ଏକସ୍ଯ ନାପରାଧେନ ଲୋକାନ୍ ହନ୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି। ନନୁ ଜାନାମି କସ୍ଯାଯଂ ଭଗ୍ନଃ ସାଂଗ୍ରାମିକୋ ରଥଃ
ଏକ ଲୋକର ଅପରାଧ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଭଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧରଥ କାହାର ଅଛି, ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣିନାହିଁ।
କେନ ଵା କସ୍ଯ ଵା ହେତୋଃ ସଯୁଗଃ ସପରିଚ୍ଛଦଃ। ଖୁରନେମିକ୍ଷତଶ୍ଚାଯଂ ସିକ୍ତୋ ରୁଧିରବିନ୍ଦୁଭିଃ
କିଏ, କାହିଁକି ଏହି ଯୁକ୍ତ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ରଥଟି, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍ରର ଘାଏରେ ରକ୍ତ ଛିଟା ଲାଗିଛି, ଏହା କାହା ପାଇଁ ଏଭଳି ହେଇଛି, ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।
ଦେଶୋ ନିର୍ଵୃତ୍ତସଂଗ୍ରାମଃ ସୁଘୋରଃ ପାର୍ଥିଵାତ୍ମଜ। ଏକସ୍ଯ ତୁ ଵିମର୍ଦୋଽଯଂ ନ ଦ୍ଵଯୋର୍ଵଦତାଂ ଵର
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଏଠି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏଠି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ଏକ ଲୋକଙ୍କ ସହ ହୋଇଥିଲା।
ନହି ଵୃତ୍ତଂ ହି ପଶ୍ଯାମି ବଲସ୍ଯ ମହତଃ ପଦମ୍। ନୈକସ୍ଯ ତୁ କୃତେ ଲୋକାନ୍ ଵିନାଶଯିତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ଏଠାରେ ବଡ଼ ସେନାର କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଦେଖୁନି। ଏକ ଲୋକଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୁକ୍ତଦଣ୍ଡା ହି ମୃଦଵଃ ପ୍ରଶାନ୍ତା ଵସୁଧାଧିପାଃ। ସଦା ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଶରଣ୍ଯଃ ପରମା ଗତିଃ
ସଦା ନ୍ୟାୟ ଦେଇ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଦା ଆଶ୍ରୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି।
କୋ ନୁ ଦାରପ୍ରଣାଶଂ ତେ ସାଧୁ ମନ୍ଯେତ ରାଘଵ। ସରିତଃ ସାଗରାଃ ଶୈଲା ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵାଃ
ହେ ରାଘବ, କିଏ ତୁମ ଜୀବନସଂଗିନୀଙ୍କ ହାନିକୁ ଭଲ ଭାବେ ମାନିପାରିବ? ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ—
ନାଲଂ ତେ ଵିପ୍ରିଯଂ କର୍ତୁଂ ଦୀକ୍ଷିତସ୍ଯେଵ ସାଧଵଃ। ଯେନ ରାଜନ୍ ହୃତା ସୀତା ତମନ୍ଵେଷିତୁମର୍ହସି
ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଯେପରି ଦୀକ୍ଷିତ ଲୋକଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି କେହି ତୁମକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ହେ ରାଜା, ଯିଏ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଛି, ସେଠିକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।
ମଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଧନୁଷ୍ପାଣିଃ ସହାଯୈଃ ପରମର୍ଷିଭିଃ। ସମୁଦ୍ରଂ ଵା ଵିଚେଷ୍ଯାମଃ ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚ ଵନାନି ଚ
ତୁମେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଥିବାବେଳେ, ଆମେ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିବା।
ଗୁହାଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ଘୋରାଃ ପଦ୍ମିନ୍ଯୋ ଵିଵିଧାସ୍ତଥା। ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଲୋକାଂଶ୍ଚ ଵିଚେଷ୍ଯାମଃ ସମାହିତାଃ
ଭୟଙ୍କର ଅନେକ ଗୁହା, ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀଣୀ ଓ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଆମେ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ତଲାଶ କରିବା।
ଯାଵନ୍ନାଧିଗମିଷ୍ଯାମସ୍ତଵ ଭାର୍ଯାପହାରିଣମ୍। ନ ଚେତ୍ ସାମ୍ନା ପ୍ରଦାସ୍ଯନ୍ତି ପତ୍ନୀଂ ତେ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରାଃ। କୋସଲେନ୍ଦ୍ର ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ କରିଷ୍ଯସି
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ନେଇଯିଥିବାକୁ ଖୋଜିନପାରିବୁ, ଯଦି ଦେବତାମାନେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ବକ ତୁମ ପତ୍ନୀକୁ ଫେରାଇ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ହେ କୋଶଳନ୍ଦ୍ର, ତେବେ ସଠିକ୍ ସମୟରେ ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ।
ଶୀଲେନ ସାମ୍ନା ଵିନଯେନ ସୀତାଂ ନଯେନ ନ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଚେନ୍ନରେନ୍ଦ୍ର। ତତଃ ସମୁତ୍ସାଦଯ ହେମପୁଙ୍ଖୈ- ର୍ମହେନ୍ଦ୍ରଵଜ୍ରପ୍ରତିମୈଃ ଶରୌଘୈଃ
ହେ ନରେଶ, ଯଦି ଶିଳ, ସାମ୍, ଓ ବିନୟ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କୁ ପାଇପାରିବ ନାହାଁ, ତେବେ ସୁନା ମୁଣ୍ଡିଆ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କର।
thumb|ଷଟ୍ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛଅଷଠିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତଂ ତଥା ଶୋକସଂତପ୍ତଂ ଵିଲପନ୍ତମନାଥଵତ୍। ମୋହେନ ମହତା ଯୁକ୍ତଂ ପରିଦ୍ଯୂନମଚେତସମ୍
ସେ ଏପରି ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଅନାଥ ଭଳି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ବଡ଼ ମୋହରେ ଆବୃତ ଓ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିଲେ।
ତତଃ ସୌମିତ୍ରିରାଶ୍ଵସ୍ଯ ମୁହୂର୍ତାଦିଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ରାମଂ ସମ୍ବୋଧଯାମାସ ଚରଣୌ ଚାଭିପୀଡଯନ୍
ତାପରେ, କିଛି ସମୟ ପରେ, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦବାଇ ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇଲେ।
ମହତା ତପସା ଚାପି ମହତା ଚାପି କର୍ମଣା। ରାଜ୍ଞା ଦଶରଥେନାସୀଲ୍ଲବ୍ଧୋଽମୃତମିଵାମରୈଃ
ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ଓ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଦଶରଥ ତୁମକୁ ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପାଆନ୍ତି।
ତଵ ଚୈଵ ଗୁଣୈର୍ବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଯୋଗାନ୍ମହୀପତିଃ। ରାଜା ଦେଵତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ଭରତସ୍ଯ ଯଥା ଶ୍ରୁତମ୍
ତୁମ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି, ମହୀପତି ରାଜା ତୁମ ଦୂର ହେବାରେ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯେପରି ଆମେ ଭରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛୁ।
ଯଦି ଦୁଃଖମିଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ନ ସହିଷ୍ଯସେ। ପ୍ରାକୃତଶ୍ଚାଲ୍ପସତ୍ତ୍ଵଶ୍ଚ ଇତରଃ କଃ ସହିଷ୍ଯତି
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯଦି ଏହି ଦୁଃଖକୁ ତୁମେ ସହିପାରୁନାହାଁ, ତେବେ ସାଧାରଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ କିପରି ସହିପାରିବେ?
ଆଶ୍ଵସିହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣିନଃ କସ୍ଯ ନାପଦଃ। ସଂସ୍ପୃଶନ୍ତ୍ଯଗ୍ନିଵଦ୍ ରାଜନ୍ କ୍ଷଣେନ ଵ୍ଯପଯାନ୍ତି ଚ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆତ୍ମବଳ ଧର। କେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଅପଦରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ? ରାଜା, ଏହା ଅଗ୍ନି ପରି କିଛି ଖଣ୍ଡ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ପରେ ଅପେକ୍ଷା କରି ଯାଏ।
ଦୁଃଖିତୋ ହି ଭଵାଁଲ୍ଲୋକାଂସ୍ତେଜସା ଯଦି ଧକ୍ଷ୍ଯତେ। ଆର୍ତାଃ ପ୍ରଜା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର କ୍ଵ ନୁ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ନିର୍ଵୃତିମ୍
ଯଦି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ତୁମ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ପୁଡ଼ିଦେଉଛ, ହେ ନରସିଂହ, ତେବେ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରଜାମାନେ କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ପାଇବେ?
ଲୋକସ୍ଵଭାଵ ଏଵୈଷ ଯଯାତିର୍ନହୁଷାତ୍ମଜଃ। ଗତଃ ଶକ୍ରେଣ ସାଲୋକ୍ଯମନଯସ୍ତଂ ସମସ୍ପୃଶତ୍
ଏହା ଲୋକର ସ୍ୱଭାବ। ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଯୟାତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ତଥାପି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁଥିଲା।
ମହର୍ଷିର୍ଯୋ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ଯଃ ପିତୁର୍ନଃ ପୁରୋହିତଃ। ଅହ୍ନା ପୁତ୍ରଶତଂ ଜଜ୍ଞେ ତଥୈଵାସ୍ଯ ପୁନର୍ହତମ୍
ଯିଏ ଆମ ପିତାଙ୍କର ପୂରୋହିତ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ, ସେ ଏକ ଦିନରେ ଶତପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁନି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଯା ଚେଯଂ ଜଗତୋ ମାତା ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତା। ଅସ୍ଯାଶ୍ଚ ଚଲନଂ ଭୂମେର୍ଦୃଶ୍ଯତେ କୋସଲେଶ୍ଵର
ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଣାମ୍ୟ, ମଧ୍ୟ କମ୍ପିଉଛି, ହେ କୋଶଳେଶ୍ୱର।
ଯୌ ଧର୍ମୌ ଜଗତୋ ନେତ୍ରୌ ଯତ୍ର ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଆଦିତ୍ଯଚନ୍ଦ୍ରୌ ଗ୍ରହଣମଭ୍ଯୁପେତୌ ମହାବଲୌ
ଧର୍ମର ଦୁଇ ଆଧାର, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେ ଶୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ସୁମହାନ୍ତ୍ଯପି ଭୂତାନି ଦେଵାଶ୍ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ନ ଦୈଵସ୍ଯ ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ତି ସର୍ଵଭୂତାନି ଦେହିନଃ
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଜୀବ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାଗ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ।
ଶକ୍ରାଦିଷ୍ଵପି ଦେଵେଷୁ ଵର୍ତମାନୌ ନଯାନଯୌ। ଶ୍ରୂଯେତେ ନରଶାର୍ଦୂଲ ନ ତ୍ଵଂ ଶୋଚିତୁମର୍ହସି
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଘଟଣା ଶୁଣାଯାଏ, ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ; ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମୃତାଯାମପି ଵୈଦେହ୍ଯାଂ ନଷ୍ଟାଯାମପି ରାଘଵ। ଶୋଚିତୁଂ ନାର୍ହସେ ଵୀର ଯଥାନ୍ଯଃ ପ୍ରାକୃତସ୍ତଥା
ଯଦି ବୈଦେହୀ ମୃତ ହେବେ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବେ, ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଘବ, ହେ ବୀର, ତୁମେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତ୍ଵଦ୍ଵିଧା ନହି ଶୋଚନ୍ତି ସତତଂ ସର୍ଵଦର୍ଶନାଃ। ସୁମହତ୍ସ୍ଵପି କୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ରାମାନିର୍ଵିଣ୍ଣଦର୍ଶନାଃ
ତୁମ ପରି ସମସ୍ତ କଥା ଦେଖିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ହେ ରାମ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର ରହେ।
ତତ୍ତ୍ଵତୋ ହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମନୁଚିନ୍ତଯ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯୁକ୍ତା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵିଜାନନ୍ତି ଶୁଭାଶୁଭେ
ତେଣୁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଭଲଭାବେ ଭାବି ତଥ୍ୟକୁ ବୁଝ; ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଓ ଖରାପକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି।
ଅଦୃଷ୍ଟଗୁଣଦୋଷାଣାମଧ୍ରୁଵାଣାଂ ତୁ କର୍ମଣାମ୍। ନାନ୍ତରେଣ କ୍ରିଯାଂ ତେଷାଂ ଫଲମିଷ୍ଟଂ ଚ ଵର୍ତତେ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଓ ଦୋଷ ଦେଖିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଫଳ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା ଛଡ଼ା ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ମାମେଵଂ ହି ପୁରା ଵୀର ତ୍ଵମେଵ ବହୁଶୋକ୍ତଵାନ୍। ଅନୁଶିଷ୍ଯାଦ୍ଧି କୋ ନୁ ତ୍ଵାମପି ସାକ୍ଷାଦ୍ ବୃହସ୍ପତିଃ
ହେ ବୀର, ଏଭଳି କଥା ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଆମକୁ ବହୁବାର କହିଛ; ତୁମକୁ କିଏ ଶିଖାଇପାରିବ—ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।