ବ୍ରୂହି ବ୍ରୂହୀତି ରାମସ୍ଯ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲେଃ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାଣା ଜଗ୍ମୁର୍ଵିହାଯସମ୍
ରାମ ହାତ ଜୋଡି 'କହ, କହ' ବୋଲି କହୁଥିବାବେଳେ, ଗୃଧ୍ରର ପ୍ରାଣ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଚଲିଗଲା।
ସ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଶିରୋ ଭୂମୌ ପ୍ରସାର୍ଯ ଚରଣୌ ତଥା। ଵିକ୍ଷିପ୍ଯ ଚ ଶରୀରଂ ସ୍ଵଂ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ସେ ମାଟିରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ପାଦ ଟାଣି, ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ଗୃଧ୍ରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ରାକ୍ଷଂ ଗତାସୁମଚଲୋପମମ୍। ରାମଃ ସୁବହୁଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଦୀନଃ ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍
ତାମ୍ର ଆଖି ଥିବା, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ପରି ପଡ଼ିଥିବା ସେଇ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ରାମ ଦୀନ ହୋଇ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବହୂନି ରକ୍ଷସାଂ ଵାସେ ଵର୍ଷାଣି ଵସତା ସୁଖମ୍। ଅନେନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ଵିଶୀର୍ଣମିହ ପକ୍ଷିଣା
ଏହି ପକ୍ଷୀଟି ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲା, ଏବେ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
ଅନେକଵାର୍ଷିକୋ ଯସ୍ତୁ ଚିରକାଲସମୁତ୍ଥିତଃ। ସୋଽଯମଦ୍ଯ ହତଃ ଶେତେ କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ
ଯିଏ ଅନେକ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଉଠିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; କାରଣ ସମୟକୁ କେହି ଜିତିପାରେ ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୃଧ୍ରୋଽଯମୁପକାରୀ ହତଶ୍ଚ ମେ। ସୀତାମଭ୍ଯଵପନ୍ନୋ ହି ରାଵଣେନ ବଲୀଯସା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ଗୃଧ୍ର ମୋର ଉପକାରୀ ଥିଲେ, ବଳବାନ୍ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବାବେଳେ ସେ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ, ଏବେ ମୃତ।
ଗୃଧ୍ରରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃପୈତାମହଂ ମହତ୍। ମମ ହେତୋରଯଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ମୁମୋଚ ପତଗେଶ୍ଵରଃ
ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୂର୍ବ ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ମହାନ୍ ଗୃଧ୍ରରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଇଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତ୍ର ଖଲୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସାଧଵୋ ଧର୍ମଚାରିଣଃ। ଶୂରାଃ ଶରଣ୍ଯାଃ ସୌମିତ୍ରେ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତେଷ୍ଵପି
ସଠିକ୍ ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବା, ସାଧୁ, ଶୂର ଓ ଶରଣ ଦେବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ସୌମିତ୍ରି, ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।
ସୀତାହରଣଜଂ ଦୁଃଖଂ ନ ମେ ସୌମ୍ଯ ତଥାଗତମ୍। ଯଥା ଵିନାଶୋ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ମତ୍କୃତେ ଚ ପରଂତପ
ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇ ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ, ମୋତେ ଏତେ ଚିଢ଼ାଇନାହିଁ, ଯେତେ ଏହି ଗୃଧ୍ରଙ୍କର ବିନାଶ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା।
ରାଜା ଦଶରଥଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଯଥା ମମ ମହାଯଶାଃ। ପୂଜନୀଯଶ୍ଚ ମାନ୍ଯଶ୍ଚ ତଥାଯଂ ପତଗେଶ୍ଵରଃ
ମୋର ପିତା ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ ଯେପରି ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ମଧ୍ୟ।
ସୌମିତ୍ରେ ହର କାଷ୍ଠାନି ନିର୍ମଥିଷ୍ଯାମି ପାଵକମ୍। ଗୃଧ୍ରରାଜଂ ଦିଧକ୍ଷ୍ଯାମି ମତ୍କୃତେ ନିଧନଂ ଗତମ୍
ସୌମିତ୍ରି, କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜାଳିବି, ଏହି ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି।
ନାଥଂ ପତଗଲୋକସ୍ଯ ଚିତିମାରୋପଯାମ୍ଯହମ୍। ଇମଂ ଧକ୍ଷ୍ଯାମି ସୌମିତ୍ରେ ହତଂ ରୌଦ୍ରେଣ ରକ୍ଷସା
ମୁଁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଏହି ନାଥଙ୍କୁ ଚିତା ଉପରେ ରଖିବି; ସୌମିତ୍ରି, ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି।
ଯା ଗତିର୍ଯଜ୍ଞଶୀଲାନାମାହିତାଗ୍ନେଶ୍ଚ ଯା ଗତିଃ। ଅପରାଵର୍ତିନାଂ ଯା ଚ ଯା ଚ ଭୂମିପ୍ରଦାଯିନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି, ପଛକୁ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଭୂମି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି—
ମଯା ତ୍ଵଂ ସମନୁଜ୍ଞାତୋ ଗଚ୍ଛ ଲୋକାନନୁତ୍ତମାନ୍। ଗୃଧ୍ରରାଜ ମହାସତ୍ତ୍ଵ ସଂସ୍କୃତଶ୍ଚ ମଯା ଵ୍ରଜ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; ଏହିବେଳେ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ଗୃଧ୍ରମାନ୍ୟ ରାଜା, ମହାନ ଆତ୍ମା; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଏବେ ଯାଅ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଚିତାଂ ଦୀପ୍ତାମାରୋପ୍ଯ ପତଗେଶ୍ଵରମ୍। ଦଦାହ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍ଵବନ୍ଧୁମିଵ ଦୁଃଖିତଃ
ଏପରି କହି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ନିଜ ବନ୍ଧୁ ପରି ମନେ କରି, ପକ୍ଷୀର ରାଜାଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତା ଚିତା ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କଲେ।
ରାମୋଽଥ ସହସୌମିତ୍ରିର୍ଵନଂ ଗତ୍ଵା ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ସ୍ଥୂଲାନ୍ ହତ୍ଵା ମହାରୋହୀନନୁତସ୍ତାର ତଂ ଦ୍ଵିଜମ୍
ତାପରେ, ଶୂର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରି, ସେହି ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ନିବେଦନ କଲେ।
ରୋହିମାଂସାନି ଚୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ପେଶୀକୃତ୍ଵା ମହାଯଶାଃ। ଶକୁନାଯ ଦଦୌ ରାମୋ ରମ୍ଯେ ହରିତଶାଦ୍ଵଲେ
ଏବଂ ସେମାନେ ଏହି ପଶୁମାନଙ୍କ ମାଂସ କାଟି ଚିରା କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ସୁନ୍ଦର ହରିତ ଘାସରେ ଏହା ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଲେ।
ଯତ୍ ତତ୍ ପ୍ରେତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ କଥଯନ୍ତି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ତତ୍ ସ୍ଵର୍ଗଗମନଂ ପିତ୍ର୍ଯଂ ତସ୍ଯ ରାମୋ ଜଜାପ ହ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁ ପିତୃକ୍ରିୟା ମୃତ ମଣିଷ ପାଇଁ କହନ୍ତି, ସେହି ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ପିତୃକ୍ରିୟା ରାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଲେ।
ତତୋ ଗୋଦାଵରୀଂ ଗତ୍ଵା ନଦୀଂ ନରଵରାତ୍ମଜୌ। ଉଦକଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତସ୍ମୈ ଗୃଧ୍ରରାଜାଯ ତାଵୁଭୌ
ତାପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ଗୃଧ୍ରରାଜ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କଲେ।
ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ ଵିଧିନା ଜଲଂ ଗୃଧ୍ରାଯ ରାଘଵୌ। ସ୍ନାତ୍ଵା ତୌ ଗୃଧ୍ରରାଜାଯ ଉଦକଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତଦା
ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନହାଇ, ରାଘବଦ୍ୱୟ ସେଇ ସମୟରେ ଗୃଧ୍ରରାଜ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କଲେ।
ସ ଗୃଧ୍ରରାଜଃ କୃତଵାନ୍ ଯଶସ୍କରଂ ସୁଦୁଷ୍କରଂ କର୍ମ ରଣେ ନିପାତିତଃ। ମହର୍ଷିକଲ୍ପେନ ଚ ସଂସ୍କୃତସ୍ତଦା ଜଗାମ ପୁଣ୍ଯାଂ ଗତିମାତ୍ମନଃ ଶୁଭାମ୍
ସେଇ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମହାର୍ଷି ପରି ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ନିଜ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ।
କୃତୋଦକୌ ତାଵପି ପକ୍ଷିସତ୍ତମେ ସ୍ଥିରାଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଂ ପ୍ରଣିଧାଯ ଜଗ୍ମତୁଃ। ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ସୀତାଧିଗମେ ତତୋ ମନୋ ଵନଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରାଵିଵ ଵିଷ୍ଣୁଵାସଵୌ
ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଜଳ ଦାନ କରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଯାଆନ୍ତି।
thumb|ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉଣସଠିଏଁ ସର୍ଗ।
କୃତ୍ଵୈଵମୁଦକଂ ତସ୍ମୈ ପ୍ରସ୍ଥିତୌ ରାଘଵୌ ତଦା। ଅଵେକ୍ଷନ୍ତୌ ଵନେ ସୀତାଂ ଜଗ୍ମତୁଃ ପଶ୍ଚିମାଂ ଦିଶମ୍
ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଦାନ କରି, ଦୁଇ ରାଘବ ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାଂ ଦିଶଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଗତ୍ଵା ଶରଚାପାସିଧାରିଣୌ। ଅଵିପ୍ରହତମୈକ୍ଷ୍ଵାକୌ ପନ୍ଥାନଂ ପ୍ରତିପେଦତୁଃ
ତାପରେ, ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ଦୁଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଅବିରତ ଭାବେ ପଥରେ ଆଗେଇ ଚଲିଲେ।
ଗୁଲ୍ମୈର୍ଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଲତାଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଵେଷ୍ଟିତମ୍। ଆଵୃତଂ ସର୍ଵତୋ ଦୁର୍ଗଂ ଗହନଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍
ଘନ ଝାଡ଼, ବୃକ୍ଷ ଓ ବହୁ ଲତାରେ ଘେରାଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଘନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲ।
ଵ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ତୁ ଵେଗେନ ଗୃହୀତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍। ସୁଭୀମଂ ତନ୍ମହାରଣ୍ଯଂ ଵ୍ଯତିଯାତୌ ମହାବଲୌ
ସେମାନେ ତାହାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଧରି, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତଃ ପରଂ ଜନସ୍ଥାନାତ୍ ତ୍ରିକୋଶଂ ଗମ୍ଯ ରାଘଵୌ। କ୍ରୌଞ୍ଚାରଣ୍ଯଂ ଵିଵିଶତୁର୍ଗହନଂ ତୌ ମହୌଜସୌ
ତାପରେ, ଜନସ୍ଥାନରୁ ତିନି କ୍ରୋଶ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ଦୁଇ ରାଘବ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଘନ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନାନାମେଘଘନପ୍ରଖ୍ଯଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମିଵ ସର୍ଵତଃ। ନାନାଵର୍ଣୈଃ ଶୁଭୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ମୃଗପକ୍ଷିଗଣୈର୍ଯୁତମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆନନ୍ଦ ମୟ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଦଳରେ ଭରିଥିବା।
ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୌ ଵୈଦେହୀଂ ତଦ୍ ଵନଂ ତୌ ଵିଚିକ୍ଯତୁଃ। ତତ୍ର ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠନ୍ତୌ ସୀତାହରଣଦୁଃଖିତୌ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିଲେ, ଏଠା ସେଠା ରୁକି, ସୀତା ହରଣର ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ।