କଥଂଵୀର୍ଯଃ କଥଂରୂପଃ କିଂକର୍ମା ସ ଚ ରାକ୍ଷସଃ। କ୍ଵ ଚାସ୍ଯ ଭଵନଂ ତାତ ବ୍ରୂହି ମେ ପରିପୃଚ୍ଛତଃ
ହେ ବାପା, ସେ ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି କେତେ, ରୂପ କିପରି, କାହିଁକି କାର୍ଯ୍ୟ? ତାଙ୍କର ଘର କେଉଁଠି? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଦୟାକରି କୁହ।
ତମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵିଲପନ୍ତମନାଥଵତ୍। ଵାଚା ଵିକ୍ଲଵଯା ରାମମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଅସହାୟ ଭାବେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଟାୟୁ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ସା ହୃତା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା। ମାଯାମାସ୍ଥାଯ ଵିପୁଲାଂ ଵାତଦୁର୍ଦିନସଂକୁଲାମ୍
ସୀତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ, ବଡ଼ ମାୟା ଦେଖାଇ, ବାତାସରେ ଭରିଥିବା ଦିନରେ ହରିନେଲେ।
ପରିକ୍ଲାନ୍ତସ୍ଯ ମେ ତାତ ପକ୍ଷୌ ଛିତ୍ତ୍ଵା ନିଶାଚରଃ। ସୀତାମାଦାଯ ଵୈଦେହୀଂ ପ୍ରଯାତୋ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ
ହେ ବାପା, ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେବାବେଳେ, ସେ ନିଶାଚର ମୋ ଡେଉଳ କାଟି, ଭିଦେହର ଝିଅ ସୀତାକୁ ନେଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲା।
ଉପରୁଧ୍ଯନ୍ତି ମେ ପ୍ରାଣା ଦୃଷ୍ଟିର୍ଭ୍ରମତି ରାଘଵ। ପଶ୍ଯାମି ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସୌଵର୍ଣାନୁଶୀରକୃତମୂର୍ଧଜାନ୍
ମୋର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଉଛି, ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଘୁରୁଛି, ରାଘବ। ମୁଁ ସୁନା ରଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଗଛମାନେ, ତାଙ୍କର ଶିର ଛିଟିଯାଇଛି, ଦେଖୁଛି।
ଯେନ ଯାତି ମୁହୂର୍ତେନ ସୀତାମାଦାଯ ରାଵଣଃ। ଵିପ୍ରଣଷ୍ଟଂ ଧନଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତତ୍ସ୍ଵାମୀ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଛି; ଯେପରି ହରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ତାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଏ, ସେପରି।
ଵିନ୍ଦୋ ନାମ ମୁହୂର୍ତୋଽସୌ ନ ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସୋଽବୁଧତ୍ । ତ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯାଂ ଜାନକୀଂ ହୃତ୍ଵା ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ଝଷଵଦ୍ ବଡିଶଂ ଗୃହ୍ଯ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଵିନଶ୍ଯତି
ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'ବିନ୍ଦ' କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ଏହା ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ। ତୁମର ପ୍ରିୟା ଜାନକୀଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ପରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡିଆ ରାବଣ, ଯେପରି ମାଛ ବଡ଼ି ଗିଲିଯାଏ, ସେପରି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବ।
ନ ଚ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯଥା କାର୍ଯା ଜନକସ୍ଯ ସୁତାଂ ପ୍ରତି। ଵୈଦେହ୍ଯା ରଂସ୍ଯସେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ହତ୍ଵା ତଂ ରଣମୂର୍ଧନି
ତୁମେ ଜନକଙ୍କର ଝିଅ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରଣଭୂମିରେ ସେଠାରେ ତାକୁ ମାରି, ବୈଦେହୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବ।
ଅସମ୍ମୂଢସ୍ଯ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭାଷତଃ। ଆସ୍ଯାତ୍ ସୁସ୍ରାଵ ରୁଧିରଂ ମ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ସାମିଷମ୍
ସେ ଗୃଧ୍ର, ଯିଏ ଭ୍ରମିତ ହୋଇନଥିଲା, ରାମଙ୍କୁ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ମାଂସ ମିଶିତ ରକ୍ତ ବହିଲା।
ପୁତ୍ରୋ ଵିଶ୍ରଵସଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଭ୍ରାତା ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁର୍ଲଭାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ମୁମୋଚ ପତଗେଶ୍ଵରଃ
