ପ୍ରହୃଷ୍ଟମୁଦିତୋ ଲୋକସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ପୁଷ୍ଟଃ ସୁଧାର୍ମିକଃ । ନିରାମଯୋ ହ୍ଯରୋଗଶ୍ଚ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଭଯଵର୍ଜିତଃ ॥୧-୧-
ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଖୁସିରେ ଥିଲେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସମୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ହିନ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଭୟ ନଥିଲା।
ନ ପୁତ୍ରମରଣଂ କେଚିତ୍ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ପୁରୁଷାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ନାର୍ଯଶ୍ଚାଵିଧଵା ନିତ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ପତିଵ୍ରତାଃ ॥୧-୧-
କେହିଓ କେବେ ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଜଣେ ଜଣେ ଜନନୀ ସବୁ ସମୟ ପତିଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାଭାବରେ ଭକ୍ତି କରିବେ, କେବେ ବିଧବା ହେବେ ନାହିଁ।
ନ ଚାଗ୍ନିଜଂ ଭଯଂ କିଞ୍ଚିନ୍ନାପ୍ସୁ ମଜ୍ଜନ୍ତି ଜନ୍ତଵଃ । ନ ଵାତଜଂ ଭଯଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ନାପି ଜ୍ଵରକୃତଂ ତଥା ॥୧-୧-
ଅଗ୍ନିରୁ କୌଣସି ଭୟ ରହିବେ ନାହିଁ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେ ଡୁବିବେ ନାହିଁ, ବାୟୁରୁ କୌଣସି ଭୟ ରହିବେ ନାହିଁ, ଜ୍ୱର ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭୟ ରହିବେ ନାହିଁ।
ନ ଚାପି କ୍ଷୁଦ୍ଭଯଂ ତତ୍ର ନ ତସ୍କରଭଯଂ ତଥା । ନଗରାଣି ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଧନଧାନ୍ଯଯୁତାନି ଚ ॥୧-୧-
ସେଠାରେ ଭୋକର ଭୟ ରହିବେ ନାହିଁ, ଚୋରମାନେ ଭୟ ଦେବେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ ରହିବ।
ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ଯଥା କୃତଯୁଗେ ତଥା । ଅଶ୍ଵମେଧଶତୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା ବହୁସୁଵର୍ଣକୈଃ ॥୧-୧-
ସମସ୍ତେ ସବୁ ସମୟ ଆନନ୍ଦିତ ରହିବେ, କୃତୟୁଗର ପରି; ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ଏବଂ ବହୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିଛନ୍ତି।
ଗଵାଂ କୋଟ୍ଯଯୁତଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭ୍ଯୋ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ଅସଂଖ୍ଯେଯଂ ଧନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ମହାଯଶାଃ ॥୧-୧-
ଯଥାବିଧି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଙ୍କୁ କୋଟି କୋଟି ଗାଁ ଦାନ କରି, ଅଗଣିତ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ଦେଇ, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଇଛନ୍ତି।
ରାଜଵଂଶାନ୍ ଶତଗୁଣାନ୍ ସ୍ଥାପଯିଷ୍ଯତି ରାଘଵଃ । ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ଚ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ ଧର୍ମେ ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯତି ॥୧-୧-
ରାଘବ ରାଜବଂଶକୁ ଶତଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ, ଏବଂ ଚାରି ଜାତିକୁ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ କରିବେ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦଶଵର୍ଷଶତାନି ଚ । ରାମୋ ରାଜ୍ଯମୁପାସିତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯତି ॥୧-୧-
ଦଶ ହଜାର ଓ ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ରାମ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯାଇବେ।
ଇଦଂ ପଵିତ୍ରଂ ପାପଘ୍ନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵେଦୈଶ୍ଚ ସମ୍ମିତମ୍ । ଯଃ ପଠେଦ୍ ରାମଚରିତଂ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ॥୧-୧-
