ଅଯଂ ପିତୁର୍ଵଯସ୍ଯୋ ମେ ଗୃଧ୍ରରାଜୋ ମହାବଲଃ। ଶେତେ ଵିନିହତୋ ଭୂମୌ ମମ ଭାଗ୍ଯଵିପର୍ଯଯାତ୍
ଏହି ଗୃଧ୍ରରାଜ, ମୋ ପିତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୋ ଭାଗ୍ୟ ବିପର୍ୟୟରେ ମାଟି ଉପରେ ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ବହୁଶୋ ରାଘଵଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ଜଟାଯୁଷଂ ଚ ପସ୍ପର୍ଶ ପିତୃସ୍ନେହଂ ନିଦର୍ଶଯନ୍
ଏପରି କହି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ପୁତ୍ରସ୍ନେହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି।
ନିକୃତ୍ତପକ୍ଷଂ ରୁଧିରାଵସିକ୍ତଂ ତଂ ଗୃଧ୍ରରାଜଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ରାଘଵଃ। କ୍ଵ ମୈଥିଲୀ ପ୍ରାଣସମା ଗତେତି ଵିମୁଚ୍ଯ ଵାଚଂ ନିପପାତ ଭୂମୌ
କଟା ଡେଉଳ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଏହି ଗୃଧ୍ରରାଜକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ରାଘବ ଦେବୀ ସୀତା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ସମାନ, କେଉଁଠି ଗଲେ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।
thumb|ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ରାମଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତୁ ତଂ ଗୃଧ୍ରଂ ଭୁଵି ରୌଦ୍ରେଣ ପାତିତମ୍। ସୌମିତ୍ରିଂ ମିତ୍ରସମ୍ପନ୍ନମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ରାମ ଏହି ଗୃଧ୍ରକୁ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ମମାଯଂ ନୂନମର୍ଥେଷୁ ଯତମାନୋ ଵିହଂଗମଃ। ରାକ୍ଷସେନ ହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯଜତି ମତ୍କୃତେ
ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ପକ୍ଷୀଟି ମୋ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇ, ମୋ ନିମିତ୍ତେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ୁଛି।
ଅତିଖିନ୍ନଃ ଶରୀରେଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵିଦ୍ଯତେ। ତଥା ସ୍ଵରଵିହୀନୋଽଯଂ ଵିକ୍ଲଵଂ ସମୁଦୀକ୍ଷତେ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହାର ଦେହ ଗଭୀର ଆଘାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହିଠି ଶବ୍ଦ ହୀନ ହୋଇ, ଅସହାୟ ଭାବେ ଆମକୁ ଦେଖୁଛି।
ଜଟାଯୋ ଯଦି ଶକ୍ନୋଷି ଵାକ୍ଯଂ ଵ୍ଯାହରିତୁଂ ପୁନଃ। ସୀତାମାଖ୍ଯାହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵଧମାଖ୍ଯାହି ଚାତ୍ମନଃ
ଜଟାୟୁ, ଯଦି ତୁମେ ପୁଣିଥରେ କଥା କହିପାର, ଦୟାକରି ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହ, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ। ତୁମ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କୁହ।
କିଂନିମିତ୍ତୋ ଜହାରାର୍ଯାଂ ରାଵଣସ୍ତସ୍ଯ କିଂ ମଯା। ଅପରାଧଂ ତୁ ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣେନ ହୃତା ପ୍ରିଯା
ରାବଣ କିଏ ଦେଖି ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ହରିଲେ? ମୋ ଦ୍ୱାରା କଣ ଦୋଷ ହେଲା, ଯାହା ଦେଖି ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ?
କଥଂ ତଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରସଂକାଶଂ ମୁଖମାସୀନ୍ମନୋହରମ୍। ସୀତଯା କାନି ଚୋକ୍ତାନି ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମନୋହର ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁ କିପରି ଥିଲା, ଏବଂ ସୀତା କଣ କହିଥିଲେ, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?
