀତା ଇଵ ପାଦପାଃ
ଫୁଲରେ ଢାକା ଏହି ଗଛମାନେ, ପବନରେ ହଲୁଥିବା, ମଧୁମକ୍ଷୀ ମାଳା ପରି ଶୋଭିତ, ଗାନ କରାଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି।
ସୁପୁଷ୍ପିତାଂସ୍ତୁ ପଶ୍ଯୈତାନ୍ କର୍ଣିକାରାନ୍ ସମନ୍ତତଃ। ହାଟକପ୍ରତିସଂଛନ୍ନାନ୍ ନରାନ୍ ପୀତାମ୍ବରାନିଵ
ଦେଖ, ଚାରିପାଖରେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛମାନେ, ସୁନାରେ ଢାକା, ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ମଣିଷମାନଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଅଯଂ ଵସନ୍ତଃ ସୌମିତ୍ରେ ନାନାଵିହଗନାଦିତଃ। ସୀତଯା ଵିପ୍ରହୀଣସ୍ଯ ଶୋକସଂଦୀପନୋ ମମ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଏହି ବସନ୍ତ ଋତୁ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକରେ ମୁଖରିତ, ସୀତା ବିନା ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ ଭଡ଼ାଉଛି।
ମାଂ ହି ଶୋକସମାକ୍ରାନ୍ତଂ ସଂତାପଯତି ମନ୍ମଥଃ। ହୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରଵଦମାନଶ୍ଚ ସମାହ୍ଵଯତି କୋକିଲଃ
ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିବାରୁ କାମ ମୋତେ ତପାଉଛି, ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ କୋଇଲୀ ଗାଇ ମୋତେ ଡାକୁଛି।
ଏଷ ଦାତ୍ଯୂହକୋ ହୃଷ୍ଟୋ ରମ୍ଯେ ମାଂ ଵନନିର୍ଝରେ। ପ୍ରଣଦନ୍ମନ୍ମଥାଵିଷ୍ଟଂ ଶୋଚଯିଷ୍ଯତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଆନନ୍ଦିତ କୋଇଲୀ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଝରଣାକୂଳରେ ଡାକିବ, ଏବଂ କାମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମୋତେ ଦୁଃଖିତ କରିଦେବ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତସ୍ଯ ପୁରା ଶବ୍ଦମାଶ୍ରମସ୍ଥା ମମ ପ୍ରିଯା। ମାମାହୂଯ ପ୍ରମୁଦିତାଃ ପରମଂ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦତ
ଏହାର ଡାକ ପୂର୍ବେ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବାବେଳେ ମୋ ପ୍ରିୟା ଶୁଣି, ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଡାକିଥିଲେ ଓ ଅତି ଖୁସି ହୋଇଥିଲେ।