ସକ୍ଥିନୀ ଚ ଶିରଶ୍ଚୈଵ ଶରୀରେ ସମ୍ପ୍ରଵେଶିତମ୍। ସ ମଯା ଯାଚ୍ଯମାନଃ ସନ୍ ନାନଯଦ୍ ଯମସାଦନମ୍
ମୋ ଜଘା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଶରୀର ଭିତରକୁ ଲଗିଗଲା; ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କଲି, ତଥାପି ସେ ମୋତେ ଯମଙ୍କ ନିବାସକୁ ପଠାଇଲେ ନାହିଁ।
ପିତାମହଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ତଦସ୍ତ୍ଵିତି ମମାବ୍ରଵୀତ୍। ଅନାହାରଃ କଥଂ ଶକ୍ତୋ ଭଗ୍ନସକ୍ଥିଶିରୋମୁଖଃ
ସେ କହିଲେ, 'ପିତାମହଙ୍କ କଥା ସତ୍ୟ ହେଉ।' ମୁଁ ଅନାହାର ଓ ଭଙ୍ଗା ଜଘା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ ସହିତ—
ଵଜ୍ରେଣାଭିହତଃ କାଲଂ ସୁଦୀର୍ଘମପି ଜୀଵିତୁମ୍। ସ ଏଵମୁକ୍ତଃ ଶକ୍ରୋ ମେ ବାହୂ ଯୋଜନମାଯତୌ
ବଜ୍ର ଆଘାତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ ରଖିପାରିବି କି? ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ମୋ ଦୁଇ ଭୁଜକୁ ଏକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା କରିଦେଲେ—
ତଦା ଚାସ୍ଯଂ ଚ ମେ କୁକ୍ଷୌ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରମକଲ୍ପଯତ୍ । ସୋଽହଂ ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘାଭ୍ଯାଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯାସ୍ମିନ୍ ଵନେଚରାନ୍
ତାପରେ ମୋ ମୁଖକୁ ଗଭୀର ପେଟ ଭିତରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ସହିତ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ଭୁଜ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନେକୁ ଧରିଥିବି—
ସିଂହଦ୍ଵୀପିମୃଗଵ୍ଯାଘ୍ରାନ୍ ଭକ୍ଷଯାମି ସମନ୍ତତଃ। ସ ତୁ ମାମବ୍ରଵୀଦିନ୍ଦ୍ରୋ ଯଦା ରାମଃ ସଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ସିଂହ, ହାତୀ, ମୃଗ, ବାଘ ଆଦିକୁ ଚାରିପାଖରେ ଭକ୍ଷଣ କରିଥିବି। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ଯେତେବେଳେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ—'
ଛେତ୍ସ୍ଯତେ ସମରେ ବାହୂ ତଦା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯସି। ଅନେନ ଵପୁଷା ତାତ ଵନେଽସ୍ମିନ୍ ରାଜସତ୍ତମ
ଯୁଦ୍ଧରେ ତୋର ଭୁଜ କାଟିଦେବେ, ସେତେବେଳେ ତୁ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି। ଏହି ଆକାରରେ, ରାଜାମାନ୍ୟ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ—
ଯଦ୍ ଯତ୍ ପଶ୍ଯାମି ସର୍ଵସ୍ଯ ଗ୍ରହଣଂ ସାଧୁ ରୋଚଯେ। ଅଵଶ୍ଯଂ ଗ୍ରହଣଂ ରାମୋ ମନ୍ଯେଽହଂ ସମୁପୈଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିବି, ତାହାକୁ ଧରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା କରିବି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ବିଚାର କରିଛି, ରାମ ମୋତେ ଧରିବାକୁ ଆସିବେ।
ଇମାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଦେହନ୍ଯାସକୃତଶ୍ରମଃ। ସ ତ୍ଵଂ ରାମୋଽସି ଭଦ୍ରଂ ତେ ନାହମନ୍ଯେନ ରାଘଵ
ଏହି ଭାବନାକୁ ଧରି, ଶରୀର ରଖିବାରେ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ମୁଁ ତୋତେ କହୁଛି: ତୁ ରାମ, ଭଲ ହେଉ, ରାଘବ; ମୋତେ ଅନ୍ୟ କେହି ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଶକ୍ଯୋ ହନ୍ତୁଂ ଯଥା ତତ୍ତ୍ଵମେଵମୁକ୍ତଂ ମହର୍ଷିଣା। ଅହଂ ହି ମତିସାଚିଵ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ନରର୍ଷଭ
ଯେପରି ମହାର୍ଷି ସତ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, ସେଠି ମାରିବା ସମ୍ଭବ; ମୁଁ ତୋତେ ମୋ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ସହଯୋଗ ଦେବି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମିତ୍ରଂ ଚୈଵୋପଦେକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୁଵାଭ୍ଯାଂ ସଂସ୍କୃତୋଽଗ୍ନିନା। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦନୁନା ତେନ ରାଘଵଃ
ମୁଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ପୂଜିତ ମିତ୍ରତାର ବିଧି ଶିଖାଇବି।
