ସ ଗୃଧ୍ରରାଜଃ କୃତଵାନ୍ ଯଶସ୍କରଂ ସୁଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ରଣେ ନିପାତିତଃ। ମହର୍ଷିକଲ୍ପେନ ଚ ସଂସ୍କୃତସ୍ତଦା ଜଗାମ ପୁଣ୍ଯାଂ ଗତିମାତ୍ମନଃ ଶୁଭାମ୍
ସେଇ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମହାର୍ଷି ପରି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ନିଜ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ।
କୃତୋଦକୌ ତାଵପି ପକ୍ଷିସତ୍ତମେ ସ୍ଥିରାଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଂ ପ୍ରଣିଧାଯ ଜଗ୍ମତୁଃ। ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ସୀତାଧିଗମେ ତତୋ ମନୋ ଵନଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରାଵିଵ ଵିଷ୍ଣୁଵାସଵୌ
ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଜଳ ଦାନ କରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଯାଆନ୍ତି।
thumb|ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉଣସଠିଏଁ ସର୍ଗ।
କୃତ୍ଵୈଵମୁଦକଂ ତସ୍ମୈ ପ୍ରସ୍ଥିତୌ ରାଘଵୌ ତଦା। ଅଵେକ୍ଷନ୍ତୌ ଵନେ ସୀତାଂ ଜଗ୍ମତୁଃ ପଶ୍ଚିମାଂ ଦିଶମ୍
ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଦାନ କରି, ଦୁଇ ରାଘବ ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାଂ ଦିଶଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଗତ୍ଵା ଶରଚାପାସିଧାରିଣୌ। ଅଵିପ୍ରହତମୈକ୍ଷ୍ଵାକୌ ପନ୍ଥାନଂ ପ୍ରତିପେଦତୁଃ
ତାପରେ, ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ଦୁଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଅବିରତ ଭାବେ ପଥରେ ଆଗେଇ ଚଲିଲେ।
ଗୁଲ୍ମୈର୍ଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଲତାଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଵେଷ୍ଟିତମ୍। ଆଵୃତଂ ସର୍ଵତୋ ଦୁର୍ଗଂ ଗହନଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍
ଘନ ଝାଡ଼, ବୃକ୍ଷ ଓ ବହୁ ଲତାରେ ଘେରାଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଘନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲ।
ଵ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ତୁ ଵେଗେନ ଗୃହୀତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍। ସୁଭୀମଂ ତନ୍ମହାରଣ୍ଯଂ ଵ୍ଯତିଯାତୌ ମହାବଲୌ
ସେମାନେ ତାହାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଧରି, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତଃ ପରଂ ଜନସ୍ଥାନାତ୍ ତ୍ରିକୋଶଂ ଗମ୍ଯ ରାଘଵୌ। କ୍ରୌଞ୍ଚାରଣ୍ଯଂ ଵିଵିଶତୁର୍ଗହନଂ ତୌ ମହୌଜସୌ
ତାପରେ, ଜନସ୍ଥାନରୁ ତିନି କ୍ରୋଶ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ଦୁଇ ରାଘବ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଘନ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନାନାମେଘଘନପ୍ରଖ୍ଯଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମିଵ ସର୍ଵତଃ। ନାନାଵର୍ଣୈଃ ଶୁଭୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ମୃଗପକ୍ଷିଗଣୈର୍ଯୁତମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆନନ୍ଦ ମୟ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଦଳରେ ଭରିଥିବା।
ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୌ ଵୈଦେହୀଂ ତଦ୍ ଵନଂ ତୌ ଵିଚିକ୍ଯତୁଃ। ତତ୍ର ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠନ୍ତୌ ସୀତାହରଣଦୁଃଖିତୌ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିଲେ, ଏଠା ସେଠା ରୁକି, ସୀତା ହରଣର ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ।
ତତଃ ପୂର୍ଵେଣ ତୌ ଗତ୍ଵା ତ୍ରିକ୍ରୋଶଂ ଭ୍ରାତରୌ ତଦା। କ୍ରୌଞ୍ଚାରଣ୍ଯମତିକ୍ରମ୍ଯ ମତଙ୍ଗାଶ୍ରମମନ୍ତରେ
