ପରଲୋକେ ମହାରାଜୋ ନୂନଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତି ମେ ପିତା। କଥଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ମଯା ତ୍ଵମଭିଯୋଜିତଃ
"ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପିତା ମହାରାଜ ମୋତେ ଦେଖିବେ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, କିପରି ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?"
ଅପୂରଯିତ୍ଵା ତଂ କାଲଂ ମତ୍ସକାଶମିହାଗତଃ। କାମଵୃତ୍ତମନାର୍ଯଂ ଵା ମୃଷାଵାଦିନମେଵ ଚ
ସେ ସମୟ ପୂରଣ ନକରି, ଯଦି କେହି ଏଠାକୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସେ, କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଅଧର୍ମ କାମରେ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ—
ଧିକ୍ ତ୍ଵାମିତି ପରେ ଲୋକେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ମେ ପିତା। ଵିଵଶଂ ଶୋକସଂତପ୍ତଂ ଦୀନଂ ଭଗ୍ନମନୋରଥମ୍
ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପିତା କହିବେ, "ଧିକ୍ ତୁମକୁ," ମୋତେ ଅଶକ୍ତ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେଖି।
ମାମିହୋତ୍ସୃଜ୍ଯ କରୁଣଂ କୀର୍ତିର୍ନରମିଵାନୃଜୁମ୍। କ୍ଵ ଗଚ୍ଛସି ଵରାରୋହେ ମା ମୋତ୍ସୃଜ ସୁମଧ୍ଯମେ
ମୋତେ ଏଠି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିବନ୍ଧିନୀ? ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିଅନି, ମଧୁର ନିତମ୍ଭିନୀ, ଯେପରି ନାମ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ତ୍ଵଯା ଵିରହିତଶ୍ଚାହଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଜୀଵିତମାତ୍ମନଃ। ଇତୀଵ ଵିଲପନ୍ ରାମଃ ସୀତାଦର୍ଶନଲାଲସଃ
ତୁମ ବିନା ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେବି—ଏଭଳି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ନ ଦଦର୍ଶ ସୁଦୁଃଖାର୍ତୋ ରାଘଵୋ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ଅନାସାଦଯମାନଂ ତଂ ସୀତାଂ ଶୋକପରାଯଣମ୍
ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ରାଘବ, ଜନକନନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ, ଶୋକରେ ଲୀନ ଥିଲେ।
ପଙ୍କମାସାଦ୍ଯ ଵିପୁଲଂ ସୀଦନ୍ତମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍। ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାମମତ୍ଯର୍ଥମୁଵାଚ ହିତକାମ୍ଯଯା
ବଡ଼ ଦଳଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଡୁବୁଥିବା ହାଥୀ ପରି ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ।
ମା ଵିଷାଦଂ ମହାବୁଦ୍ଧେ କୁରୁ ଯତ୍ନଂ ମଯା ସହ। ଇଦଂ ଗିରିଵରଂ ଵୀର ବହୁକନ୍ଦରଶୋଭିତମ୍
ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯିବେନି; ମୋ ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼, ହେ ବୀର, ଅନେକ ଗୁହାରେ ଶୋଭିତ।
ପ୍ରିଯକାନନସଂଚାରା ଵନୋନ୍ମତ୍ତା ଚ ମୈଥିଲୀ। ସା ଵନଂ ଵା ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ସ୍ଯାନ୍ନଲିନୀଂ ଵା ସୁପୁଷ୍ପିତାମ୍
ମୈଥିଳୀ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଭଲ ପାଉଥିବା ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ମନ ହରାଇଥିବା, ସେ ବନକୁ କିମ୍ବା ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି।
ସରିତଂ ଵାପି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ମୀନଵଞ୍ଜୁଲସେଵିତାମ୍। ଵିତ୍ରାସଯିତୁକାମା ଵା ଲୀନା ସ୍ଯାତ୍ କାନନେ କ୍ଵଚିତ୍
ସେ ମାଛ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀମାନେ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ନଦୀକୁ ଯାଇଥିବା ହେବାରି, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ଚାହିଁ କେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ହେବାରି।
ଜିଜ୍ଞାସମାନା ଵୈଦେହୀ ତ୍ଵାଂ ମାଂ ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ତସ୍ଯା ହ୍ଯନ୍ଵେଷଣେ ଶ୍ରୀମନ୍ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଯତାଵହେ
ବୈଦେହୀ ତୁମେ ଏବଂ ମୋତେ ଖୋଜୁଥିବା ହେବାରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି, ମହାମାନ୍ୟ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଵନଂ ସର୍ଵଂ ଵିଚିନୁଵୋ ଯତ୍ର ସା ଜନକାତ୍ମଜା। ମନ୍ଯସେ ଯଦି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମା ସ୍ମ ଶୋକେ ମନଃ କୃଥାଃ
ଜଣକଙ୍କ ଝିଅ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିବାକୁ ଦେଖିବା। ଯଦି ତୁମେ ମନେ କର, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଦୟାକରି ଦୁଃଖରେ ମନକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିବାନି।
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ସୌହାର୍ଦାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମାହିତଃ। ସହ ସୌମିତ୍ରିଣା ରାମୋ ଵିଚେତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ଶାନ୍ତ ମନରେ ରାମ, ସୌମିତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତୌ ଵନାନି ଗିରୀଂଶ୍ଚୈଵ ସରିତଶ୍ଚ ସରାଂସି ଚ। ନିଖିଲେନ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୌ ସୀତାଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜୌ
ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଶୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଏବଂ ଝିଲିକୁ ଭଲଭାବେ ତଳାଶ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ସାନୂନି ଶିଲାଶ୍ଚ ଶିଖରାଣି ଚ। ନିଖିଲେନ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୌ ନୈଵ ତାମଭିଜଗ୍ମତୁଃ
ସେମାନେ ସେ ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଢାଲ, ପଥର ଏବଂ ଶିଖରକୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେନି।
ଵିଚିତ୍ଯ ସର୍ଵତଃ ଶୈଲଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍। ନେହ ପଶ୍ଯାମି ସୌମିତ୍ରେ ଵୈଦେହୀଂ ପର୍ଵତେ ଶୁଭାମ୍
ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଖୋଜିବା ପରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସୌମିତ୍ରୀ, ଏଠି ପାହାଡ଼ରେ ମୁଁ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।'
ତତୋ ଦୁଃଖାଭିସଂତପ୍ତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଵିଚରନ୍ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ଭ୍ରାତରଂ ଦୀପ୍ତତେଜସମ୍
ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ଭରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାଇକୁ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ କହିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମୈଥିଲୀଂ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ମହାବାହୁର୍ବଲିଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମହୀମିମାମ୍
ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୈଥିଳୀ, ଜଣକଙ୍କ ଝିଅକୁ ପୁନର୍ବାର ପାଇବା, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ମହାବାହୁ ବଳିକୁ ବାନ୍ଧି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଖିଥିଲେ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵୀରେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସ ରାଘଵଃ। ଉଵାଚ ଦୀନଯା ଵାଚା ଦୁଃଖାଭିହତଚେତନଃ
ବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଦୀନ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵନଂ ସୁଵିଚିତଂ ସର୍ଵଂ ପଦ୍ମିନ୍ଯଃ ଫୁଲ୍ଲପଙ୍କଜାଃ। ଗିରିଶ୍ଚାଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ବହୁକନ୍ଦରନିର୍ଝରଃ। ନହି ପଶ୍ଯାମି ଵୈଦେହୀଂ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ଗରୀଯସୀମ୍
ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମପୁଣ୍ଡିକାରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ ଛାୟା ଦେଇଥିବା, ଅନେକ ଗୁହା ଏବଂ ଝରଣାରେ ଭରିଥିବା, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତଥାପି ମୁଁ ବୈଦେହୀ, ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଦେଖୁନାହିଁ।
ଏଵଂ ସ ଵିଲପନ୍ ରାମଃ ସୀତାହରଣକର୍ଷିତଃ। ଦୀନଃ ଶୋକସମାଵିଷ୍ଟୋ ମୁହୂର୍ତଂ ଵିହ୍ଵଲୋଽଭଵତ୍
ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା, ସୀତା ହରଣରେ ଦୁଃଖିତ ରାମ, ଶୋକରେ ଆବୃତ, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ।
ସ ଵିହ୍ଵଲିତସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ଗତବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଚେତନଃ। ନିଷସାଦାତୁରୋ ଦୀନୋ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯାଶୀତମାଯତମ୍
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦେହ ଅସ୍ଥିର, ମନ ଅନ୍ଧାର ଏବଂ ଅବୁଦ୍ଧି, ସେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୀନ ହୋଇ ବସିଗଲେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେଲେ।
ବହୁଶଃ ସ ତୁ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ। ହା ପ୍ରିଯେତି ଵିଚୁକ୍ରୋଶ ବହୁଶୋ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଃ
ପୁନଃପୁନ ରାମ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେଇ, 'ହା ପ୍ରିୟ!' ବୋଲି ଅନେକ ଥର କାନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା।
ତଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରିଯବାନ୍ଧଵମ୍। ବହୁପ୍ରକାରଂ ଶୋକାର୍ତଃ ପ୍ରଶ୍ରିତଃ ପ୍ରଶ୍ରିତାଞ୍ଜଲିଃ
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସାଥୀ, ଶୋକରେ ଭରି, ହାତ ଜୋଡି ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଷ୍ଠପୁଟଚ୍ଯୁତମ୍। ଅପଶ୍ଯଂସ୍ତାଂ ପ୍ରିଯାଂ ସୀତାଂ ପ୍ରାକ୍ରୋଶତ୍ ସ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ପଡ଼ିଥିବା କଥାକୁ ଅନାଦର କରି, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୀତାକୁ ଦେଖିଲେନି ଏବଂ ପୁନଃପୁନ କାନ୍ଦିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଶଷ୍ଠି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୀତାମପଶ୍ଯନ୍ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୋକୋପହତଚେତନଃ। ଵିଲଲାପ ମହାବାହୂ ରାମଃ କମଲଲୋଚନଃ
ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ବିରାଟ୍ ବାହୁ ଓ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପଶ୍ଯନ୍ନିଵ ଚ ତାଂ ସୀତାମପଶ୍ଯନ୍ମନ୍ମଥାର୍ଦିତଃ। ଉଵାଚ ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଲାପାଶ୍ରଯଦୁର୍ଵଚମ୍
ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ। ପ୍ରେମବେଦନାରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ କହିବାକୁ କଷ୍ଟ ଲାଗୁଥିବା କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵମଶୋକସ୍ଯ ଶାଖାଭିଃ ପୁଷ୍ପପ୍ରିଯତରା ପ୍ରିଯେ। ଆଵୃଣୋଷି ଶରୀରଂ ତେ ମମ ଶୋକଵିଵର୍ଧନୀ
ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ଅଶୋକ ଗଛର ଡାଳି ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଦେହକୁ ଢାକିଛ, ଯେଉଁ ଡାଳି ଫୁଲକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଡାଳିମାନେ ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି।
କଦଲୀକାଣ୍ଡସଦୃଶୌ କଦଲ୍ଯା ସଂଵୃତାଵୁଭୌ। ଊରୂ ପଶ୍ଯାମି ତେ ଦେଵି ନାସି ଶକ୍ତା ନିଗୂହିତୁମ୍
ଦେବୀ, ତୁମ ଉରୁ ଖଜୁରି ଗଛର ଡାଣ୍ଡା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଖଜୁରି ପତ୍ରରେ ଢାକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖୁଛି। ତୁମେ ଏହାକୁ ଲୁଚାଇପାରୁନାହାଁ।