ଇଦଂ ଜଗାଦ ଵଚନଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ପଶ୍ଯତଃ। ରାଵଣେନ ହୃତା ଭାର୍ଯା ସୀତା ମମ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ କହିଲେ: 'ରାବଣ ମୋର ପ୍ରଶସ୍ତିମୟା ସୀତାକୁ ଚୋରିନେଇଛି।'
ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ଜନସ୍ଥାନାତ୍ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଯଥାସୁଖମ୍। ନାମମାତ୍ରଂ ତୁ ଜାନାମି ନ ରୂପଂ ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ
ଜନସ୍ଥାନ ଛାଡି ଭାଇ ସହିତ ଯାଇବା ପରେ, ମୁଁ ତା ରାକ୍ଷସର ନାମ ଜାଣିଛି, ତା ଆକାର ଜାଣିନାହିଁ।
ନିଵାସଂ ଵା ପ୍ରଭାଵଂ ଵା ଵଯଂ ତସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ମହେ। ଶୋକାର୍ତାନାମନାଥାନାମେଵଂ ଵିପରିଧାଵତାମ୍
ତାଙ୍କର ନିବାସ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଆମେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ; ଆମେ ଦୁଃଖରେ, ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇ ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଛୁ।
କାରୁଣ୍ଯଂ ସଦୃଶଂ କର୍ତୁମୁପକାରେଣ ଵର୍ତତାମ୍। କାଷ୍ଠାନ୍ଯାନୀଯ ଭଗ୍ନାନି କାଲେ ଶୁଷ୍କାଣି କୁଞ୍ଜରୈଃ
ଏଭଳି କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖୀ ଓ ଅସହାୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୟା ଓ ସହଯୋଗ ଦେବା ଉଚିତ; ହାତୀମାନେ ଭଙ୍ଗା ଶୁଷ୍କ କାଠ ଯଥାସମୟରେ ଆଣିଦେଇଥିବା।
ଧକ୍ଷ୍ଯାମସ୍ତ୍ଵାଂ ଵଯଂ ଵୀର ଶ୍ଵଭ୍ରେ ମହତି କଲ୍ପିତେ। ସ ତ୍ଵଂ ସୀତାଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯେନ ଵା ଯତ୍ର ଵା ହୃତା
ମୁଁ ଏହି ତିଆରି ମହା ଖାଦରେ ତୋତେ ଦହିବି, ବୀର; ତୁ ଏବେ ସୀତା ବିଷୟରେ କହ, କିଏ ନେଇଛି କିମ୍ବା କେଉଁଠି ନେଇଯାଇଛି।
କୁରୁ କଲ୍ଯାଣମତ୍ଯର୍ଥଂ ଯଦି ଜାନାସି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଵାକ୍ଯଂ ଦନୁରନୁତ୍ତମମ୍
ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଜାଣ, ତେବେ ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ମୋତେ ବଡ଼ ଉପକାର କର। ଏଭଳି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ପ୍ରବଳ ଦାନବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରୋଵାଚ କୁଶଲୋ ଵକ୍ତା ଵକ୍ତାରମପି ରାଘଵମ୍। ଦିଵ୍ଯମସ୍ତି ନ ମେ ଜ୍ଞାନଂ ନାଭିଜାନାମି ମୈଥିଲୀମ୍
ସେ, ଯିଏ ଭଲ କଥା କହିପାରେ, ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୋ ପାଖରେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ମୁଁ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିନାହିଁ।'
ଯସ୍ତାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ତଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଦଗ୍ଧଃ ସ୍ଵଂ ରୂପମାସ୍ଥିତଃ। ଯୋଽଭିଜାନାତି ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ତଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରାମ ତତ୍ପରମ୍
'ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ପୁଡ଼ି ମୋର ସଠିକ ରୂପକୁ ପୁଣି ପାଇବି, ସେତେବେଳେ ତୁମକୁ କହିଦେବି କିଏ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣେ; ରାମ, ମୁଁ ସେହି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଦେବି ଯିଏ ଜାଣେ।'
ଅଦଗ୍ଧସ୍ଯ ହି ଵିଜ୍ଞାତୁଂ ଶକ୍ତିରସ୍ତି ନ ମେ ପ୍ରଭୋ। ରାକ୍ଷସଂ ତୁ ମହାଵୀର୍ଯଂ ସୀତା ଯେନ ହୃତା ତଵ
'ମୁଁ ଅପୁଡ଼ିଥିବାବେଳେ ଜାଣିବାର ଶକ୍ତି ମୋରେ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ତୁମ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ, ସେ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ—'
ଵିଜ୍ଞାନଂ ହି ମହଦ୍ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଶାପଦୋଷେଣ ରାଘଵ। ସ୍ଵକୃତେନ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ରୂପଂ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍
'ରାଘବ, ଶାପର ଫଳରେ ମୋର ବଡ଼ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଇଛି; ମୋର ଦୋଷରେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ନିନ୍ଦିତ ରୂପ ପାଇଛି।'
କିଂ ତୁ ଯାଵନ୍ନ ଯାତ୍ଯସ୍ତଂ ସଵିତା ଶ୍ରାନ୍ତଵାହନଃ। ତାଵନ୍ମାମଵଟେ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ଦହ ରାମ ଯଥାଵିଧି
'କିନ୍ତୁ, ଥକିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ମୋତେ ଗଡ଼ିଆଁ ଭିତରେ ପକେଇ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୁଡ଼ାଇଦିଅ, ରାମ।'
ଦଗ୍ଧସ୍ତ୍ଵଯାହମଵଟେ ନ୍ଯାଯେନ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଂ ମହାଵୀର ଯସ୍ତଂ ଵେତ୍ସ୍ଯତି ରାକ୍ଷସମ୍
'ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ନ୍ୟାୟରେ ମୋତେ ଗଡ଼ିଆଁ ଭିତରେ ପୁଡ଼ିଦେଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ପ୍ରବଳ ବୀରଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଦେବି, ଯିଏ ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିବ।'
ତେନ ସଖ୍ଯଂ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯଵୃତ୍ତେନ ରାଘଵ। କଲ୍ପଯିଷ୍ଯତି ତେ ଵୀର ସାହାଯ୍ଯଂ ଲଘୁଵିକ୍ରମ
'ରାଘବ, ତୁମେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ନ୍ୟାୟପଥରେ ଚାଲନ୍ତି; ବୀର, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ସାହାଯ୍ୟ ଉପାୟ ଖୋଜିଦେବେ।'
ନହି ତସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯଵିଜ୍ଞାତଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ରାଘଵ। ସର୍ଵାନ୍ ପରିଵୃତୋ ଲୋକାନ୍ ପୁରା ଵୈ କାରଣାନ୍ତରେ
'ରାଘବ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ସମୟ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଘୁରିଥିଲେ।'
thumb|ଦ୍ଵିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏଠାରେ ସତ୍ତରି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଏଵମୁକ୍ତୌ ତୁ ତୌ ଵୀରୌ କବନ୍ଧେନ ନରେଶ୍ଵରୌ। ଗିରିପ୍ରଦରମାସାଦ୍ଯ ପାଵକଂ ଵିସସର୍ଜତୁଃ
କବନ୍ଧଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର, ନରେଶମାନେ, ପାହାଡ଼ର ଫାଟରେ ପହଞ୍ଚି ଅଗ୍ନି ଜାଳାଇଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତୁ ମହୋଲ୍କାଭିର୍ଜ୍ଵଲିତାଭିଃ ସମନ୍ତତଃ। ଚିତାମାଦୀପଯାମାସ ସା ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ସର୍ଵତଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାରିପାଖରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ ଚିତାକୁ ଜାଳାଇଲେ, ଏବଂ ସେ ଚିତା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା।
ତଚ୍ଛରୀରଂ କବନ୍ଧସ୍ଯ ଘୃତପିଣ୍ଡୋପମଂ ମହତ୍। ମେଦସା ପଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ମନ୍ଦଂ ଦହତ ପାଵକଃ
କବନ୍ଧଙ୍କ ବଡ଼ ଦେହ, ଘିଅ ଗଠିଆ ପରି, ଅଗ୍ନିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଚିଗଲା, ଚର୍ବି ଗଳିଯିବାରେ ଅଗ୍ନି ମନ୍ଦ ହେଉଥିଲା।
ସଵିଧୂଯ ଚିତାମାଶୁ ଵିଧୂମୋଽଗ୍ନିରିଵୋତ୍ଥିତଃ। ଅରଜେ ଵାସସୀ ବିଭ୍ରନ୍ମାଲ୍ଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ମହାବଲଃ
ଚିତାକୁ ତୁରନ୍ତ ଝାଡ଼ି ଦେଇ, କବନ୍ଧ ଧୂଆଁ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଉଠିଆସିଲେ, ଧୂଳିହୀନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଧାରଣ କରି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ତତଶ୍ଚିତାଯା ଵେଗେନ ଭାସ୍ଵରୋ ଵିରଜାମ୍ବରଃ। ଉତ୍ପପାତାଶୁ ସଂହୃଷ୍ଟଃ ସର୍ଵପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗଭୂଷଣଃ
ତାପରେ, ଚିତାରୁ ତୁରନ୍ତ ଉଡ଼ି, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ନିର୍ମଳ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଖୁସି ହୋଇ, ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।