ତାପରେ, ଦୁଇଭାଇ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ତିନି କ୍ରୋଶ ଚାଲି, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ ଅଟିକି ମତଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ ଵନଂ ଘୋରଂ ବହୁଭୀମମୃଗଦ୍ଵିଜମ୍। ନାନାଵୃକ୍ଷସମାକୀର୍ଣଂ ସର୍ଵଂ ଗହନପାଦପମ୍
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଭୟଭୀତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଭରିଥିଲା ଏବଂ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲା।
ଦଦୃଶାତେ ଗିରୌ ତତ୍ର ଦରୀଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜୌ। ପାତାଲସମଗମ୍ଭୀରାଂ ତମସା ନିତ୍ଯସଂଵୃତାମ୍
ସେଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏକ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପାତାଳ ସମାନ ଗଭୀର ଏବଂ ସଦା ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା ଥିଲା।
ଆସାଦ୍ଯ ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଦର୍ଯାସ୍ତସ୍ଯାଵିଦୂରତଃ। ଦଦର୍ଶତୁର୍ମହାରୂପାଂ ରାକ୍ଷସୀଂ ଵିକୃତାନନାମ୍
ସେ ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହା ନିକଟକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଦ୍ୱାର ପାଖରେ ଏକ ବଡ଼ ଆକାରର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ଭଯଦାମଲ୍ପସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ବୀଭତ୍ସାଂ ରୌଦ୍ରଦର୍ଶନାମ୍। ଲମ୍ବୋଦରୀଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରାଂ କରାଲୀଂ ପରୁଷତ୍ଵଚମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସୀ ଦୁର୍ବଳମନ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଦାୟକ, ଦେଖିବାକୁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପରୂପ, ଲମ୍ବା ପେଟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ଭୟାନକ ମୁହଁ ଓ କଠୋର ଚର୍ମ ଥିଲା।
ଭକ୍ଷଯନ୍ତୀଂ ମୃଗାନ୍ ଭୀମାନ୍ ଵିକଟାଂ ମୁକ୍ତମୂର୍ଧଜାମ୍। ଅଵୈକ୍ଷତାଂ ତୁ ତୌ ତତ୍ର ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ସେ ଭୟଙ୍କର ପଶୁମାନେ ଖାଉଥିଲା, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଭୟଭୀତ, ଖୋଲା କେଶରେ ଥିଲା—ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସା ସମାସାଦ୍ଯ ତୌ ଵୀରୌ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ଭ୍ରାତୁରଗ୍ରତଃ। ଏହି ରଂସ୍ଯାଵହେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସମାଲମ୍ଭତ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ସେ ଦୁଇ ବୀରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ଭାଇଙ୍କ ଆଗରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, 'ଆସ, ଆମେ ମଜା କରିବା' ବୋଲି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧରିଲା।
ଉଵାଚ ଚୈନଂ ଵଚନଂ ସୌମିତ୍ରିମୁପଗୁହ୍ଯ ଚ। ଅହଂ ତ୍ଵଯୋମୁଖୀ ନାମ ଲାଭସ୍ତେ ତ୍ଵମସି ପ୍ରିଯଃ
ସେ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲା, 'ମୋ ନାଁ ଅୟୋମୁଖୀ, ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୋ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ।'
ନାଥ ପର୍ଵତଦୁର୍ଗେଷୁ ନଦୀନାଂ ପୁଲିନେଷୁ ଚ। ଆଯୁଶ୍ଚିରମିଦଂ ଵୀର ତ୍ଵଂ ମଯା ସହ ରଂସ୍ଯସେ
'ପ୍ରଭୁ, ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଓ ନଦୀ କୂଳରେ, ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ, ବୀର।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ କୁପିତଃ ଖଡ୍ଗମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। କର୍ଣନାସସ୍ତନଂ ତସ୍ଯା ନିଚକର୍ତାରିସୂଦନଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ହୋଇ, ସେ ରାକ୍ଷସୀର କାନ, ନାକ ଓ ସ୍ତନ କାଟିଦେଲେ।