ଏହି ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଶକ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଗଳ୍ପ, ଯାହା ବେଦରେ ସ୍ୱୀକୃତ; ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କର ଚରିତ ପଢିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ।
ଏତଦାଖ୍ଯାନମାଯୁଷ୍ଯଂ ପଠନ୍ ରାମାଯଣଂ ନରଃ । ସପୁତ୍ରପୌତ୍ରଃ ସଗଣଃ ପ୍ରେତ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗେ ମହୀଯତେ ॥୧-୧-
ଏହି ଆୟୁଷ୍ୟ ରାମାୟଣ ଗଳ୍ପ ପଢିଥିବା ଲୋକ, ପୁଅ, ପଉତି, ଏବଂ ସହଚରମାନେ ସହିତ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ।
ପଠନ୍ ଦ୍ଵିଜୋ ଵାଗୃଷଭତ୍ଵମୀଯାତ୍ । ତ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଭୂମିପତିତ୍ଵମୀଯାତ୍ ॥ ଵଣିକ୍ ଜନଃ ପଣ୍ଯଫଲତ୍ଵମୀଯାତ୍ । ଜନଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରୋଽପି ମହତ୍ତ୍ଵମୀଯାତ୍ ॥୧-୧-
ଏହି ଗଳ୍ପ ପଢିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ହେବେ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୂମିର ଅଧିପତି ହେବେ; ବଣିକ ବ୍ୟବସାୟରେ ଲାଭ ପାଇବେ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମହାନ ହେବେ।
thumb|ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ନାରଦସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ । ପୂଜଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସହଶିଷ୍ଯୋ ମହାମୁନିମ୍ ॥୧-୨-
ନାରଦଙ୍କର ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ସ ମୁହୂର୍ତଂ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ଦେଵଲୋକଂ ମୁନିସ୍ତଦା । ଜଗାମ ତମସାତୀରଂ ଜାହ୍ନଵ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଵିଦୂରତଃ ॥୧-୨-
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ମୁନି ଦେବଲୋକକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଜାହ୍ନବୀ ନିକଟରେ ତମସା ନଦୀର ତୀରକୁ ଗଲେ।
ସ ତୁ ତୀରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ତମସାଯା ମୁନିସ୍ତଦା । ଶିଷ୍ଯମାହ ସ୍ଥିତଂ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୀର୍ଥମକର୍ଦମମ୍ ॥୧-୨-
ତମସା ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁନି ମାଟି ହିନ୍ନ ତୀର ଦେଖି, ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅକର୍ଦମମିଦଂ ତୀର୍ଥଂ ଭରଦ୍ଵାଜ ନିଶାମଯ । ରମଣୀଯଂ ପ୍ରସନ୍ନାମ୍ବୁ ସନ୍ମନୁଷ୍ଯମନୋ ଯଥା ॥୧-୨-
ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦେଖ, ଏହି ତୀର ମାଟି ହିନ୍ନ, ରମଣୀୟ, ପ୍ରସନ୍ନ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ନ୍ଯସ୍ଯତାଂ କଲଶସ୍ତାତ ଦୀଯତାଂ ଵଲ୍କଲଂ ମମ । ଇଦମେଵାଵଗାହିଷ୍ଯେ ତମସାତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୨-
ପ୍ରିୟ, ଜଳପାତ୍ର ଭୁଲି ଦେ, ମୋତେ ମୋର ଭାଲ୍କଳ ଦେ; ଏଠି ତମସା ତୀରର ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଵାଲ୍ମୀକେନ ମହାତ୍ମନା । ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ଵଲ୍କଲଂ ନିଯତୋ ଗୁରୋଃ ॥୧-୨-
ମହାତ୍ମା ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ନିୟମିତ ଭରଦ୍ୱାଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭାଲ୍କଳ ଦେଇଲେ।
ସ ଶିଷ୍ଯହସ୍ତାଦାଦାଯ ଵଲ୍କଲଂ ନିଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଵିଚଚାର ହ ପଶ୍ଯଂସ୍ତତ୍ ସର୍ଵତୋ ଵିପୁଲଂ ଵନମ୍ ॥୧-୨-
ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ହାତରୁ ଭାଲ୍କଳ ନେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ଆସିଲେ।
ତସ୍ଯାଭ୍ଯାଶେ ତୁ ମିଥୁନଂ ଚରନ୍ତମନପାଯିନମ୍ । ଦଦର୍ଶ ଭଗଵାଂସ୍ତତ୍ର କ୍ରୌଞ୍ଚଯୋଶ୍ଚାରୁନିଃସ୍ଵନମ୍ ॥୧-୨-
ସେଠାରେ, ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଦମ୍ପତି କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଏକାଠି ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଡାକ ଅତି ମଧୁର ଓ ରମ୍ୟ।
ତସ୍ମାତ୍ ତୁ ମିଥୁନାଦେକଂ ପୁମାଂସଂ ପାପନିଶ୍ଚଯଃ । ଜଘାନ ଵୈରନିଲଯୋ ନିଷାଦସ୍ତସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ ॥୧-୨-
ସେ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପୁରୁଷ ପକ୍ଷୀକୁ, ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଶିକାରୀ ମାରିଦେଲା, ଋଷି ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ।
ତଂ ଶୋଣିତପରୀତାଙ୍ଗଂ ଚେଷ୍ଟମାନଂ ମହୀତଲେ । ଭାର୍ଯା ତୁ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁରାଵ କରୁଣାଂ ଗିରମ୍ ॥୧-୨-
ତାଙ୍କର ସାଥୀ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ଦେହ ନେଇ ଭୂମିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତଳମଳାଉଥିବା ଦେଖି, ମହିଳା ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖରେ ଭରି ହୁଁଇ ହୁଁଇ କାନ୍ଦିଲା।
ଵିଯୁକ୍ତା ପତିନା ତେନ ଦ୍ଵିଜେନ ସହଚାରିଣା । ତାମ୍ରଶୀର୍ଷେଣ ମତ୍ତେନ ପତ୍ତ୍ରିଣା ସହିତେନ ଵୈ ॥୧-୨-
ସେ ଦ୍ୱିଜ ପକ୍ଷୀ, ତାମ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଓ ରଙ୍ଗିନ ପାଖ ଥିବା, ମଦରେ ମତାଳ, ସାଥୀ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ମହିଳା ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରୁଥିଲା।
ତଥାଵିଧଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଷାଦେନ ନିପାତିତମ୍ । ଋଷେର୍ଧର୍ମାତ୍ମନସ୍ତସ୍ଯ କାରୁଣ୍ଯଂ ସମପଦ୍ଯତ ॥୧-୨-
ଏପରି ଏକ ପକ୍ଷୀକୁ ଶିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯିବା ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଜାଗିଉଠିଲା।
ତତଃ କରୁଣଵେଦିତ୍ଵାଦଧର୍ମୋଽଯମିତି ଦ୍ଵିଜଃ । ନିଶାମ୍ଯ ରୁଦତୀଂ କ୍ରୌଞ୍ଚୀମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୨-
ତାପରେ, କରୁଣାରେ ଭରି, ଋଷି ଭାବିଲେ—‘ଏହା ଅଧର୍ମ’, ଏବଂ କାନ୍ଦୁଥିବା କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ:
ମା ନିଷାଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ତ୍ଵମଗମଃ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । ଯତ୍ କ୍ରୌଞ୍ଚମିଥୁନାଦେକମଵଧୀଃ କାମମୋହିତମ୍ ॥୧-୨-
‘ହେ ନିଷାଦ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ବି ମାନ୍ୟତା ପାରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକକୁ ମାରିଦେଲା।'
ତସ୍ଯୈଵଂ ବ୍ରୁଵତଶ୍ଚିନ୍ତା ବଭୂଵ ହୃଦି ଵୀକ୍ଷତଃ । ଶୋକାର୍ତେନାସ୍ଯ ଶକୁନେଃ କିମିଦଂ ଵ୍ଯାହୃତଂ ମଯା ॥୧-୨-
ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଋଷି ଦେଖିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—‘ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ମୁଁ କଣ କହିଦେଲି?’
ଚିନ୍ତଯନ୍ ସ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଶ୍ଚକାର ମତିମାନ୍ମତିମ୍ । ଶିଷ୍ଯଂ ଚୈଵାବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ସ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ॥୧-୨-
ବିଚାର କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଋଷି ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ:
ପାଦବଦ୍ଧୋଽକ୍ଷରସମସ୍ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତଃ । ଶୋକାର୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ମେ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତୁ ନାନ୍ଯଥା ॥୧-୨-
‘ପଦରେ ବନ୍ଧା, ଅକ୍ଷର ଶ୍ରେଣୀ ଏବଂ ସୁରରେ ଯୋଡାଯାଇଥିବା, ଏହି ଶ୍ଲୋକ ମୋ ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ରହୁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।’
ଶିଷ୍ଯସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ବ୍ରୁଵତୋ ମୁନେର୍ଵାକ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ସଂହୃଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ଗୁରୁଃ ॥୧-୨-
ଋଷି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାକ୍ୟ କହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଗୁରୁ ଖୁସି ହେଲେ।