କୁରୁ କଲ୍ଯାଣମତ୍ଯର୍ଥଂ ଯଦି ଜାନାସି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଵାକ୍ଯଂ ଦନୁରନୁତ୍ତମମ୍
ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଜାଣ, ତେବେ ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ମୋତେ ବଡ଼ ଉପକାର କର। ଏଭଳି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ପ୍ରବଳ ଦାନବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରୋଵାଚ କୁଶଲୋ ଵକ୍ତା ଵକ୍ତାରମପି ରାଘଵମ୍। ଦିଵ୍ଯମସ୍ତି ନ ମେ ଜ୍ଞାନଂ ନାଭିଜାନାମି ମୈଥିଲୀମ୍
ସେ, ଯିଏ ଭଲ କଥା କହିପାରେ, ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୋ ପାଖରେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ମୁଁ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିନାହିଁ।'
ଯସ୍ତାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ତଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଦଗ୍ଧଃ ସ୍ଵଂ ରୂପମାସ୍ଥିତଃ। ଯୋଽଭିଜାନାତି ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ତଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରାମ ତତ୍ପରମ୍
'ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ପୁଡ଼ି ମୋର ସଠିକ ରୂପକୁ ପୁଣି ପାଇବି, ସେତେବେଳେ ତୁମକୁ କହିଦେବି କିଏ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣେ; ରାମ, ମୁଁ ସେହି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଦେବି ଯିଏ ଜାଣେ।'
ଅଦଗ୍ଧସ୍ଯ ହି ଵିଜ୍ଞାତୁଂ ଶକ୍ତିରସ୍ତି ନ ମେ ପ୍ରଭୋ। ରାକ୍ଷସଂ ତୁ ମହାଵୀର୍ଯଂ ସୀତା ଯେନ ହୃତା ତଵ
'ମୁଁ ଅପୁଡ଼ିଥିବାବେଳେ ଜାଣିବାର ଶକ୍ତି ମୋରେ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ତୁମ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ, ସେ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ—'
ଵିଜ୍ଞାନଂ ହି ମହଦ୍ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଶାପଦୋଷେଣ ରାଘଵ। ସ୍ଵକୃତେନ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ରୂପଂ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍
'ରାଘବ, ଶାପର ଫଳରେ ମୋର ବଡ଼ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଇଛି; ମୋର ଦୋଷରେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ନିନ୍ଦିତ ରୂପ ପାଇଛି।'
କିଂ ତୁ ଯାଵନ୍ନ ଯାତ୍ଯସ୍ତଂ ସଵିତା ଶ୍ରାନ୍ତଵାହନଃ। ତାଵନ୍ମାମଵଟେ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ଦହ ରାମ ଯଥାଵିଧି
'କିନ୍ତୁ, ଥକିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ମୋତେ ଗଡ଼ିଆଁ ଭିତରେ ପକେଇ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୁଡ଼ାଇଦିଅ, ରାମ।'
ଦଗ୍ଧସ୍ତ୍ଵଯାହମଵଟେ ନ୍ଯାଯେନ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଂ ମହାଵୀର ଯସ୍ତଂ ଵେତ୍ସ୍ଯତି ରାକ୍ଷସମ୍
'ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ନ୍ୟାୟରେ ମୋତେ ଗଡ଼ିଆଁ ଭିତରେ ପୁଡ଼ିଦେଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ପ୍ରବଳ ବୀରଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଦେବି, ଯିଏ ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିବ।'
ତେନ ସଖ୍ଯଂ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯଵୃତ୍ତେନ ରାଘଵ। କଲ୍ପଯିଷ୍ଯତି ତେ ଵୀର ସାହାଯ୍ଯଂ ଲଘୁଵିକ୍ରମ
'ରାଘବ, ତୁମେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ନ୍ୟାୟପଥରେ ଚାଲନ୍ତି; ବୀର, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ସାହାଯ୍ୟ ଉପାୟ ଖୋଜିଦେବେ।'
ନହି ତସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯଵିଜ୍ଞାତଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ରାଘଵ। ସର୍ଵାନ୍ ପରିଵୃତୋ ଲୋକାନ୍ ପୁରା ଵୈ କାରଣାନ୍ତରେ
'ରାଘବ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ସମୟ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଘୁରିଥିଲେ।'
thumb|ଦ୍ଵିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏଠାରେ ସତ୍ତରି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଏଵମୁକ୍ତୌ ତୁ ତୌ ଵୀରୌ କବନ୍ଧେନ ନରେଶ୍ଵରୌ। ଗିରିପ୍ରଦରମାସାଦ୍ଯ ପାଵକଂ ଵିସସର୍ଜତୁଃ
କବନ୍ଧଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର, ନରେଶମାନେ, ପାହାଡ଼ର ଫାଟରେ ପହଞ୍ଚି ଅଗ୍ନି ଜାଳାଇଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତୁ ମହୋଲ୍କାଭିର୍ଜ୍ଵଲିତାଭିଃ ସମନ୍ତତଃ। ଚିତାମାଦୀପଯାମାସ ସା ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ସର୍ଵତଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାରିପାଖରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ ଚିତାକୁ ଜାଳାଇଲେ, ଏବଂ ସେ ଚିତା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା।
ତଚ୍ଛରୀରଂ କବନ୍ଧସ୍ଯ ଘୃତପିଣ୍ଡୋପମଂ ମହତ୍। ମେଦସା ପଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ମନ୍ଦଂ ଦହତ ପାଵକଃ
କବନ୍ଧଙ୍କ ବଡ଼ ଦେହ, ଘିଅ ଗଠିଆ ପରି, ଅଗ୍ନିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଚିଗଲା, ଚର୍ବି ଗଳିଯିବାରେ ଅଗ୍ନି ମନ୍ଦ ହେଉଥିଲା।
ସଵିଧୂଯ ଚିତାମାଶୁ ଵିଧୂମୋଽଗ୍ନିରିଵୋତ୍ଥିତଃ। ଅରଜେ ଵାସସୀ ବିଭ୍ରନ୍ମାଲ୍ଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ମହାବଲଃ
ଚିତାକୁ ତୁରନ୍ତ ଝାଡ଼ି ଦେଇ, କବନ୍ଧ ଧୂଆଁ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଉଠିଆସିଲେ, ଧୂଳିହୀନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଧାରଣ କରି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ତତଶ୍ଚିତାଯା ଵେଗେନ ଭାସ୍ଵରୋ ଵିରଜାମ୍ବରଃ। ଉତ୍ପପାତାଶୁ ସଂହୃଷ୍ଟଃ ସର୍ଵପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗଭୂଷଣଃ
ତାପରେ, ଚିତାରୁ ତୁରନ୍ତ ଉଡ଼ି, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ନିର୍ମଳ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଖୁସି ହୋଇ, ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଵିମାନେ ଭାସ୍ଵରେ ତିଷ୍ଠନ୍ ହଂସଯୁକ୍ତେ ଯଶସ୍କରେ। ପ୍ରଭଯା ଚ ମହାତେଜା ଦିଶୋ ଦଶ ଵିରାଜଯନ୍
ହଂସ ଯୋଗାଯୋଗି ଦେଉଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନରେ ଦଢ଼ି, ସେ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦଶ ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲେ।
ସୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଗତୋ ଵାକ୍ଯଂ କବନ୍ଧୋ ରାମମବ୍ରଵୀତ୍। ଶୃଣୁ ରାଘଵ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଯଥା ସୀତାମଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଏବେ ଆକାଶରେ ଘୁରୁଥିବା କବନ୍ଧ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ରାଘବ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହିବି, କିପରି ସୀତାଙ୍କୁ ପୁଣି ପାଇବ, ଶୁଣ।'
ରାମ ଷଡ୍ ଯୁକ୍ତଯୋ ଲୋକେ ଯାଭିଃ ସର୍ଵଂ ଵିମୃଶ୍ଯତେ। ପରିମୃଷ୍ଟୋ ଦଶାନ୍ତେନ ଦଶାଭାଗେନ ସେଵ୍ଯତେ
ରାମ, ଏହି ଜଗତରେ ଛଅଟି ଉପାୟ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କଥା ବିଚାର କରାଯାଏ; ଦଶମ ଅଂଶରେ ଯାଞ୍ଚ କରି, ଦଶମ ଅଂଶରେ ସେବନ କରାଯାଏ।
ଦଶାଭାଗଗତୋ ହୀନସ୍ତ୍ଵଂ ହି ରାମ ସଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ଯତ୍କୃତେ ଵ୍ଯସନଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଦାରପ୍ରଧର୍ଷଣମ୍
ହେ ରାମ, ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦଶମ ଭାଗରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛ, ତୁମ ଜନନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଛି।
ତଦଵଶ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଃ ସ ସୁହୃତ୍ ସୁହୃଦାଂ ଵର। ଅକୃତ୍ଵା ନହି ତେ ସିଦ୍ଧିମହଂ ପଶ୍ଯାମି ଚିନ୍ତଯନ୍
ସେଥିପାଇଁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କାମ କରିବା ଦରକାର, ସବୁଠାରୁ ଭଲ ବନ୍ଧୁ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହା କରିନଥିଲେ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରି ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ସଫଳତା ପାଇବାକୁ ଦେଖୁନି।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ରାମ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁଗ୍ରୀଵୋ ନାମ ଵାନରଃ। ଭ୍ରାତ୍ରା ନିରସ୍ତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ଵାଲିନା ଶକ୍ରସୂନୁନା
ହେ ରାମ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ଏକ ବାନର ଅଛି, ଯାହାକୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ, କ୍ରୋଧିତ ବାଲି, ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର, ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଛି।
ଋଷ୍ଯମୂକେ ଗିରିଵରେ ପମ୍ପାପର୍ଯନ୍ତଶୋଭିତେ। ନିଵସତ୍ଯାତ୍ମଵାନ୍ ଵୀରଶ୍ଚତୁର୍ଭିଃ ସହ ଵାନରୈଃ
ସେ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସୌର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ, ଚାରିଜଣ ବାନର ସହିତ ପମ୍ପା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୃଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବସୁଛନ୍ତି।
ଵାନରେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ତେଜୋଵାନମିତପ୍ରଭଃ। ସତ୍ଯସଂଧୋ ଵିନୀତଶ୍ଚ ଧୃତିମାନ୍ ମତିମାନ୍ ମହାନ୍
ସେ ବାନରମାନ୍ୟଙ୍କର ରାଜା, ବଡ଼ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ଅପାର ତେଜ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସତ୍ୟବାନ, ନମ୍ର, ଧୃଡ଼, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମହାନ।
ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଗଲ୍ଭୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ। ଭ୍ରାତ୍ରା ଵିଵାସିତୋ ଵୀର ରାଜ୍ଯହେତୋର୍ମହାତ୍ମନା
ସେ ଦକ୍ଷ, ସାହସୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କ ଭାଇ, ମହାତ୍ମା, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଥିଲେ।
ସ ତେ ସହାଯୋ ମିତ୍ରଂ ଚ ସୀତାଯାଃ ପରିମାର୍ଗଣେ। ଭଵିଷ୍ଯତି ହି ତେ ରାମ ମା ଚ ଶୋକେ ମନଃ କୃଥାଃ
ସେ ତୁମ ସହଯୋଗୀ ଓ ବନ୍ଧୁ ହେବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ରାମ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଦିଅନି।
ଭଵିତଵ୍ଯଂ ହି ତଚ୍ଚାପି ନ ତଚ୍ଛକ୍ଯମିହାନ୍ଯଥା। କର୍ତୁମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଶାର୍ଦୂଲ କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବାକୁ ଥିବା, ଏଠାରେ ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସିଂହ, କାଳକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରମିତୋ ଵୀର ସୁଗ୍ରୀଵଂ ତଂ ମହାବଲମ୍। ଵଯସ୍ଯଂ ତଂ କୁରୁ କ୍ଷିପ୍ରମିତୋ ଗତ୍ଵାଦ୍ଯ ରାଘଵ
ହେ ବୀର, ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ମହାବଳୀ; ଆଜି ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ବନ୍ଧୁ କର।
ଅଦ୍ରୋହାଯ ସମାଗମ୍ଯ ଦୀପ୍ଯମାନେ ଵିଭାଵସୌ। ନ ଚ ତେ ସୋଽଵମନ୍ତଵ୍ଯଃ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରାଧିପଃ
ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଅ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଉଛି; ବାନରମାନ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କୃତଜ୍ଞଃ କାମରୂପୀ ଚ ସହାଯାର୍ଥୀ ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଶକ୍ତୌ ହ୍ଯଦ୍ଯ ଯୁଵାଂ କର୍ତୁଂ କାର୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍
ସେ କୃତଜ୍ଞ, ଯେକୌଣସି ଆକାର ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସହଯୋଗୀ ଖୋଜୁଛନ୍ତି ଓ ପ୍ରବଳ; ଆଜି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ କାମ ସଫଳ କରିପାରିବ।
କୃତାର୍ଥୋ ଵାକୃତାର୍ଥୋ ଵା ତଵ କୃତ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯତି। ସ ଋକ୍ଷରଜସଃ ପୁତ୍ରଃ ପମ୍ପାମଟତି ଶଙ୍କିତଃ
ସେ ସଫଳ ହେଉନ୍ କି ନାହିଁ, ଭଲୁକାରାଜଙ୍କ ପୁଅ ତୁମ କାମ କରିବେ; ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପମ୍ପା ନିକଟରେ ସତର୍କ ଭାବରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।