କର୍ଣନାସେ ନିକୃତ୍ତେ ତୁ ଵିସ୍ଵରଂ ଵିନନାଦ ସା। ଯଥାଗତଂ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ରାକ୍ଷସୀ ଘୋରଦର୍ଶନା
କାନ ଓ ନାକ କଟାଯିବା ପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସୀ ଦୁର୍ବଳ ସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଯେପଥରେ ଆସିଥିଲା, ସେଇପଥରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାକ୍ଷସୀ ପଳାଇଗଲା।
ତସ୍ଯାଂ ଗତାଯାଂ ଗହନଂ ଵ୍ରଜନ୍ତୌ ଵନମୋଜସା। ଆସେଦତୁରମିତ୍ରଘ୍ନୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ସେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଶକ୍ତି ସହିତ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ ସତ୍ତ୍ଵଵାଞ୍ଛୀଲଵାଞ୍ଛୁଚିଃ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ଭ୍ରାତରଂ ଦୀପ୍ତତେଜସମ୍
ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ଶୁଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜୋଡ଼ାହାତେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ୍ପନ୍ଦତେ ମେ ଦୃଢଂ ବାହୁରୁଦ୍ଵିଗ୍ନମିଵ ମେ ମନଃ। ପ୍ରାଯଶଶ୍ଚାପ୍ଯନିଷ୍ଟାନି ନିମିତ୍ତାନ୍ଯୁପଲକ୍ଷଯେ
'ମୋର ବାହୁ ଭଲକରେ ଫଡ଼ୁଛି, ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ଏବଂ ମୁଁ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖୁଛି।'
ତସ୍ମାତ୍ ସଜ୍ଜୀଭଵାର୍ଯ ତ୍ଵଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ। ମମୈଵ ହି ନିମିତ୍ତାନି ସଦ୍ଯଃ ଶଂସନ୍ତି ସମ୍ଭ୍ରମମ୍
'ତେଣୁ, ଭଲମାନ୍ୟ, ତୁମେ ସଜାଗ ରୁହ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; କାରଣ ଏହି ଲକ୍ଷଣମାନେ ତୁରନ୍ତ ଆପଦ ଆସିବାକୁ ଦର୍ଶାଉଛି।'
ଏଷ ଵଞ୍ଜୁଲକୋ ନାମ ପକ୍ଷୀ ପରମଦାରୁଣଃ। ଆଵଯୋର୍ଵିଜଯଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଶଂସନ୍ନିଵ ଵିନର୍ଦତି
'ଏହି ବଞ୍ଜୁଳକ ନାମକ ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମର ବିଜୟ ଘୋଷଣା କରୁଛି, ଏମିତି ଚିତ୍କାର କରୁଛି।'
ତଯୋରନ୍ଵେଷତୋରେଵଂ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ ଵନମୋଜସା। ସଂଜଜ୍ଞେ ଵିପୁଲଃ ଶବ୍ଦଃ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ୍ନିଵ ତଦ୍ ଵନମ୍
ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତି ସହିତ ଜଙ୍ଗଲ ତଲାଶ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମନେ ହେଉଥିଲା ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।
ସଂଵେଷ୍ଟିତମିଵାତ୍ଯର୍ଥଂ ଗହନଂ ମାତରିଶ୍ଵନା। ଵନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଶବ୍ଦୋଽଭୂଦ୍ ଵନମାପୂରଯନ୍ନିଵ
ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭଲକରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ପରି ଲାଗିଲା, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପୂରଣ କରୁଥିଲା।
ତଂ ଶବ୍ଦଂ କାଂକ୍ଷମାଣସ୍ତୁ ରାମଃ ଖଡ୍ଗୀ ସହାନୁଜଃ। ଦଦର୍ଶ ସୁମହାକାଯଂ ରାକ୍ଷସଂ ଵିପୁଲୋରସମ୍
ସେଇ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ଆସ୍ଥାରେ ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ସହିତ ତଳୱାର ଧରି, ଏକ ବଡ଼ ଶରୀର ଓ ବିଶାଳ ଛାତି ଥିବା ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖିଲେ।
ଆସେଦତୁଶ୍ଚ ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ତାଵୁଭୌ ପ୍ରମୁଖେ ସ୍ଥିତମ୍। ଵିଵୃଦ୍ଧମଶିରୋଗ୍ରୀଵଂ କବନ୍ଧମୁଦରେମୁଖମ୍
ସେ ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ଆଗରେ ଥିବା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ବିନା, ଓ ଗୋଡ଼ ଉପରେ ମୁଁହ ଥିବା କବନ୍ଧକୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଦେଖିଲେ।