ମହର୍ଷିର୍ଯୋ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ଯଃ ପିତୁର୍ନଃ ପୁରୋହିତଃ। ଅହ୍ନା ପୁତ୍ରଶତଂ ଜଜ୍ଞେ ତଥୈଵାସ୍ଯ ପୁନର୍ହତମ୍
ଯିଏ ଆମ ପିତାଙ୍କର ପୂରୋହିତ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ, ସେ ଏକ ଦିନରେ ଶତପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁନି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଯା ଚେଯଂ ଜଗତୋ ମାତା ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତା। ଅସ୍ଯାଶ୍ଚ ଚଲନଂ ଭୂମେର୍ଦୃଶ୍ଯତେ କୋସଲେଶ୍ଵର
ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଣାମ୍ୟ, ମଧ୍ୟ କମ୍ପିଉଛି, ହେ କୋଶଳେଶ୍ୱର।
ଯୌ ଧର୍ମୌ ଜଗତୋ ନେତ୍ରୌ ଯତ୍ର ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଆଦିତ୍ଯଚନ୍ଦ୍ରୌ ଗ୍ରହଣମଭ୍ଯୁପେତୌ ମହାବଲୌ
ଧର୍ମର ଦୁଇ ଆଧାର, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେ ଶୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ସୁମହାନ୍ତ୍ଯପି ଭୂତାନି ଦେଵାଶ୍ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ନ ଦୈଵସ୍ଯ ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ତି ସର୍ଵଭୂତାନି ଦେହିନଃ
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଜୀବ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାଗ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ।
ଶକ୍ରାଦିଷ୍ଵପି ଦେଵେଷୁ ଵର୍ତମାନୌ ନଯାନଯୌ। ଶ୍ରୂଯେତେ ନରଶାର୍ଦୂଲ ନ ତ୍ଵଂ ଶୋଚିତୁମର୍ହସି
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଘଟଣା ଶୁଣାଯାଏ, ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ; ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମୃତାଯାମପି ଵୈଦେହ୍ଯାଂ ନଷ୍ଟାଯାମପି ରାଘଵ। ଶୋଚିତୁଂ ନାର୍ହସେ ଵୀର ଯଥାନ୍ଯଃ ପ୍ରାକୃତସ୍ତଥା
ଯଦି ବୈଦେହୀ ମୃତ ହେବେ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବେ, ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଘବ, ହେ ବୀର, ତୁମେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତ୍ଵଦ୍ଵିଧା ନହି ଶୋଚନ୍ତି ସତତଂ ସର୍ଵଦର୍ଶନାଃ। ସୁମହତ୍ସ୍ଵପି କୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ରାମାନିର୍ଵିଣ୍ଣଦର୍ଶନାଃ
ତୁମ ପରି ସମସ୍ତ କଥା ଦେଖିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ହେ ରାମ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର ରହେ।
ତତ୍ତ୍ଵତୋ ହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମନୁଚିନ୍ତଯ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯୁକ୍ତା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵିଜାନନ୍ତି ଶୁଭାଶୁଭେ
ତେଣୁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଭଲଭାବେ ଭାବି ତଥ୍ୟକୁ ବୁଝ; ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଓ ଖରାପକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି।
ଅଦୃଷ୍ଟଗୁଣଦୋଷାଣାମଧ୍ରୁଵାଣାଂ ତୁ କର୍ମଣାମ୍। ନାନ୍ତରେଣ କ୍ରିଯାଂ ତେଷାଂ ଫଲମିଷ୍ଟଂ ଚ ଵର୍ତତେ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଓ ଦୋଷ ଦେଖିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଫଳ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା ଛଡ଼ା ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ମାମେଵଂ ହି ପୁରା ଵୀର ତ୍ଵମେଵ ବହୁଶୋକ୍ତଵାନ୍। ଅନୁଶିଷ୍ଯାଦ୍ଧି କୋ ନୁ ତ୍ଵାମପି ସାକ୍ଷାଦ୍ ବୃହସ୍ପତିଃ
ହେ ବୀର, ଏଭଳି କଥା ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଆମକୁ ବହୁବାର କହିଛ; ତୁମକୁ କିଏ ଶିଖାଇପାରିବ—ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ତେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଦେଵୈରପି ଦୁରନ୍ଵଯା। ଶୋକେନାଭିପ୍ରସୁପ୍ତଂ ତେ ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ବୋଧଯାମ୍ଯହମ୍
ତୁମର ବୁଦ୍ଧି, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ତୁମ ଜ୍ଞାନ ନିଦ୍ରିତ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି।
ଦିଵ୍ଯଂ ଚ ମାନୁଷଂ ଚୈଵମାତ୍ମନଶ୍ଚ ପରାକ୍ରମମ୍। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵୃଷଭାଵେକ୍ଷ୍ଯ ଯତସ୍ଵ ଦ୍ଵିଷତାଂ ଵଧେ
ତୁମର ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖି, ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର।
କିଂ ତେ ସର୍ଵଵିନାଶେନ କୃତେନ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ତମେଵ ତୁ ରିପୁଂ ପାପଂ ଵିଜ୍ଞାଯୋଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସି
ସମସ୍ତଙ୍କ ବିନାଶ କରିବାରେ କଣ ଉପକାର, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।
thumb|ସପ୍ତଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତ୍ଷଠିଏଠି ସର୍ଗ।
ପୂର୍ଵଜୋଽପ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରସ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସୁଭାଷିତମ୍। ସାରଗ୍ରାହୀ ମହାସାରଂ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ରାଘଵଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଭଲ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଧାନ ଓ ସାରଗ୍ରାହୀ ରାଘବ ତାଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ସ ନିଗୃହ୍ଯ ମହାବାହୁଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ରୋଷମାତ୍ମନଃ। ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଧନୁଶ୍ଚିତ୍ରଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ମହାବାହୁ ତାଙ୍କର ବଢ଼ିଯାଇଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରି, ଚିତ୍ର ଧନୁଷକୁ ଧରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ କରିଷ୍ଯାଵହେ ଵତ୍ସ କ୍ଵ ଵା ଗଚ୍ଛାଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। କେନୋପାଯେନ ପଶ୍ଯାଵଃ ସୀତାମିହ ଵିଚିନ୍ତଯ
କଣ କରିବୁ, ବାପା? କେଉଁଠି ଯିବୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏଠି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବୁ? ଏହା ଭଲଭାବେ ଭାବ।
ତଂ ତଥା ପରିତାପାର୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଇଦମେଵ ଜନସ୍ଥାନଂ ତ୍ଵମନ୍ଵେଷିତୁମର୍ହସି
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: ଏହି ଜନସ୍ଥାନକୁ ତୁମେ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।
ରାକ୍ଷସୈର୍ବହୁଭିଃ କୀର୍ଣଂ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଯୁତମ୍। ସନ୍ତୀହ ଗିରିଦୁର୍ଗାଣି ନିର୍ଦରାଃ କନ୍ଦରାଣି ଚ
ଏଠାରେ ବହୁତ ରାକ୍ଷସମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଆବୃତ। ଏଠି ପାହାଡ଼ର ଦୁର୍ଗ, ଗଭୀର ଖାଇ ଓ ଗୁହା ଅଛି।
ଗୁହାଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ଘୋରା ନାନାମୃଗଗଣାକୁଲାଃ। ଆଵାସାଃ କିଂନରାଣାଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵଭଵନାନି ଚ
ଏଠି ଭୟଙ୍କର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଗୁହା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବନ୍ୟପଶୁ ରହନ୍ତି, କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଘର ଅଛି।
ତାନି ଯୁକ୍ତୋ ମଯା ସାର୍ଧଂ ସମନ୍ଵେଷିତୁମର୍ହସି। ତ୍ଵଦ୍ଵିଧା ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନା ମହାତ୍ମାନୋ ନରର୍ଷଭାଃ
ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କରିବା ଉଚିତ। ତୁମ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଏମିତି କରନ୍ତି।
ଆପତ୍ସୁ ନ ପ୍ରକମ୍ପନ୍ତେ ଵାଯୁଵେଗୈରିଵାଚଲାଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତଦ୍ ଵନଂ ସର୍ଵଂ ଵିଚଚାର ସଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ବିପଦରେ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଭଳି ବାତାସର ଝଟକାରେ ମଧ୍ୟ ନ ହଲନ୍ତି। ଏଭଳି କହି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ବନ ତଲାଶ କଲେ।
କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାମଃ ଶରଂ ଘୋରଂ ସଂଧାଯ ଧନୁଷି କ୍ଷୁରମ୍। ତତଃ ପର୍ଵତକୂଟାଭଂ ମହାଭାଗଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
କ୍ରୋଧିତ ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁରେ ଭୟଙ୍କର ଧାରଧାର ତୀର ଧରିଲେ। ତାପରେ ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମହାନ ବିଶିଷ୍ଟ ପକ୍ଷୀ ରାଜାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ପତିତଂ ଭୂମୌ କ୍ଷତଜାର୍ଦ୍ରଂ ଜଟାଯୁଷମ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ରାମ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଜଟାୟୁକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଦେଖିଲେ। ତାକୁ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅନେନ ସୀତା ଵୈଦେହୀ ଭକ୍ଷିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ଗୃଧ୍ରରୂପମିଦଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ରକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତି କାନନମ୍
ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନା, ଭିନ୍ନା ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ସୀତା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଗୃଧ୍ର ଆକାରର ରାକ୍ଷସ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏହି କାନନରେ ଘୁରୁଛି।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମାସ୍ତେ ସୀତାଂ ଯଥାସୁଖମ୍। ଏନଂ ଵଧିଷ୍ଯେ ଦୀପ୍ତାଗ୍ରୈଃ ଶରୈର୍ଘୋରୈରଜିହ୍ମଗୈଃ
ଏହି ପକ୍ଷୀ ବଡ଼ ଆଖିଅଳି ସୀତାକୁ ଭକ୍ଷି କରି, ଏବେ ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ଶୁଅଛି। ମୁଁ ତାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ସିଧା ତୀରରେ ମାରିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଭ୍ଯପତଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସଂଧାଯ ଧନୁଷି କ୍ଷୁରମ୍। କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାମଃ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତାଂ ଚାଲଯନ୍ନିଵ ମେଦିନୀମ୍
ଏଭଳି କହି, ରାମ କ୍ରୋଧରେ ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଲୋଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି ଭଳି ଧାଇଗଲେ, ଧନୁରେ ଧାରଧାର ତୀର ଧରି।
ତଂ ଦୀନଦୀନଯା ଵାଚା ସଫେନଂ ରୁଧିରଂ ଵମନ୍। ଅଭ୍ଯଭାଷତ ପକ୍ଷୀ ସ ରାମଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜମ୍
ସେ ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ, ଫେନ ମିଶିତ ରକ୍ତ ଝରାଉଥିବା, କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱରରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯାମୋଷଧୀମିଵାଯୁଷ୍ମନ୍ନନ୍ଵେଷସି ମହାଵନେ। ସା ଦେଵୀ ମମ ଚ ପ୍ରାଣା ରାଵଣେନୋଭଯଂ ହୃତମ୍
ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ବନରେ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛ, ସେ ଓ ମୋ ପ୍ରାଣ—ଉଭୟକୁ ରାବଣ ହରଣ କରିଛି।
ତ୍ଵଯା ଵିରହିତା ଦେଵୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ରାଘଵ। ହ୍ରିଯମାଣା ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ରାଵଣେନ ବଲୀଯସା
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ସୀତାକୁ ହରଣ କରି ନେଉଛି।