ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ତେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଦେଵୈରପି ଦୁରନ୍ଵଯା। ଶୋକେନାଭିପ୍ରସୁପ୍ତଂ ତେ ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ବୋଧଯାମ୍ଯହମ୍
ତୁମର ବୁଦ୍ଧି, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ତୁମ ଜ୍ଞାନ ନିଦ୍ରିତ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି।
ଦିଵ୍ଯଂ ଚ ମାନୁଷଂ ଚୈଵମାତ୍ମନଶ୍ଚ ପରାକ୍ରମମ୍। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵୃଷଭାଵେକ୍ଷ୍ଯ ଯତସ୍ଵ ଦ୍ଵିଷତାଂ ଵଧେ
ତୁମର ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖି, ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର।
କିଂ ତେ ସର୍ଵଵିନାଶେନ କୃତେନ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ତମେଵ ତୁ ରିପୁଂ ପାପଂ ଵିଜ୍ଞାଯୋଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସି
ସମସ୍ତଙ୍କ ବିନାଶ କରିବାରେ କଣ ଉପକାର, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।
thumb|ସପ୍ତଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତ୍ଷଠିଏଠି ସର୍ଗ।
ପୂର୍ଵଜୋଽପ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରସ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସୁଭାଷିତମ୍। ସାରଗ୍ରାହୀ ମହାସାରଂ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ରାଘଵଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଭଲ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଧାନ ଓ ସାରଗ୍ରାହୀ ରାଘବ ତାଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ସ ନିଗୃହ୍ଯ ମହାବାହୁଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ରୋଷମାତ୍ମନଃ। ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଧନୁଶ୍ଚିତ୍ରଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ମହାବାହୁ ତାଙ୍କର ବଢ଼ିଯାଇଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରି, ଚିତ୍ର ଧନୁଷକୁ ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ କରିଷ୍ଯାଵହେ ଵତ୍ସ କ୍ଵ ଵା ଗଚ୍ଛାଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। କେନୋପାଯେନ ପଶ୍ଯାଵଃ ସୀତାମିହ ଵିଚିନ୍ତଯ
କଣ କରିବୁ, ବାପା? କେଉଁଠି ଯିବୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏଠି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବୁ? ଏହା ଭଲଭାବେ ଭାବ।
ତଂ ତଥା ପରିତାପାର୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଇଦମେଵ ଜନସ୍ଥାନଂ ତ୍ଵମନ୍ଵେଷିତୁମର୍ହସି
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: ଏହି ଜନସ୍ଥାନକୁ ତୁମେ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।
ରାକ୍ଷସୈର୍ବହୁଭିଃ କୀର୍ଣଂ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଯୁତମ୍। ସନ୍ତୀହ ଗିରିଦୁର୍ଗାଣି ନିର୍ଦରାଃ କନ୍ଦରାଣି ଚ
ଏଠାରେ ବହୁତ ରାକ୍ଷସମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଆବୃତ। ଏଠି ପାହାଡ଼ର ଦୁର୍ଗ, ଗଭୀର ଖାଇ ଓ ଗୁହା ଅଛି।
ଗୁହାଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ଘୋରା ନାନାମୃଗଗଣାକୁଲାଃ। ଆଵାସାଃ କିଂନରାଣାଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵଭଵନାନି ଚ
ଏଠି ଭୟଙ୍କର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଗୁହା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବନ୍ୟପଶୁ ରହନ୍ତି, କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଘର ଅଛି।
ତାନି ଯୁକ୍ତୋ ମଯା ସାର୍ଧଂ ସମନ୍ଵେଷିତୁମର୍ହସି। ତ୍ଵଦ୍ଵିଧା ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନା ମହାତ୍ମାନୋ ନରର୍ଷଭାଃ
ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କରିବା ଉଚିତ। ତୁମ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଏମିତି କରନ୍ତି।
ଆପତ୍ସୁ ନ ପ୍ରକମ୍ପନ୍ତେ ଵାଯୁଵେଗୈରିଵାଚଲାଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତଦ୍ ଵନଂ ସର୍ଵଂ ଵିଚଚାର ସଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ବିପଦରେ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଭଳି ବାତାସର ଝଟକାରେ ମଧ୍ୟ ନ ହଲନ୍ତି। ଏଭଳି କହି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ବନ ତଲାଶ କଲେ।
କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାମଃ ଶରଂ ଘୋରଂ ସଂଧାଯ ଧନୁଷି କ୍ଷୁରମ୍। ତତଃ ପର୍ଵତକୂଟାଭଂ ମହାଭାଗଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
କ୍ରୋଧିତ ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁରେ ଭୟଙ୍କର ଧାରଧାର ତୀର ଧରିଲେ। ତାପରେ ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମହାନ ବିଶିଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀ ରାଜାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ପତିତଂ ଭୂମୌ କ୍ଷତଜାର୍ଦ୍ରଂ ଜଟାଯୁଷମ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ରାମ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଜଟାୟୁକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଦେଖିଲେ। ତାକୁ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅନେନ ସୀତା ଵୈଦେହୀ ଭକ୍ଷିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ଗୃଧ୍ରରୂପମିଦଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ରକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତି କାନନମ୍
ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନା, ଭିନ୍ନା ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ସୀତା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଗୃଧ୍ର ଆକାରର ରାକ୍ଷସ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏହି କାନନରେ ଘୁରୁଛି।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମାସ୍ତେ ସୀତାଂ ଯଥାସୁଖମ୍। ଏନଂ ଵଧିଷ୍ଯେ ଦୀପ୍ତାଗ୍ରୈଃ ଶରୈର୍ଘୋରୈରଜିହ୍ମଗୈଃ
ଏହି ପକ୍ଷୀ ବଡ଼ ଆଖିଅଳି ସୀତାକୁ ଭକ୍ଷି କରି, ଏବେ ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ଶୁଅଛି। ମୁଁ ତାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ସିଧା ତୀରରେ ମାରିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଭ୍ଯପତଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସଂଧାଯ ଧନୁଷି କ୍ଷୁରମ୍। କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାମଃ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତାଂ ଚାଲଯନ୍ନିଵ ମେଦିନୀମ୍
ଏଭଳି କହି, ରାମ କ୍ରୋଧରେ ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଲୋଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି ଭଳି ଧାଇଗଲେ, ଧନୁରେ ଧାରଧାର ତୀର ଧରି।
ତଂ ଦୀନଦୀନଯା ଵାଚା ସଫେନଂ ରୁଧିରଂ ଵମନ୍। ଅଭ୍ଯଭାଷତ ପକ୍ଷୀ ସ ରାମଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜମ୍
ସେ ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ, ଫେନ ମିଶିତ ରକ୍ତ ଝରାଉଥିବା, କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱରରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯାମୋଷଧୀମିଵାଯୁଷ୍ମନ୍ନନ୍ଵେଷସି ମହାଵନେ। ସା ଦେଵୀ ମମ ଚ ପ୍ରାଣା ରାଵଣେନୋଭଯଂ ହୃତମ୍
ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ବନରେ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛ, ସେ ଓ ମୋ ପ୍ରାଣ—ଉଭୟକୁ ରାବଣ ହରଣ କରିଛି।
ତ୍ଵଯା ଵିରହିତା ଦେଵୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ରାଘଵ। ହ୍ରିଯମାଣା ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ରାଵଣେନ ବଲୀଯସା
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ସୀତାକୁ ହରଣ କରି ନେଉଛି।
ସୀତାମଭ୍ଯଵପନ୍ନୋଽହଂ ରାଵଣଶ୍ଚ ରଣେ ପ୍ରଭୋ। ଵିଧ୍ଵଂସିତରଥଚ୍ଛତ୍ରଃ ପତିତୋ ଧରଣୀତଲେ
ମୁଁ ସୀତା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ଛତା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଏତଦସ୍ଯ ଧନୁର୍ଭଗ୍ନମେତେ ଚାସ୍ଯ ଶରାସ୍ତଥା। ଅଯମସ୍ଯ ରଣେ ରାମ ଭଗ୍ନଃ ସାଂଗ୍ରାମିକୋ ରଥଃ
ଏହା ତାଙ୍କର ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଧନୁଷ, ଏହି ତାଙ୍କର ତୀରଗୁଡ଼ିକ, ଏଉଁଠି ରାମ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ତାଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମୀ ରଥ।
ଅଯଂ ତୁ ସାରଥିସ୍ତସ୍ଯ ମତ୍ପକ୍ଷନିହତୋ ଭୁଵି। ପରିଶ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ମେ ପକ୍ଷୌ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଖଡ୍ଗେନ ରାଵଣଃ
ଏଠି ତାଙ୍କର ସାରଥି, ମୋର ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେବା ସମୟରେ, ରାବଣ ତାଙ୍କର ତଳୱାରରେ ମୋର ପକ୍ଷ କାଟିଦେଲେ।
ସୀତାମାଦାଯ ଵୈଦେହୀମୁତ୍ପପାତ ଵିହାଯସମ୍। ରକ୍ଷସା ନିହତଂ ପୂର୍ଵଂ ମାଂ ନ ହନ୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି
ସେ ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ନେଇ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ରାମ, ମୋତେ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଛି।
ରାମସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ସୀତାସକ୍ତାଂ ପ୍ରିଯାଂ କଥାମ୍। ଗୃଧ୍ରରାଜଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମହଦ୍ ଧନୁଃ
ରାମ, ସୀତା ସହିତ ଜଡିତ ପ୍ରିୟ କଥା ବୁଝି, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଛାଡ଼ି ଗୃଧ୍ରରାଜାକୁ ବାହୁଡ଼ିଆ ଲଗାଇଲେ।
ନିପପାତାଵଶୋ ଭୂମୌ ରୁରୋଦ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ଦ୍ଵିଗୁଣୀକୃତତାପାର୍ତୋ ରାମୋ ଧୀରତରୋଽପି ସନ୍
ସେ ଅସହାୟ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ କାନ୍ଦିଲେ। ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ରାମ ବି ଦୁଃଖ ଦୁଇଗୁଣା ହୋଇ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହେଲେ।
ଏକମେକାଯନେ କୃଚ୍ଛ୍ରେ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏକାକୀ ଏହି ଅନ୍ଧାର ରାସ୍ତାରେ, ପୁନିପୁନି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ରାମ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଏପରି କହିଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଵନେ ଵାସଃ ସୀତା ନଷ୍ଟା ମୃତୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ଈଦୃଶୀଯଂ ମମାଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଦହେଦପି ହି ପାଵକମ୍
ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଛି, ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ, ସୀତା ହରାଇଗଲେ, ପକ୍ଷୀଟି ମରିଗଲା—ମୋ ଏପରି ଅଭାଗ୍ୟ ଆଗୁଣକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇପାରିବ।
ସମ୍ପୂର୍ଣମପି ଚେଦଦ୍ଯ ପ୍ରତରେଯଂ ମହୋଦଧିମ୍। ସୋଽପି ନୂନଂ ମମାଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଵିଶୁଷ୍ଯେତ୍ ସରିତାଂ ପତିଃ
ଆଜି ଯଦି ମୁଁ ଏହି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବି, ତଥାପି ମୋ ଅଭାଗ୍ୟରେ ନଦୀମାନଙ୍କର ମାଲିକ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବ।
ନାସ୍ତ୍ଯଭାଗ୍ଯତରୋ ଲୋକେ ମତ୍ତୋଽସ୍ମିନ୍ ସ ଚରାଚରେ। ଯେନେଯଂ ମହତୀ ପ୍ରାପ୍ତା ମଯା ଵ୍ଯସନଵାଗୁରା
ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ଠାରୁ ଅଧିକ ଅଭାଗ୍ୟ କେହି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠିକି ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଜାଳରେ ଫସିଗଲି।