ଏଵଂ ସ ଵିଲପନ୍ ରାମଃ ସୀତାହରଣକର୍ଷିତଃ। ଦୀନଃ ଶୋକସମାଵିଷ୍ଟୋ ମୁହୂର୍ତଂ ଵିହ୍ଵଲୋଽଭଵତ୍
ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା, ସୀତା ହରଣରେ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ଶୋକରେ ଆବୃତ, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ।
ସ ଵିହ୍ଵଲିତସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ଗତବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଚେତନଃ। ନିଷସାଦାତୁରୋ ଦୀନୋ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯାଶୀତମାଯତମ୍
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦେହ ଅସ୍ଥିର, ମନ ଅନ୍ଧାର ଏବଂ ଅବୁଦ୍ଧି, ସେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୀନ ହୋଇ ବସିଗଲେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେଲେ।
ବହୁଶଃ ସ ତୁ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ। ହା ପ୍ରିଯେତି ଵିଚୁକ୍ରୋଶ ବହୁଶୋ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଃ
ପୁନଃପୁନ ରାମ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେଇ, 'ହା ପ୍ରିୟ!' ବୋଲି ଅନେକ ଥର କାନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା।
ତଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରିଯବାନ୍ଧଵମ୍। ବହୁପ୍ରକାରଂ ଶୋକାର୍ତଃ ପ୍ରଶ୍ରିତଃ ପ୍ରଶ୍ରିତାଞ୍ଜଲିଃ
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସାଥୀ, ଶୋକରେ ଭରି, ହାତ ଜୋଡି ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଷ୍ଠପୁଟଚ୍ଯୁତମ୍। ଅପଶ୍ଯଂସ୍ତାଂ ପ୍ରିଯାଂ ସୀତାଂ ପ୍ରାକ୍ରୋଶତ୍ ସ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ପଡ଼ିଥିବା କଥାକୁ ଅନାଦର କରି, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୀତାକୁ ଦେଖିଲେନି ଏବଂ ପୁନଃପୁନ କାନ୍ଦିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଶଷ୍ଠି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୀତାମପଶ୍ଯନ୍ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୋକୋପହତଚେତନଃ। ଵିଲଲାପ ମହାବାହୂ ରାମଃ କମଲଲୋଚନଃ
ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ବିରାଟ୍ ବାହୁ ଓ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପଶ୍ଯନ୍ନିଵ ଚ ତାଂ ସୀତାମପଶ୍ଯନ୍ମନ୍ମଥାର୍ଦିତଃ। ଉଵାଚ ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଲାପାଶ୍ରଯଦୁର୍ଵଚମ୍
ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ। ପ୍ରେମବେଦନାରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ କହିବାକୁ କଷ୍ଟ ଲାଗୁଥିବା କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵମଶୋକସ୍ଯ ଶାଖାଭିଃ ପୁଷ୍ପପ୍ରିଯତରା ପ୍ରିଯେ। ଆଵୃଣୋଷି ଶରୀରଂ ତେ ମମ ଶୋକଵିଵର୍ଧନୀ
ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ଅଶୋକ ଗଛର ଡାଳି ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଦେହକୁ ଢାକିଛ, ଯେଉଁ ଡାଳି ଫୁଲକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଡାଳିମାନେ ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି।
କଦଲୀକାଣ୍ଡସଦୃଶୌ କଦଲ୍ଯା ସଂଵୃତାଵୁଭୌ। ଊରୂ ପଶ୍ଯାମି ତେ ଦେଵି ନାସି ଶକ୍ତା ନିଗୂହିତୁମ୍
ଦେବୀ, ତୁମ ଉରୁ ଖଜୁରି ଗଛର ଡାଣ୍ଡା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଖଜୁରି ପତ୍ରରେ ଢାକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖୁଛି। ତୁମେ ଏହାକୁ ଲୁଚାଇପାରୁନାହାଁ।
କର୍ଣିକାରଵନଂ ଭଦ୍ରେ ହସନ୍ତୀ ଦେଵି ସେଵସେ। ଅଲଂ ତେ ପରିହାସେନ ମମ ବାଧାଵହେନ ଵୈ
ଭଦ୍ରେ, ଦେବୀ, ତୁମେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନରେ ହସି ଖେଳୁଛ। ଏହି ମଜା କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଆଉ ଯଥେଷ୍ଟ, କାରଣ ଏହା ମୋତେ କେବଳ ବେଦନା ଦେଉଛି।
ଵିଶେଷେଣାଶ୍ରମସ୍ଥାନେ ହାସୋଽଯଂ ନ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ଅଵଗଚ୍ଛାମି ତେ ଶୀଲଂ ପରିହାସପ୍ରିଯଂ ପ୍ରିଯେ
ବିଶେଷକରି ଏହି ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥଳରେ ଏପରି ହସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ଜାଣିଛି, ତୁମ ଚରିତ୍ର ହଳକା ମଜା କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରେ।
ଆଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ଶୂନ୍ଯୋଽଯମୁଟଜସ୍ତଵ। ସୁଵ୍ଯକ୍ତଂ ରାକ୍ଷସୈଃ ସୀତା ଭକ୍ଷିତା ଵା ହୃତାପି ଵା
ବିଶାଳ ନୟନି, ଆସ, ତୁମ ଉଟା ଏବେ ଖାଲି। ନିଶ୍ଚୟ, ରାକ୍ଷସମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଚୋରିକରି ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।
ନ ହି ସା ଵିଲପନ୍ତଂ ମାମୁପସମ୍ପ୍ରୈତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏତାନି ମୃଗଯୂଥାନି ସାଶ୍ରୁନେତ୍ରାଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ମୋତେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ ଆସୁନାହାଁ। ଦେଖ, ଏହି ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଜଳି ଭରି ଲୁହ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।
ଶଂସନ୍ତୀଵ ହି ମେ ଦେଵୀଂ ଭକ୍ଷିତାଂ ରଜନୀଚରୈଃ। ହା ମମାର୍ଯେ କ୍ଵ ଯାତାସି ହା ସାଧ୍ଵି ଵରଵର୍ଣିନି
ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ, ଏହି ମୃଗମାନେ ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି ଦେବୀକୁ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି। ହା, ମୋ ମହାନୀୟ, କେଉଁଠି ଗଲୁ? ହା, ସତୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପବତୀ!
ହା ସକାମାଦ୍ଯ କୈକେଯୀ ଦେଵି ମେଽଦ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି। ସୀତଯା ସହ ନିର୍ଯାତୋ ଵିନା ସୀତାମୁପାଗତଃ
ହା, ଆଜି କୈକେୟୀ ନିଶ୍ଚୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ଦେବୀ। କାରଣ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଯାଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ସୀତା ବିନା ଫେରିଆସିଛି।
କଥଂ ନାମ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୂନ୍ଯମନ୍ତଃପୁରଂ ମମ। ନିର୍ଵୀର୍ଯ ଇତି ଲୋକୋ ମାଂ ନିର୍ଦଯଶ୍ଚେତି ଵକ୍ଷ୍ଯତି
ମୁଁ କିପରି ମୋ ଖାଲି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଲୋକମାନେ କହିବେ, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଓ ନିଷ୍ଠୁର।
କାତରତ୍ଵଂ ପ୍ରକାଶଂ ହି ସୀତାପନଯନେନ ମେ। ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସଶ୍ଚ ଜନକଂ ମିଥିଲାଧିପମ୍
ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇବାରେ ମୋ ଭୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏବଂ ମୁଁ ଅତିଥି ଜନକ, ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ବନବାସ ଶେଷ କରି ଫେରିଯିବି।
କୁଶଲଂ ପରିପୃଚ୍ଛନ୍ତଂ କଥଂ ଶକ୍ଷ୍ଯେ ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍। ଵିଦେହରାଜୋ ନୂନଂ ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିରହିତଂ ତଯା
ବିଦେହରାଜ ଜନକ ଯେତେବେଳେ ସୀତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପଚାରିବେ, ଏବଂ ମୋତେ ସେଠାରୁ ଅଲଗା ଦେଖିବେ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁପାରିବି?
ସୁତାଵିନାଶସଂତପ୍ତୋ ମୋହସ୍ଯ ଵଶମେଷ୍ଯତି। ଅଥଵା ନ ଗମିଷ୍ଯାମି ପୁରୀଂ ଭରତପାଲିତାମ୍
ଜନକ, କନ୍ୟା ହାରାଇ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯିବେ। କିମ୍ବା, ମୁଁ ଭାରତ ଶାସିତ ସହରକୁ ଫେରିବି ନାହିଁ।
ସ୍ଵର୍ଗୋଽପି ହି ତଯା ହୀନଃ ଶୂନ୍ଯ ଏଵ ମତୋ ମମ। ତନ୍ମାମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ହି ଵନେ ଗଚ୍ଛାଯୋଧ୍ଯାପୁରୀଂ ଶୁଭାମ୍
ସୀତା ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗେ। ତେଣୁ, ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟା ସହରକୁ ଯାଅ।
ନ ତ୍ଵହଂ ତାଂ ଵିନା ସୀତାଂ ଜୀଵେଯଂ ହି କଥଂଚନ। ଗାଢମାଶ୍ଲିଷ୍ଯ ଭରତୋ ଵାଚ୍ଯୋ ମଦ୍ଵଚନାତ୍ ତ୍ଵଯା
ମୁଁ କେବେ ବି ସୀତା ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଭଲଭାବେ ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୋର କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଦିଅ।
ଅନୁଜ୍ଞାତୋଽସି ରାମେଣ ପାଲଯେତି ଵସୁଂଧରାମ୍। ଅମ୍ବା ଚ ମମ କୈକେଯୀ ସୁମିତ୍ରା ଚ ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ
ରାମଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ତୁମେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କର। ମୋ ମା କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯଥାଯଥି ଦେଖାଶୁଣା କର।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯମଭିଵାଦ୍ଯା ମମାଜ୍ଞଯା। ରକ୍ଷଣୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଭଵତା ସୂକ୍ତଚାରିଣା
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କରି, ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ସେଉଁଠି ଯଥାଯଥି ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର।
ସୀତାଯାଶ୍ଚ ଵିନାଶୋଽଯଂ ମମ ଚାମିତ୍ରସୂଦନ। ଵିସ୍ତରେଣ ଜନନ୍ଯା ମେ ଵିନିଵେଦ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ଭଵେତ୍
ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ସୀତା ଓ ମୋର ବିନାଶ ଘଟିଲା ବୋଲି ତୁମେ ମୋ ମାଆଁଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖବର ଦେବାକୁ ଭଲଭାବେ ଭୁଲିବେ ନାହିଁ।
ଇତି ଵିଲପତି ରାଘଵେ ତୁ ଦୀନେ ଵନମୁପଗମ୍ଯ ତଯା ଵିନା ସୁକେଶ୍ଯା। ଭଯଵିକଲମୁଖସ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽପି ଵ୍ଯଥିତମନା ଭୃଶମାତୁରୋ ବଭୂଵ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଘବ ଶୋକରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଥିବା ସୀତା ବିନା ଅଟବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁହଁ ଭୟରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ସେ ବହୁତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହେଇପଡ଼ିଥିଲେ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରିଷଠିଏ (ତିରିଷଠିତମ) ସର୍ଗ।
ସ ରାଜପୁତ୍ରଃ ପ୍ରିଯଯା ଵିହୀନଃ ଶୋକେନ ମୋହେନ ଚ ପୀଡ୍ଯମାନଃ। ଵିଷାଦଯନ୍ ଭ୍ରାତରମାର୍ତରୂପୋ ଭୂଯୋ ଵିଷାଦଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ତୀଵ୍ରମ୍
ସେ ରାଜପୁତ୍ର, ପ୍ରିୟା ବିନା ଦୁଃଖ ଓ ମୂର୍ଛାରେ ପୀଡ଼ିତ, ନିଜ ଦୁଃଖର ଦେଖାରେ ଭାଇକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶୋକଵଶାଭିପନ୍ନଂ ଶୋକେ ନିମଗ୍ନୋ ଵିପୁଲେ ତୁ ରାମଃ। ଉଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ଵ୍ଯସନାନୁରୂପ- ମୁଷ୍ଣଂ ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ରୁଦନ୍ ସଶୋକମ୍
ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଯିଏ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତେଣୁ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଦୁଃଖର ଅନୁକୂଳ କଥା କହିଲେ।
ନ ମଦ୍ଵିଧୋ ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମକାରୀ ମନ୍ଯେ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽସ୍ତି ଵସୁଂଧରାଯାମ୍। ଶୋକାନୁଶୋକୋ ହି ପରମ୍ପରାଯା ମାମେତି ଭିନ୍ଦନ୍ ହୃଦଯଂ ମନଶ୍ଚ
ମୋ ପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏକ ପରେ ଏକ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି।