ପଦ୍ମାନନା ପଦ୍ମପଲାଶନେତ୍ରା ପଦ୍ମାନି ଵାନେତୁମଭିପ୍ରଯାତା। ତଦପ୍ଯଯୁକ୍ତଂ ନହି ସା କଦାଚି- ନ୍ମଯା ଵିନା ଗଚ୍ଛତି ପଙ୍କଜାନି
ପଦ୍ମମୁଖୀ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ, ପଦ୍ମ ତୁଳିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ମୋ ବିନା ପଦ୍ମ ତୁଳିବାକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥିକ ନୁହେଁ।
କାମଂ ତ୍ଵିଦଂ ପୁଷ୍ପିତଵୃକ୍ଷଷଣ୍ଡଂ ନାନାଵିଧୈଃ ପକ୍ଷିଗଣୈରୁପେତମ୍। ଵନଂ ପ୍ରଯାତା ନୁ ତଦପ୍ଯଯୁକ୍ତ- ମେକାକିନୀ ସାତିବିଭେତି ଭୀରୁଃ
ଏହି ଫୁଲିଥିବା ଗଛର ଝାଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଅଟବୀକୁ ସେ ଯାଇଥିବେ ବୋଲି ମନେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଭୟଭୀତ ସେ ଏକା ଯିବାକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ହେବା ଅସମ୍ଭବ।
ଆଦିତ୍ଯ ଭୋ ଲୋକକୃତାକୃତଜ୍ଞ ଲୋକସ୍ଯ ସତ୍ଯାନୃତକର୍ମସାକ୍ଷିନ୍। ମମ ପ୍ରିଯା ସା କ୍ଵ ଗତା ହୃତା ଵା ଶଂସସ୍ଵ ମେ ଶୋକହତସ୍ଯ ସର୍ଵମ୍
ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ଆପଣେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ, ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟର ଜଣାଶୁଣା ଅଟୁଟ ଦ୍ରଷ୍ଟା। ମୋର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କେହି ନେଇଗଲେ କି? ମୁଁ ଯେ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଛି, ଆପଣ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଲୋକେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନ ନାସ୍ତି କିଂଚିଦ୍ ଯତ୍ ତେ ନ ନିତ୍ଯଂ ଵିଦିତଂ ଭଵେତ୍ ତତ୍। ଶଂସସ୍ଵ ଵାଯୋ କୁଲପାଲିନୀଂ ତାଂ ମୃତା ହୃତା ଵା ପଥି ଵର୍ତତେ ଵା
ହେ ବାୟୁଦେବ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣା ନାହିଁ। ଯିଏ ଆମ ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ସୀତା ମୃତ କି, ନେଇଯିବାଗଲେ କି, କିମ୍ବା ଏଉଁପଥରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି କି — ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଇତୀଵ ତଂ ଶୋକଵିଧେଯଦେହଂ ରାମଂ ଵିସଂଜ୍ଞଂ ଵିଲପନ୍ତମେଵ। ଉଵାଚ ସୌମିତ୍ରିରଦୀନସତ୍ତ୍ଵୋ ନ୍ଯାଯ୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ କାଲଯୁତଂ ଚ ଵାକ୍ଯମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ଶୋକରେ ଦେହ ଅବଶ ହୋଇ, ଅଚେତନ ଓ ବିଳାପ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ମନବଳ ଥିବା ସୌମିତ୍ରି ସମୟଯୋଗ୍ୟ ଓ ଉଚିତ କଥା କହିଲେ।
ଶୋକଂ ଵିସୃଜ୍ଯାଦ୍ଯ ଧୃତିଂ ଭଜସ୍ଵ ସୋତ୍ସାହତା ଚାସ୍ତୁ ଵିମାର୍ଗଣେଽସ୍ଯାଃ। ଉତ୍ସାହଵନ୍ତୋ ହି ନରା ନ ଲୋକେ ସୀଦନ୍ତି କର୍ମସ୍ଵତିଦୁଷ୍କରେଷୁ
ଏବେ ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରନ୍ତୁ। ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଆତ୍ମବଳ ଓ ଉତ୍ସାହ ରଖନ୍ତୁ। କାରଣ, ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେବେ ମଧ୍ୟ କଠିନ କାମରେ ହାରି ଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତୀଵ ସୌମିତ୍ରିମୁଦଗ୍ରପୌରୁଷଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତମାର୍ତୋ ରଘୁଵଂଶଵର୍ଧନଃ। ନ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଧୃତିଂ ଵିମୁକ୍ତଵାନ୍ ପୁନଶ୍ଚ ଦୁଃଖଂ ମହଦଭ୍ଯୁପାଗମତ୍
ସୌମିତ୍ରି ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମବଳ ସହ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ରଘୁବଂଶର ଗୌରବ ରାମ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଆତ୍ମସଂଯମ ଛାଡ଼ି, ପୁଣି ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ଦୀନୋ ଦୀନଯା ଵାଚା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଶୀଘ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜାନୀହି ଗତ୍ଵା ଗୋଦାଵରୀଂ ନଦୀମ୍
ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁରନ୍ତ ଯାଇ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଦେଖିଆସ।'
ଅପି ଗୋଦାଵରୀଂ ସୀତା ପଦ୍ମାନ୍ଯାନଯିତୁଂ ଗତା। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପୁନରେଵ ହି
'ସୀତା ସମ୍ଭବତଃ ପଦ୍ମ ତୁଳିବାକୁ ଗୋଦାବରୀକୁ ଗଲେ।' ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁଣି ଯାଇଲେ।
ନଦୀଂ ଗୋଦାଵରୀଂ ରମ୍ଯାଂ ଜଗାମ ଲଘୁଵିକ୍ରମଃ। ତାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତୀର୍ଥଵତୀଂ ଵିଚିତ୍ଵା ରାମମବ୍ରଵୀତ୍
ତେଜସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଚଳନରେ ଶୋଭାମୟ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଖୋଜି ରାମଙ୍କୁ ଆସି କହିଲେ।
ନୈନାଂ ପଶ୍ଯାମି ତୀର୍ଥେଷୁ କ୍ରୋଶତୋ ନ ଶୃଣୋତି ମେ। କଂ ନୁ ସା ଦେଶମାପନ୍ନା ଵୈଦେହୀ କ୍ଲେଶନାଶିନୀ
'ମୁଁ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ, ମୋ ଡାକକୁ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହାନ୍ତି। କେଉଁଠି ଯାଇଛନ୍ତି ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ବୈଦେହୀ?'
ନହି ତଂ ଵେଦ୍ମି ଵୈ ରାମ ଯତ୍ର ସା ତନୁମଧ୍ଯମା। ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୀନଃ ସଂତାପମୋହିତଃ
'ହେ ରାମ, ସେ ସୁକୁମାରୀ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ।' ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ଓ ମନ୍ଦ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ରାମଃ ସମଭିଚକ୍ରାମ ସ୍ଵଯଂ ଗୋଦାଵରୀଂ ନଦୀମ୍। ସ ତାମୁପସ୍ଥିତୋ ରାମଃ କ୍ଵ ସୀତେତ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀତ୍
ରାମ ନିଜେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, 'ସୀତା କେଉଁଠି?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ।
ଭୂତାନି ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ଵଧାର୍ହେଣ ହୃତାମପି। ନ ତାଂ ଶଶଂସୂ ରାମାଯ ତଥା ଗୋଦାଵରୀ ନଦୀ
ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ଦ୍ୱାରା ନେଇଯିବା ସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୂତମାନେ ଓ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ରାମଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ ପ୍ରଚୋଦିତା ଭୂତୈଃ ଶଂସ ଚାସ୍ମୈ ପ୍ରିଯାମିତି। ନ ଚ ସା ହ୍ଯଵଦତ୍ ସୀତାଂ ପୃଷ୍ଟା ରାମେଣ ଶୋଚତା
ଭୂତମାନେ 'ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହ' ବୋଲି ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୋକାକୁଳ ରାମ ପଚାରିଲେ ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ସୀତା ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ରାଵଣସ୍ଯ ଚ ତଦ୍ରୂପଂ କର୍ମାପି ଚ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଭଯାତ୍ ତୁ ଵୈଦେହୀଂ ସା ନଦୀ ନ ଶଶଂସ ହ
ରାବଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଭୟରୁ ନଦୀ ବୈଦେହୀ ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ନିରାଶସ୍ତୁ ତଯା ନଦ୍ଯା ସୀତାଯା ଦର୍ଶନେ କୃତଃ। ଉଵାଚ ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଂ ସୀତାଦର୍ଶନକର୍ଶିତଃ
ସେଇ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରେ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏଷା ଗୋଦାଵରୀ ସୌମ୍ଯ କିଂଚିନ୍ନ ପ୍ରତିଭାଷତେ। କିଂ ନୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସମେତ୍ଯ ଜନକଂ ଵଚଃ
'ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହି ଗୋଦାବରୀ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଜନକଙ୍କୁ ମିଳିଲେ କଣ କହିବି?'
ମାତରଂ ଚୈଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଵିନା ତାମହମପ୍ରିଯମ୍। ଯା ମେ ରାଜ୍ଯଵିହୀନସ୍ଯ ଵନେ ଵନ୍ଯେନ ଜୀଵତଃ
'ସୀତା ବିନା ତାଙ୍କ ମାଁକୁ ମୁଁ କଣ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା କହିବି? ସେ ଯିଏ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଅରଣ୍ୟରେ ବନ୍ୟ ଖାଇ ବଞ୍ଚିଥିଲି।'
ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯପାନଯଚ୍ଛୋକଂ ଵୈଦେହୀ କ୍ଵ ନୁ ସା ଗତା। ଜ୍ଞାତିଵର୍ଗଵିହୀନସ୍ଯ ଵୈଦେହୀମପ୍ଯପଶ୍ଯତଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେଇଥିବା ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏବେ ମୋ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନମାନ୍ୟ ହରାଇଯିବା ପରେ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନି।
ମନ୍ଯେ ଦୀର୍ଘା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ରାତ୍ରଯୋ ମମ ଜାଗ୍ରତଃ। ମନ୍ଦାକିନୀଂ ଜନସ୍ଥାନମିମଂ ପ୍ରସ୍ରଵଣଂ ଗିରିମ୍
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ, ଜନସ୍ଥାନ, ଏହି ଝରଣା ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଦେଖି ମୋ ପାଇଁ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଲମ୍ବା ହେବ।
ସର୍ଵାଣ୍ଯନୁଚରିଷ୍ଯାମି ଯଦି ସୀତା ହି ଲଭ୍ଯତେ। ଏତେ ମହାମୃଗା ଵୀର ମାମୀକ୍ଷନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସୀତାଙ୍କୁ ମିଳିପାରିବା ଆଶାରେ ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜିବି; ଏହି ବଡ଼ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ବାରମ୍ବାର ମୋତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଵକ୍ତୁକାମା ଇହ ହି ମେ ଇଙ୍ଗିତାନ୍ଯୁପଲକ୍ଷଯେ। ତାଂସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ରାଘଵଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ଏଠାରେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ସେମାନେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବ ଦେଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
କ୍ଵ ସୀତେତି ନିରୀକ୍ଷନ୍ ଵୈ ବାଷ୍ପସଂରୁଦ୍ଧଯା ଗିରା। ଏଵମୁକ୍ତା ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ତେ ମୃଗାଃ ସହସୋତ୍ଥିତାଃ
'ସୀତା କେଉଁଠି?' ବୋଲି ଚାରିପଟେ ଦେଖି, କାନ୍ଦିବାରୁ କଣ୍ଠ ଅଟକିଯିବା ଶବ୍ଦରେ ସେ କହିଲେ। ଏପରି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚାରାଯିବା ପରେ, ସେହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ହଠାତ୍ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଦର୍ଶଯନ୍ତୋ ନଭଃସ୍ଥଲମ୍। ମୈଥିଲୀ ହ୍ରିଯମାଣା ସା ଦିଶଂ ଯାମଭ୍ଯପଦ୍ଯତ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଆକାଶ ଦିଶାଉଥିଲେ—ଏହି ଦିଗକୁ ମାଇଥିଲୀ ଉଠାଇନେଇଯାଇଥିଲେ।
ତେନ ମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତେ ନରାଧିପମ୍। ଯେନ ମାର୍ଗଂ ଚ ଭୂମିଂ ଚ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତେ ସ୍ମ ତେ ମୃଗାଃ
ସେମାନେ ସେଇ ପଥରେ ଯାଉଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକଙ୍କୁ ପଛେ ପଛେ ଦେଖୁଥିଲେ; ସେମାନେ ପଥ ଓ ଭୂମିକୁ ବାରମ୍ବାର ନଜର ଦେଉଥିଲେ।
ପୁନର୍ନଦନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣେନୋପଲକ୍ଷିତାଃ। ତେଷାଂ ଵଚନସର୍ଵସ୍ଵଂ ଲକ୍ଷଯାମାସ ଚେଙ୍ଗିତମ୍
ପୁଣି ସେମାନେ ଶବ୍ଦ କରି କରି ଯାଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ରାମ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଂଗিত ଓ ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିଲେ।
ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଧୀମାନ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଭ୍ରାତରମାର୍ତଵତ୍। କ୍ଵ ସୀତେତି ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟା ଯଥେମେ ସହସୋତ୍ଥିତାଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଦୟାଳୁ, ତାଙ୍କ ଭାଇଁଠାରେ କହିଲେ: 'ଆପଣ "ସୀତା କେଉଁଠି?" ବୋଲି ପଚାରିବା ସହିତ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ହଠାତ୍ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।'
ଦର୍ଶଯନ୍ତି କ୍ଷିତିଂ ଚୈଵ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଚ ଦିଶଂ ମୃଗାଃ। ସାଧୁ ଗଚ୍ଛାଵହେ ଦେଵ ଦିଶମେତାଂ ଚ ନୈର୍ଋତୀମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୂମି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଚଲନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ନୈୃତ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯିବା।