ଯଦି ତସ୍ଯାଗମଃ କଶ୍ଚିଦାର୍ଯା ଵା ସାଥ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ବାଢମିତ୍ଯେଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
ଯଦି ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କ ଆସିବାର କିଛି ଚିହ୍ନ ମିଳେ, କିମ୍ବା ସେ ମହିଳା ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି—' 'ଠିକ୍ ଅଛି,' ବୋଲି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣାନୁଗତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵୀକ୍ଷମାଣୋ ଵସୁଂଧରାମ୍। ଏଵଂ ସମ୍ଭାଷମାଣୌ ତାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଭ୍ରାତରାଵୁଭୌ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ରାମ ଭୂମିକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏପରିଭାବରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଏକାଅପରକୁ କଥା କହୁଥିଲେ।
ଵସୁଂଧରାଯାଂ ପତିତପୁଷ୍ପମାର୍ଗମପଶ୍ଯତାମ୍। ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ନିପତିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋ ମହୀତଲେ
ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲର ରାସ୍ତା ଦେଖି, ରାମ ମହୀତଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲ ବର୍ଷା ଦେଖିଲେ।
ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵୀରୋ ଦୁଃଖିତୋ ଦୁଃଖିତଂ ଵଚଃ। ଅଭିଜାନାମି ପୁଷ୍ପାଣି ତାନୀମାନୀହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ବୀର ରାମ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଫୁଲ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଚିହ୍ନିପାରୁଛି।'
ଅପିନଦ୍ଧାନି ଵୈଦେହ୍ଯା ମଯା ଦତ୍ତାନି କାନନେ। ମନ୍ଯେ ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚ ମେଦିନୀ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ଏହି ଫୁଲ ବୈଦେହୀ ଗଠିଥିଲେ ଓ ମୁଁ ଦେଇଥିଲି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ ଓ ମହି ଏହି ଫୁଲକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଅଭିରକ୍ଷନ୍ତି ପୁଷ୍ପାଣି ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତୋ ମମ ପ୍ରିଯମ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
ସେମାନେ ଏହି ଫୁଲକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ମୋ ପ୍ରିୟ କାମ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି କହି, ବଳଶାଳୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉଵାଚ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗିରିଂ ପ୍ରସ୍ରଵଣାକୁଲମ୍। କଚ୍ଚିତ୍ କ୍ଷିତିଭୃତାଂ ନାଥ ଦୃଷ୍ଟା ସର୍ଵାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଝରଣାରେ ଭରିଥିବା ପାହାଡ଼କୁ କହିଲେ: 'ପାହାଡ଼ର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦରୀ ସେଉଁଠି କେଉଁଠି ଦେଖିଛ?'
ରାମା ରମ୍ଯେ ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ମଯା ଵିରହିତା ତ୍ଵଯା। କ୍ରୁଦ୍ଧୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଗିରିଂ ତତ୍ର ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗଂ ଯଥା
ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଅଞ୍ଚଳରେ ରାମାକୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ; ଏପରି କହି, ସିଂହ ଯେପରି ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀକୁ କହେ, ସେପରି ରାମ ପାହାଡ଼କୁ କହିଲେ।
ତାଂ ହେମଵର୍ଣାଂ ହେମାଙ୍ଗୀଂ ସୀତାଂ ଦର୍ଶଯ ପର୍ଵତ। ଯାଵତ୍ ସାନୂନି ସର୍ଵାଣି ନ ତେ ଵିଧ୍ଵଂସଯାମ୍ଯହମ୍
ଓ ପର୍ବତ, ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସୁନା ଦେହ ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ମୋତେ ଦେଖା, ନହେଲେ ତୁମର ସମସ୍ତ ଚୁଡ଼ାକୁ ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ପର୍ଵତୋ ମୈଥିଲୀଂ ପ୍ରତି। ଦର୍ଶଯନ୍ନିଵ ତାଂ ସୀତାଂ ନାଦର୍ଶଯତ ରାଘଵେ
ରାମଙ୍କର ଏଭଳି ଉକ୍ତି ପରେ ପର୍ବତ ମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇବା ପରି ଭାବ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ।
ତତୋ ଦାଶରଥୀ ରାମ ଉଵାଚ ଚ ଶିଲୋଚ୍ଚଯମ୍। ମମ ବାଣାଗ୍ନିନିର୍ଦଗ୍ଧୋ ଭସ୍ମୀଭୂତୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତାପରେ ଦାଶରଥୀ ରାମ ଶିଳା ଗୁଡ଼ିକୁ କହିଲେ, 'ମୋ ତୀରର ଅଗ୍ନିରେ ତୁମେ ଜଳି ଭସ୍ମ ହେଇଯିବ।'
ଅସେଵ୍ଯଃ ସର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ନିସ୍ତୃଣଦ୍ରୁମପଲ୍ଲଵଃ। ଇମାଂ ଵା ସରିତଂ ଚାଦ୍ଯ ଶୋଷଯିଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
'ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତୁମେ ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ ହେବ, ଘାସ, ଗଛ ଓ ପତ୍ର ନଥିବ, କିମ୍ବା ଆଜି ଏହି ନଦୀକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।'
ଯଦି ନାଖ୍ଯାତି ମେ ସୀତାମଦ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍। ଏଵଂ ପ୍ରରୁଷିତୋ ରାମୋ ଦିଧକ୍ଷନ୍ନିଵ ଚକ୍ଷୁଷା
'ଯଦି ତୁମେ ଆଜି ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୁହଁ ଥିବା ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହିନାହିଁ...' ଏଭଳି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଜଳିଉଠିଲା।
ଦଦର୍ଶ ଭୂମୌ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଂ ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ପଦଂ ମହତ୍। ତ୍ରସ୍ତାଯା ରାମକାଂକ୍ଷିଣ୍ଯାଃ ପ୍ରଧାଵନ୍ତ୍ଯା ଇତସ୍ତତଃ
ଭୂମିରେ ରାମ ଦେଖିଲେ, ଭୟଭିତ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଆଶା କରୁଥିବା ସୀତା ଏଠାଉଠା ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ ରାକ୍ଷସର ବଡ଼ ପଦଚିହ୍ନ ରହିଯାଇଛି।
ରାକ୍ଷସେନାନୁସୃପ୍ତାଯା ଵୈଦେହ୍ଯାଶ୍ଚ ପଦାନି ତୁ। ସ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ପରିକ୍ରାନ୍ତଂ ସୀତାଯା ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ଚ
ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ପଛୁଆଯାଉଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ; ସୀତା ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଭୂମିରେ ବିକିରିତ ଅଛି।
ଭଗ୍ନଂ ଧନୁଶ୍ଚ ତୂଣୀ ଚ ଵିକୀର୍ଣଂ ବହୁଧା ରଥମ୍। ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତହୃଦଯୋ ରାମଃ ଶଶଂସ ଭ୍ରାତରଂ ପ୍ରିଯମ୍
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଧନୁ, ତୁଣୀ ଓ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଥିବା ରଥ ଦେଖି, ଭୟଭିତ ହୃଦୟ ନେଇ ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵୈଦେହ୍ଯା କୀର୍ଣାଃ କନକବିନ୍ଦଵଃ। ଭୂଷଣାନାଂ ହି ସୌମିତ୍ରେ ମାଲ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀଙ୍କର ଗହଣାର ସୁନା ଫୁଟିକା ଭୂମିରେ ବିକିରିତ ଅଛି; ବିଭିନ୍ନ ମାଳା ମଧ୍ୟ ଚିଉଁଛି, ସୌମିତ୍ରି।'
ତପ୍ତବିନ୍ଦୁନିକାଶୈଶ୍ଚ ଚିତ୍ରୈଃ କ୍ଷତଜବିନ୍ଦୁଭିଃ। ଆଵୃତଂ ପଶ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ସର୍ଵତୋ ଧରଣୀତଲମ୍
'ସୌମିତ୍ରି, ଭୂମିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତପ୍ତ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା ଫୁଟିକା ଓ ଅଜଣା ରକ୍ତ ଫୁଟିକା ବିକିରିତ ଅଛି, ଦେଖ।'
ମନ୍ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵୈଦେହୀ ରାକ୍ଷସୈଃ କାମରୂପିଭିଃ। ଭିତ୍ତ୍ଵା ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵିଭକ୍ତା ଵା ଭକ୍ଷିତା ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ବୈଦେହୀ କାମରୂପୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି, କିମ୍ବା ଖାଇ ଦିଆଯାଇଛି।'
ତସ୍ଯା ନିମିତ୍ତଂ ସୀତାଯା ଦ୍ଵଯୋର୍ଵିଵଦମାନଯୋଃ। ବଭୂଵ ଯୁଦ୍ଧଂ ସୌମିତ୍ରେ ଘୋରଂ ରାକ୍ଷସଯୋରିହ
'ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ସୌମିତ୍ରି।'
ମୁକ୍ତାମଣିଚିତଂ ଚେଦଂ ରମଣୀଯଂ ଵିଭୂଷିତମ୍। ଧରଣ୍ଯାଂ ପତିତଂ ସୌମ୍ଯ କସ୍ଯ ଭଗ୍ନଂ ମହଦ୍ ଧନୁଃ
'ସୌମ୍ୟ, ମୁକ୍ତା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ରମଣୀୟ ଏହି ବଡ଼ ଧନୁ କେଉଁଠି ଭୂମିରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ପଡ଼ିଛି?'
ରାକ୍ଷସାନାମିଦଂ ଵତ୍ସ ସୁରାଣାମଥଵାପି ଵା। ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଂକାଶଂ ଵୈଦୂର୍ଯଗୁଲିକାଚିତମ୍
'ବତ୍ସ, ଏହା ରାକ୍ଷସମାନେ କିମ୍ବା ଦେବମାନେର ଧନୁ ତ? ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିରେ ଶୋଭିତ।'
ଵିଶୀର୍ଣଂ ପତିତଂ ଭୂମୌ କଵଚଂ କସ୍ଯ କାଞ୍ଚନମ୍। ଛତ୍ରଂ ଶତଶଲାକଂ ଚ ଦିଵ୍ଯମାଲ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍
'ସୌମ୍ୟ, ଭୂମିରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ସୁନା କବଚ କେଉଁଠି? ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶତ ରେଖା ଥିବା ରାଜା ଛତା କେଉଁଠି?'
ଭଗ୍ନଦଣ୍ଡମିଦଂ ସୌମ୍ଯ ଭୂମୌ କସ୍ଯ ନିପାତିତମ୍। କାଞ୍ଚନୋରଶ୍ଛଦାଶ୍ଚେମେ ପିଶାଚଵଦନାଃ ଖରାଃ
'ସୌମ୍ୟ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦଣ୍ଡ କେଉଁଠି? ଏବଂ ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଓ ସୁନା ଛାତି ଥିବା ଖରମାନେ—'
ଭୀମରୂପା ମହାକାଯାଃ କସ୍ଯ ଵା ନିହତା ରଣେ। ଦୀପ୍ତପାଵକସଂକାଶୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସମରଧ୍ଵଜଃ
'ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି, ବଡ଼ ଶରୀର ଥିବା ଏମାନେ କେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛନ୍ତି? ଏବଂ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ପତାକା କେଉଁଠି?'
ଅପଵିଦ୍ଧଶ୍ଚ ଭଗ୍ନଶ୍ଚ କସ୍ଯ ସାଙ୍ଗ୍ରାମିକୋ ରଥଃ। ରଥାକ୍ଷମାତ୍ରା ଵିଶିଖାସ୍ତପନୀଯଵିଭୂଷଣାଃ
'ସୌମ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ରଥ କେଉଁଠି? ରଥ ଚକ୍ର ପରି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ତୀର ମାନେ ବିକିରିତ ଅଛି।'
କସ୍ଯେମେ ନିହତା ବାଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ଣା ଘୋରଦର୍ଶନାଃ। ଶରାଵରୌ ଶରୈଃ ପୂର୍ଣୌ ଵିଧ୍ଵସ୍ତୌ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ତୀରଗୁଡ଼ିକ କାହାର, ଏମିତି ଭାବେ ଛିଟିଯାଇଛି? ଦେଖ, ଦୁଇଟି ତରକସ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି ଏବଂ ତୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପ୍ରତୋଦାଭୀଷୁହସ୍ତୋଽଯଂ କସ୍ଯ ଵା ସାରଥିର୍ହତଃ। ପଦଵୀ ପୁରୁଷସ୍ଯୈଷା ଵ୍ଯକ୍ତଂ କସ୍ଯାପି ରକ୍ଷସଃ
ଏହି ଚାଳକ କାହାର, ଯିଏ ହାତରେ ଚାବୁକ ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଥିଲା, ଏବେ ମୃତ? ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କୌଣସି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପଥ।
ଵୈରଂ ଶତଗୁଣଂ ପଶ୍ଯ ମମ ତୈର୍ଜୀଵିତାନ୍ତକମ୍। ସୁଘୋରହୃଦଯୈଃ ସୌମ୍ଯ ରାକ୍ଷସୈଃ କାମରୂପିଭିଃ
ସୁମଧୁର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ହୃଦୟ ଓ ରୂପ ବଦଳାଇପାରିଥିବା ରାକ୍ଷସ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋର ଶତଗୁଣ ବିରୋଧ ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଛି।
ହୃତା ମୃତା ଵା ଵୈଦେହୀ ଭକ୍ଷିତା ଵା ତପସ୍ଵିନୀ। ନ ଧର୍ମସ୍ତ୍ରାଯତେ ସୀତାଂ ହ୍ରିଯମାଣାଂ ମହାଵନେ
ଯଦି ବୈଦେହୀ ହରାଯାଇଛନ୍ତି, ମୃତ ହୋଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଖାଇଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ମହାବନରେ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲା ନାହିଁ।