କଥଂଵୀର୍ଯଃ କଥଂରୂପଃ କିଂକର୍ମା ସ ଚ ରାକ୍ଷସଃ। କ୍ଵ ଚାସ୍ଯ ଭଵନଂ ତାତ ବ୍ରୂହି ମେ ପରିପୃଚ୍ଛତଃ
ହେ ବାପା, ସେ ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି କେତେ, ରୂପ କିପରି, କାହିଁକି କାର୍ଯ୍ୟ? ତାଙ୍କର ଘର କେଉଁଠି? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଦୟାକରି କୁହ।
ତମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵିଲପନ୍ତମନାଥଵତ୍। ଵାଚା ଵିକ୍ଲଵଯା ରାମମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଅସହାୟ ଭାବେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଟାୟୁ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ରାମଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ସା ହୃତା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା। ମାଯାମାସ୍ଥାଯ ଵିପୁଲାଂ ଵାତଦୁର୍ଦିନସଂକୁଲାମ୍
ସୀତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ, ବଡ଼ ମାୟା ଦେଖାଇ, ବାତାସରେ ଭରିଥିବା ଦିନରେ ହରିନେଲେ।
ପରିକ୍ଲାନ୍ତସ୍ଯ ମେ ତାତ ପକ୍ଷୌ ଛିତ୍ତ୍ଵା ନିଶାଚରଃ। ସୀତାମାଦାଯ ଵୈଦେହୀଂ ପ୍ରଯାତୋ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ
ହେ ବାପା, ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେବାବେଳେ, ସେ ନିଶାଚର ମୋ ଡେଉଳ କାଟି, ଭିଦେହର ଝିଅ ସୀତାକୁ ନେଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲା।
ଉପରୁଧ୍ଯନ୍ତି ମେ ପ୍ରାଣା ଦୃଷ୍ଟିର୍ଭ୍ରମତି ରାଘଵ। ପଶ୍ଯାମି ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସୌଵର୍ଣାନୁଶୀରକୃତମୂର୍ଧଜାନ୍
ମୋର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଉଛି, ମୋର ଦୃଷ୍ଟି ଘୁରୁଛି, ରାଘବ। ମୁଁ ସୁନା ରଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଗଛମାନେ, ତାଙ୍କର ଶିର ଛିଟିଯାଇଛି, ଦେଖୁଛି।
ଯେନ ଯାତି ମୁହୂର୍ତେନ ସୀତାମାଦାଯ ରାଵଣଃ। ଵିପ୍ରଣଷ୍ଟଂ ଧନଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତତ୍ସ୍ଵାମୀ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଛି; ଯେପରି ହରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ତାର ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଏ, ସେପରି।
ଵିନ୍ଦୋ ନାମ ମୁହୂର୍ତୋଽସୌ ନ ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସୋଽବୁଧତ୍ । ତ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯାଂ ଜାନକୀଂ ହୃତ୍ଵା ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ଝଷଵଦ୍ ବଡିଶଂ ଗୃହ୍ଯ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଵିନଶ୍ଯତି
ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'ବିନ୍ଦ' କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ଏହା ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ। ତୁମର ପ୍ରିୟା ଜାନକୀଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ପରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡିଆ ରାବଣ, ଯେପରି ମାଛ ବଡ଼ି ଗିଲିଯାଏ, ସେପରି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବ।
ନ ଚ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯଥା କାର୍ଯା ଜନକସ୍ଯ ସୁତାଂ ପ୍ରତି। ଵୈଦେହ୍ଯା ରଂସ୍ଯସେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ହତ୍ଵା ତଂ ରଣମୂର୍ଧନି
ତୁମେ ଜନକଙ୍କର ଝିଅ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରଣଭୂମିରେ ସେଠାରେ ତାକୁ ମାରି, ବୈଦେହୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବ।
ଅସମ୍ମୂଢସ୍ଯ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭାଷତଃ। ଆସ୍ଯାତ୍ ସୁସ୍ରାଵ ରୁଧିରଂ ମ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ସାମିଷମ୍
ସେ ଗୃଧ୍ର, ଯିଏ ଭ୍ରମିତ ହୋଇନଥିଲା, ରାମଙ୍କୁ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ମାଂସ ମିଶିତ ରକ୍ତ ବହିଲା।
ପୁତ୍ରୋ ଵିଶ୍ରଵସଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଭ୍ରାତା ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁର୍ଲଭାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ମୁମୋଚ ପତଗେଶ୍ଵରଃ
ସେ ବିଶ୍ରବାସଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କର ଭାଇ। ଏହିପରି କହି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ବ୍ରୂହି ବ୍ରୂହୀତି ରାମସ୍ଯ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲେଃ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାଣା ଜଗ୍ମୁର୍ଵିହାଯସମ୍
ରାମ ହାତ ଜୋଡି 'କହ, କହ' ବୋଲି କହୁଥିବାବେଳେ, ଗୃଧ୍ରର ପ୍ରାଣ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଚଲିଗଲା।
ସ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଶିରୋ ଭୂମୌ ପ୍ରସାର୍ଯ ଚରଣୌ ତଥା। ଵିକ୍ଷିପ୍ଯ ଚ ଶରୀରଂ ସ୍ଵଂ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ସେ ମାଟିରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି, ପାଦ ଟାଣି, ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ଗୃଧ୍ରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ରାକ୍ଷଂ ଗତାସୁମଚଲୋପମମ୍। ରାମଃ ସୁବହୁଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଦୀନଃ ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍
ତାମ୍ର ଆଖି ଥିବା, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ପରି ପଡ଼ିଥିବା ସେଇ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ରାମ ଦୀନ ହୋଇ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବହୂନି ରକ୍ଷସାଂ ଵାସେ ଵର୍ଷାଣି ଵସତା ସୁଖମ୍। ଅନେନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ଵିଶୀର୍ଣମିହ ପକ୍ଷିଣା
ଏହି ପକ୍ଷୀଟି ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲା, ଏବେ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
ଅନେକଵାର୍ଷିକୋ ଯସ୍ତୁ ଚିରକାଲସମୁତ୍ଥିତଃ। ସୋଽଯମଦ୍ଯ ହତଃ ଶେତେ କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ
ଯିଏ ଅନେକ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଉଠିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; କାରଣ ସମୟକୁ କେହି ଜିତିପାରେ ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୃଧ୍ରୋଽଯମୁପକାରୀ ହତଶ୍ଚ ମେ। ସୀତାମଭ୍ଯଵପନ୍ନୋ ହି ରାଵଣେନ ବଲୀଯସା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଏହି ଗୃଧ୍ର ମୋର ଉପକାରୀ ଥିଲେ, ବଳବାନ୍ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବାବେଳେ ସେ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ, ଏବେ ମୃତ।
ଗୃଧ୍ରରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃପୈତାମହଂ ମହତ୍। ମମ ହେତୋରଯଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ମୁମୋଚ ପତଗେଶ୍ଵରଃ
ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୂର୍ବ ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ମହାନ୍ ଗୃଧ୍ରରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଇଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତ୍ର ଖଲୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସାଧଵୋ ଧର୍ମଚାରିଣଃ। ଶୂରାଃ ଶରଣ୍ଯାଃ ସୌମିତ୍ରେ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତେଷ୍ଵପି
ସଠିକ୍ ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବା, ସାଧୁ, ଶୂର ଓ ଶରଣ ଦେବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ସୌମିତ୍ରି, ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।
ସୀତାହରଣଜଂ ଦୁଃଖଂ ନ ମେ ସୌମ୍ଯ ତଥାଗତମ୍। ଯଥା ଵିନାଶୋ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ମତ୍କୃତେ ଚ ପରଂତପ
ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇ ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ, ମୋତେ ଏତେ ଚିଢ଼ାଇନାହିଁ, ଯେତେ ଏହି ଗୃଧ୍ରଙ୍କର ବିନାଶ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା।
ରାଜା ଦଶରଥଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଯଥା ମମ ମହାଯଶାଃ। ପୂଜନୀଯଶ୍ଚ ମାନ୍ଯଶ୍ଚ ତଥାଯଂ ପତଗେଶ୍ଵରଃ
ମୋର ପିତା ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ ଯେପରି ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ମଧ୍ୟ।