ସୌମିତ୍ରେ ହର କାଷ୍ଠାନି ନିର୍ମଥିଷ୍ଯାମି ପାଵକମ୍। ଗୃଧ୍ରରାଜଂ ଦିଧକ୍ଷ୍ଯାମି ମତ୍କୃତେ ନିଧନଂ ଗତମ୍
ସୌମିତ୍ରି, କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜାଳିବି, ଏହି ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି।
ନାଥଂ ପତଗଲୋକସ୍ଯ ଚିତିମାରୋପଯାମ୍ଯହମ୍। ଇମଂ ଧକ୍ଷ୍ଯାମି ସୌମିତ୍ରେ ହତଂ ରୌଦ୍ରେଣ ରକ୍ଷସା
ମୁଁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଏହି ନାଥଙ୍କୁ ଚିତା ଉପରେ ରଖିବି; ସୌମିତ୍ରି, ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି।
ଯା ଗତିର୍ଯଜ୍ଞଶୀଲାନାମାହିତାଗ୍ନେଶ୍ଚ ଯା ଗତିଃ। ଅପରାଵର୍ତିନାଂ ଯା ଚ ଯା ଚ ଭୂମିପ୍ରଦାଯିନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି, ପଛକୁ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଭୂମି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି—
ମଯା ତ୍ଵଂ ସମନୁଜ୍ଞାତୋ ଗଚ୍ଛ ଲୋକାନନୁତ୍ତମାନ୍। ଗୃଧ୍ରରାଜ ମହାସତ୍ତ୍ଵ ସଂସ୍କୃତଶ୍ଚ ମଯା ଵ୍ରଜ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; ଏହିବେଳେ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ଗୃଧ୍ରମାନ୍ୟ ରାଜା, ମହାନ ଆତ୍ମା; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଏବେ ଯାଅ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଚିତାଂ ଦୀପ୍ତାମାରୋପ୍ଯ ପତଗେଶ୍ଵରମ୍। ଦଦାହ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍ଵବନ୍ଧୁମିଵ ଦୁଃଖିତଃ
ଏପରି କହି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ନିଜ ବନ୍ଧୁ ପରି ମନେ କରି, ପକ୍ଷୀର ରାଜାଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତା ଚିତା ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କଲେ।
ରାମୋଽଥ ସହସୌମିତ୍ରିର୍ଵନଂ ଗତ୍ଵା ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ସ୍ଥୂଲାନ୍ ହତ୍ଵା ମହାରୋହୀନନୁତସ୍ତାର ତଂ ଦ୍ଵିଜମ୍
ତାପରେ, ଶୂର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରି, ସେହି ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ନିବେଦନ କଲେ।
ରୋହିମାଂସାନି ଚୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ପେଶୀକୃତ୍ଵା ମହାଯଶାଃ। ଶକୁନାଯ ଦଦୌ ରାମୋ ରମ୍ଯେ ହରିତଶାଦ୍ଵଲେ
ଏବଂ ସେମାନେ ଏହି ପଶୁମାନଙ୍କ ମାଂସ କାଟି ଚିରା କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ସୁନ୍ଦର ହରିତ ଘାସରେ ଏହା ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଲେ।
ଯତ୍ ତତ୍ ପ୍ରେତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ କଥଯନ୍ତି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ତତ୍ ସ୍ଵର୍ଗଗମନଂ ପିତ୍ର୍ଯଂ ତସ୍ଯ ରାମୋ ଜଜାପ ହ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁ ପିତୃକ୍ରିୟା ମୃତ ମଣିଷ ପାଇଁ କହନ୍ତି, ସେହି ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ପିତୃକ୍ରିୟା ରାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଲେ।
ତତୋ ଗୋଦାଵରୀଂ ଗତ୍ଵା ନଦୀଂ ନରଵରାତ୍ମଜୌ। ଉଦକଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତସ୍ମୈ ଗୃଧ୍ରରାଜାଯ ତାଵୁଭୌ
ତାପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ଗୃଧ୍ରରାଜ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କଲେ।
ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ ଵିଧିନା ଜଲଂ ଗୃଧ୍ରାଯ ରାଘଵୌ। ସ୍ନାତ୍ଵା ତୌ ଗୃଧ୍ରରାଜାଯ ଉଦକଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତଦା
ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନହାଇ, ରାଘବଦ୍ୱୟ ସେଇ ସମୟରେ ଗୃଧ୍ରରାଜ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କଲେ।
ସ ଗୃଧ୍ରରାଜଃ କୃତଵାନ୍ ଯଶସ୍କରଂ ସୁଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ରଣେ ନିପାତିତଃ। ମହର୍ଷିକଲ୍ପେନ ଚ ସଂସ୍କୃତସ୍ତଦା ଜଗାମ ପୁଣ୍ଯାଂ ଗତିମାତ୍ମନଃ ଶୁଭାମ୍
ସେଇ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମହାର୍ଷି ପରି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ନିଜ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ।
କୃତୋଦକୌ ତାଵପି ପକ୍ଷିସତ୍ତମେ ସ୍ଥିରାଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଂ ପ୍ରଣିଧାଯ ଜଗ୍ମତୁଃ। ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ସୀତାଧିଗମେ ତତୋ ମନୋ ଵନଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରାଵିଵ ଵିଷ୍ଣୁଵାସଵୌ
ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଜଳ ଦାନ କରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଯାଆନ୍ତି।
thumb|ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉଣସଠିଏଁ ସର୍ଗ।
କୃତ୍ଵୈଵମୁଦକଂ ତସ୍ମୈ ପ୍ରସ୍ଥିତୌ ରାଘଵୌ ତଦା। ଅଵେକ୍ଷନ୍ତୌ ଵନେ ସୀତାଂ ଜଗ୍ମତୁଃ ପଶ୍ଚିମାଂ ଦିଶମ୍
ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଦାନ କରି, ଦୁଇ ରାଘବ ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାଂ ଦିଶଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଗତ୍ଵା ଶରଚାପାସିଧାରିଣୌ। ଅଵିପ୍ରହତମୈକ୍ଷ୍ଵାକୌ ପନ୍ଥାନଂ ପ୍ରତିପେଦତୁଃ
ତାପରେ, ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ଦୁଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଅବିରତ ଭାବେ ପଥରେ ଆଗେଇ ଚଲିଲେ।
ଗୁଲ୍ମୈର୍ଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଲତାଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଵେଷ୍ଟିତମ୍। ଆଵୃତଂ ସର୍ଵତୋ ଦୁର୍ଗଂ ଗହନଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍
ଘନ ଝାଡ଼, ବୃକ୍ଷ ଓ ବହୁ ଲତାରେ ଘେରାଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଘନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲ।
ଵ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ତୁ ଵେଗେନ ଗୃହୀତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍। ସୁଭୀମଂ ତନ୍ମହାରଣ୍ଯଂ ଵ୍ଯତିଯାତୌ ମହାବଲୌ
ସେମାନେ ତାହାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଧରି, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତଃ ପରଂ ଜନସ୍ଥାନାତ୍ ତ୍ରିକୋଶଂ ଗମ୍ଯ ରାଘଵୌ। କ୍ରୌଞ୍ଚାରଣ୍ଯଂ ଵିଵିଶତୁର୍ଗହନଂ ତୌ ମହୌଜସୌ
ତାପରେ, ଜନସ୍ଥାନରୁ ତିନି କ୍ରୋଶ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ଦୁଇ ରାଘବ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଘନ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନାନାମେଘଘନପ୍ରଖ୍ଯଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମିଵ ସର୍ଵତଃ। ନାନାଵର୍ଣୈଃ ଶୁଭୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ମୃଗପକ୍ଷିଗଣୈର୍ଯୁତମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆନନ୍ଦ ମୟ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଦଳରେ ଭରିଥିବା।
ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୌ ଵୈଦେହୀଂ ତଦ୍ ଵନଂ ତୌ ଵିଚିକ୍ଯତୁଃ। ତତ୍ର ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠନ୍ତୌ ସୀତାହରଣଦୁଃଖିତୌ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିଲେ, ଏଠା ସେଠା ରୁକି, ସୀତା ହରଣର ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ।
ତତଃ ପୂର୍ଵେଣ ତୌ ଗତ୍ଵା ତ୍ରିକ୍ରୋଶଂ ଭ୍ରାତରୌ ତଦା। କ୍ରୌଞ୍ଚାରଣ୍ଯମତିକ୍ରମ୍ଯ ମତଙ୍ଗାଶ୍ରମମନ୍ତରେ
ତାପରେ, ଦୁଇଭାଇ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ତିନି କ୍ରୋଶ ଚାଲି, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ ଅଟିକି ମତଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ ଵନଂ ଘୋରଂ ବହୁଭୀମମୃଗଦ୍ଵିଜମ୍। ନାନାଵୃକ୍ଷସମାକୀର୍ଣଂ ସର୍ଵଂ ଗହନପାଦପମ୍
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଭୟଭୀତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଭରିଥିଲା ଏବଂ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲା।
ଦଦୃଶାତେ ଗିରୌ ତତ୍ର ଦରୀଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜୌ। ପାତାଲସମଗମ୍ଭୀରାଂ ତମସା ନିତ୍ଯସଂଵୃତାମ୍
ସେଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏକ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପାତାଳ ସମାନ ଗଭୀର ଏବଂ ସଦା ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା ଥିଲା।
ଆସାଦ୍ଯ ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଦର୍ଯାସ୍ତସ୍ଯାଵିଦୂରତଃ। ଦଦର୍ଶତୁର୍ମହାରୂପାଂ ରାକ୍ଷସୀଂ ଵିକୃତାନନାମ୍
ସେ ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହା ନିକଟକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଦ୍ୱାର ପାଖରେ ଏକ ବଡ଼ ଆକାରର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ଭଯଦାମଲ୍ପସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ବୀଭତ୍ସାଂ ରୌଦ୍ରଦର୍ଶନାମ୍। ଲମ୍ବୋଦରୀଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରାଂ କରାଲୀଂ ପରୁଷତ୍ଵଚମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସୀ ଦୁର୍ବଳମନ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଦାୟକ, ଦେଖିବାକୁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପରୂପ, ଲମ୍ବା ପେଟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ଭୟାନକ ମୁହଁ ଓ କଠୋର ଚର୍ମ ଥିଲା।
ଭକ୍ଷଯନ୍ତୀଂ ମୃଗାନ୍ ଭୀମାନ୍ ଵିକଟାଂ ମୁକ୍ତମୂର୍ଧଜାମ୍। ଅଵୈକ୍ଷତାଂ ତୁ ତୌ ତତ୍ର ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ସେ ଭୟଙ୍କର ପଶୁମାନେ ଖାଉଥିଲା, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଭୟଭୀତ, ଖୋଲା କେଶରେ ଥିଲା—ସେଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସା ସମାସାଦ୍ଯ ତୌ ଵୀରୌ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ଭ୍ରାତୁରଗ୍ରତଃ। ଏହି ରଂସ୍ଯାଵହେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସମାଲମ୍ଭତ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ସେ ଦୁଇ ବୀରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ଭାଇଙ୍କ ଆଗରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, 'ଆସ, ଆମେ ମଜା କରିବା' ବୋଲି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧରିଲା।
ଉଵାଚ ଚୈନଂ ଵଚନଂ ସୌମିତ୍ରିମୁପଗୁହ୍ଯ ଚ। ଅହଂ ତ୍ଵଯୋମୁଖୀ ନାମ ଲାଭସ୍ତେ ତ୍ଵମସି ପ୍ରିଯଃ
ସେ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲା, 'ମୋ ନାଁ ଅୟୋମୁଖୀ, ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୋ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ।'
ନାଥ ପର୍ଵତଦୁର୍ଗେଷୁ ନଦୀନାଂ ପୁଲିନେଷୁ ଚ। ଆଯୁଶ୍ଚିରମିଦଂ ଵୀର ତ୍ଵଂ ମଯା ସହ ରଂସ୍ଯସେ
'ପ୍ରଭୁ, ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଓ ନଦୀ କୂଳରେ, ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ, ବୀର।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ କୁପିତଃ ଖଡ୍ଗମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। କର୍ଣନାସସ୍ତନଂ ତସ୍ଯା ନିଚକର୍ତାରିସୂଦନଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ହୋଇ, ସେ ରାକ୍ଷସୀର କାନ, ନାକ ଓ ସ୍ତନ କାଟିଦେଲେ।