ସେ ବିଶ୍ରବାସଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କର ଭାଇ। ଏହିପରି କହି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ବ୍ରୂହି ବ୍ରୂହୀତି ରାମସ୍ଯ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲେଃ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାଣା ଜଗ୍ମୁର୍ଵିହାଯସମ୍
ରାମ ହାତ ଜୋଡି 'କହ, କହ' ବୋଲି କହୁଥିବାବେଳେ, ଗୃଧ୍ରର ପ୍ରାଣ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଚଲିଗଲା।
ସ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଶିରୋ ଭୂମୌ ପ୍ରସାର୍ଯ ଚରଣୌ ତଥା। ଵିକ୍ଷିପ୍ଯ ଚ ଶରୀରଂ ସ୍ଵଂ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ସେ ମାଟିରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ପାଦ ଟାଣି, ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ଗୃଧ୍ରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ରାକ୍ଷଂ ଗତାସୁମଚଲୋପମମ୍। ରାମଃ ସୁବହୁଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଦୀନଃ ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍
ତାମ୍ର ଆଖି ଥିବା, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ପରି ପଡ଼ିଥିବା ସେଇ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ରାମ ଦୀନ ହୋଇ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବହୂନି ରକ୍ଷସାଂ ଵାସେ ଵର୍ଷାଣି ଵସତା ସୁଖମ୍। ଅନେନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ଵିଶୀର୍ଣମିହ ପକ୍ଷିଣା
ଏହି ପକ୍ଷୀଟି ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲା, ଏବେ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
ଅନେକଵାର୍ଷିକୋ ଯସ୍ତୁ ଚିରକାଲସମୁତ୍ଥିତଃ। ସୋଽଯମଦ୍ଯ ହତଃ ଶେତେ କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ
ଯିଏ ଅନେକ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଉଠିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; କାରଣ ସମୟକୁ କେହି ଜିତିପାରେ ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୃଧ୍ରୋଽଯମୁପକାରୀ ହତଶ୍ଚ ମେ। ସୀତାମଭ୍ଯଵପନ୍ନୋ ହି ରାଵଣେନ ବଲୀଯସା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ଗୃଧ୍ର ମୋର ଉପକାରୀ ଥିଲେ, ବଳବାନ୍ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବାବେଳେ ସେ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ, ଏବେ ମୃତ।
ଗୃଧ୍ରରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃପୈତାମହଂ ମହତ୍। ମମ ହେତୋରଯଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ମୁମୋଚ ପତଗେଶ୍ଵରଃ
ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୂର୍ବ ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ମହାନ୍ ଗୃଧ୍ରରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଇଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତ୍ର ଖଲୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସାଧଵୋ ଧର୍ମଚାରିଣଃ। ଶୂରାଃ ଶରଣ୍ଯାଃ ସୌମିତ୍ରେ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତେଷ୍ଵପି
ସଠିକ୍ ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବା, ସାଧୁ, ଶୂର ଓ ଶରଣ ଦେବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ସୌମିତ୍ରି, ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।
ସୀତାହରଣଜଂ ଦୁଃଖଂ ନ ମେ ସୌମ୍ଯ ତଥାଗତମ୍। ଯଥା ଵିନାଶୋ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ମତ୍କୃତେ ଚ ପରଂତପ
ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇ ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ, ମୋତେ ଏତେ ଚିଢ଼ାଇନାହିଁ, ଯେତେ ଏହି ଗୃଧ୍ରଙ୍କର ବିନାଶ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା।
ରାଜା ଦଶରଥଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଯଥା ମମ ମହାଯଶାଃ। ପୂଜନୀଯଶ୍ଚ ମାନ୍ଯଶ୍ଚ ତଥାଯଂ ପତଗେଶ୍ଵରଃ
ମୋର ପିତା ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ ଯେପରି ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ମଧ୍ୟ।
ସୌମିତ୍ରେ ହର କାଷ୍ଠାନି ନିର୍ମଥିଷ୍ଯାମି ପାଵକମ୍। ଗୃଧ୍ରରାଜଂ ଦିଧକ୍ଷ୍ଯାମି ମତ୍କୃତେ ନିଧନଂ ଗତମ୍
ସୌମିତ୍ରି, କାଠ ଆଣ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି ଜାଳିବି, ଏହି ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି।
ନାଥଂ ପତଗଲୋକସ୍ଯ ଚିତିମାରୋପଯାମ୍ଯହମ୍। ଇମଂ ଧକ୍ଷ୍ଯାମି ସୌମିତ୍ରେ ହତଂ ରୌଦ୍ରେଣ ରକ୍ଷସା
ମୁଁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଏହି ନାଥଙ୍କୁ ଚିତା ଉପରେ ରଖିବି; ସୌମିତ୍ରି, ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବି।
ଯା ଗତିର୍ଯଜ୍ଞଶୀଲାନାମାହିତାଗ୍ନେଶ୍ଚ ଯା ଗତିଃ। ଅପରାଵର୍ତିନାଂ ଯା ଚ ଯା ଚ ଭୂମିପ୍ରଦାଯିନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି, ପଛକୁ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଭୂମି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି—
ମଯା ତ୍ଵଂ ସମନୁଜ୍ଞାତୋ ଗଚ୍ଛ ଲୋକାନନୁତ୍ତମାନ୍। ଗୃଧ୍ରରାଜ ମହାସତ୍ତ୍ଵ ସଂସ୍କୃତଶ୍ଚ ମଯା ଵ୍ରଜ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; ଏହିବେଳେ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ଗୃଧ୍ରମାନ୍ୟ ରାଜା, ମହାନ ଆତ୍ମା; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଏବେ ଯାଅ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଚିତାଂ ଦୀପ୍ତାମାରୋପ୍ଯ ପତଗେଶ୍ଵରମ୍। ଦଦାହ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍ଵବନ୍ଧୁମିଵ ଦୁଃଖିତଃ
ଏପରି କହି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ନିଜ ବନ୍ଧୁ ପରି ମନେ କରି, ପକ୍ଷୀର ରାଜାଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତା ଚିତା ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କଲେ।
ରାମୋଽଥ ସହସୌମିତ୍ରିର୍ଵନଂ ଗତ୍ଵା ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ସ୍ଥୂଲାନ୍ ହତ୍ଵା ମହାରୋହୀନନୁତସ୍ତାର ତଂ ଦ୍ଵିଜମ୍
ତାପରେ, ଶୂର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପଶୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରି, ସେହି ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ନିବେଦନ କଲେ।
ରୋହିମାଂସାନି ଚୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ପେଶୀକୃତ୍ଵା ମହାଯଶାଃ। ଶକୁନାଯ ଦଦୌ ରାମୋ ରମ୍ଯେ ହରିତଶାଦ୍ଵଲେ
ଏବଂ ସେମାନେ ଏହି ପଶୁମାନଙ୍କ ମାଂସ କାଟି ଚିରା କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ସୁନ୍ଦର ହରିତ ଘାସରେ ଏହା ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଲେ।
ଯତ୍ ତତ୍ ପ୍ରେତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ କଥଯନ୍ତି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ତତ୍ ସ୍ଵର୍ଗଗମନଂ ପିତ୍ର୍ଯଂ ତସ୍ଯ ରାମୋ ଜଜାପ ହ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁ ପିତୃକ୍ରିୟା ମୃତ ମଣିଷ ପାଇଁ କହନ୍ତି, ସେହି ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ପିତୃକ୍ରିୟା ରାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଲେ।
ତତୋ ଗୋଦାଵରୀଂ ଗତ୍ଵା ନଦୀଂ ନରଵରାତ୍ମଜୌ। ଉଦକଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତସ୍ମୈ ଗୃଧ୍ରରାଜାଯ ତାଵୁଭୌ
ତାପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ଗୃଧ୍ରରାଜ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କଲେ।
ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ ଵିଧିନା ଜଲଂ ଗୃଧ୍ରାଯ ରାଘଵୌ। ସ୍ନାତ୍ଵା ତୌ ଗୃଧ୍ରରାଜାଯ ଉଦକଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତଦା
ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନହାଇ, ରାଘବଦ୍ୱୟ ସେଇ ସମୟରେ ଗୃଧ୍ରରାଜ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କଲେ।