ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ ରାମଃ ପରିଧାଵନ୍ ଵନାଦ୍ ଵନମ୍। କ୍ଵଚିଦୁଦ୍ଭ୍ରମତେ ଵେଗାତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଵିଭ୍ରମତେ ବଲାତ୍
ଏଭଳି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମ ଏକ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ, କେବେ ତେଜରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଲେ, କେବେ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଠୋକର ଖାଇ ଫେଲିଗଲେ।
କ୍ଵଚିନ୍ମତ୍ତ ଇଵାଭାତି କାନ୍ତାନ୍ଵେଷଣତତ୍ପରଃ। ସ ଵନାନି ନଦୀଃ ଶୈଲାନ୍ ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ। କାନନାନି ଚ ଵେଗେନ ଭ୍ରମତ୍ଯପରିସଂସ୍ଥିତଃ
କେବେ ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଏତେ ଲଗ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ମତିହରା ଲୋକ। ସେ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଓ କାନନ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟଥା ଏବଂ ତେଜରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଲେ।
ତଦା ସ ଗତ୍ଵା ଵିପୁଲଂ ମହଦ୍ ଵନଂ ପରୀତ୍ଯ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଥ ମୈଥିଲୀଂ ପ୍ରତି। ଅନିଷ୍ଠିତାଶଃ ସ ଚକାର ମାର୍ଗଣେ ପୁନଃ ପ୍ରିଯାଯାଃ ପରମଂ ପରିଶ୍ରମମ୍
ତାପରେ ସେ ବଡ଼ ଏବଂ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଚାଲି, ସମସ୍ତଠାରେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ଆଶା ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ପୁଣି ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟାସ କଲେ।
thumb|ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଽଶ୍ରମପଦଂ ଶୂନ୍ଯଂ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ରହିତାଂ ପର୍ଣଶାଲାଂ ଚ ପ୍ରଵିଦ୍ଧାନ୍ଯାସନାନି ଚ
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଯେତେବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ପତ୍ର ଘର ଖାଲି ଓ ଆସନଗୁଡ଼ିକ ଛିଟିଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଅଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ର ଵୈଦେହୀଂ ସଂନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଉଵାଚ ରାମଃ ପ୍ରାକ୍ରୁଶ୍ଯ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ରୁଚିରୌ ଭୁଜୌ
ସେଠାରେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ନଦେଖି, ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜି ଦେଖିଲେ, ରାମ ନିଜ ସୁନ୍ଦର ହାତ ଧରି କାନ୍ଦି କହିଲେ।
କ୍ଵ ନୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵୈଦେହୀ କଂ ଵା ଦେଶମିତୋ ଗତା। କେନାହୃତା ଵା ସୌମିତ୍ରେ ଭକ୍ଷିତା କେନ ଵା ପ୍ରିଯା
"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀ କେଉଁଠି? ସେ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଗଲେ? କିଏ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ନେଇଗଲା, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲା, ସୌମିତ୍ରି?"
ଵୃକ୍ଷେଣାଵାର୍ଯ ଯଦି ମାଂ ସୀତେ ହସିତୁମିଚ୍ଛସି। ଅଲଂ ତେ ହସିତେନାଦ୍ଯ ମାଂ ଭଜସ୍ଵ ସୁଦୁଃଖିତମ୍
"ସୀତା, ଯଦି ତୁମେ ଗଛ ପଛରେ ଲୁଚି ମୋତେ ହସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏଠିକି ଆଉ ହସିବା ଦରକାର ନାହିଁ—ମୋତେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ିଦେଉନି, ଆସ।"
ଯୈଃ ପରିକ୍ରୀଡସେ ସୀତେ ଵିଶ୍ଵସ୍ତୈର୍ମୃଗପୋତକୈଃ। ଏତେ ହୀନାସ୍ତ୍ଵଯା ସୌମ୍ଯେ ଧ୍ଯାଯନ୍ତ୍ଯସ୍ରାଵିଲେକ୍ଷଣାଃ
"ଯେଉଁ ମୃଗଶାବକମାନେ ସହିତ ତୁମେ ଖେଳୁଥିଲ, ସେମାନେ ଏବେ ତୁମ ବିନା ଏଠି ବସିଛନ୍ତି, ମୃଦୁ ଚକ୍ଷୁରେ ତୁମକୁ ଭାବିଛନ୍ତି, ସୀତା।"
ସୀତଯା ରହିତୋଽହଂ ଵୈ ନହି ଜୀଵାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଵୃତଂ ଶୋକେନ ମହତା ସୀତାହରଣଜେନ ମାମ୍
"ସୀତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ସୀତାଙ୍କୁ ହରାଇବା ଦୁଃଖ ମୋତେ ପୂରା ଢାକି ଦେଇଛି।"
ପରଲୋକେ ମହାରାଜୋ ନୂନଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତି ମେ ପିତା। କଥଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ମଯା ତ୍ଵମଭିଯୋଜିତଃ
"ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପିତା ମହାରାଜ ମୋତେ ଦେଖିବେ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, କିପରି ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?"
ଅପୂରଯିତ୍ଵା ତଂ କାଲଂ ମତ୍ସକାଶମିହାଗତଃ। କାମଵୃତ୍ତମନାର୍ଯଂ ଵା ମୃଷାଵାଦିନମେଵ ଚ
ସେ ସମୟ ପୂରଣ ନକରି, ଯଦି କେହି ଏଠାକୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସେ, କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଅଧର୍ମ କାମରେ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ—
ଧିକ୍ ତ୍ଵାମିତି ପରେ ଲୋକେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ମେ ପିତା। ଵିଵଶଂ ଶୋକସଂତପ୍ତଂ ଦୀନଂ ଭଗ୍ନମନୋରଥମ୍
ପରଲୋକରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପିତା କହିବେ, "ଧିକ୍ ତୁମକୁ," ମୋତେ ଅଶକ୍ତ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେଖି।
ମାମିହୋତ୍ସୃଜ୍ଯ କରୁଣଂ କୀର୍ତିର୍ନରମିଵାନୃଜୁମ୍। କ୍ଵ ଗଚ୍ଛସି ଵରାରୋହେ ମା ମୋତ୍ସୃଜ ସୁମଧ୍ଯମେ
ମୋତେ ଏଠି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିବନ୍ଧିନୀ? ମୋତେ ଛାଡ଼ିଯିଅନି, ମଧୁର ନିତମ୍ଭିନୀ, ଯେପରି ନାମ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ତ୍ଵଯା ଵିରହିତଶ୍ଚାହଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଜୀଵିତମାତ୍ମନଃ। ଇତୀଵ ଵିଲପନ୍ ରାମଃ ସୀତାଦର୍ଶନଲାଲସଃ
ତୁମ ବିନା ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେବି—ଏଭଳି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ନ ଦଦର୍ଶ ସୁଦୁଃଖାର୍ତୋ ରାଘଵୋ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ଅନାସାଦଯମାନଂ ତଂ ସୀତାଂ ଶୋକପରାଯଣମ୍
ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ରାଘବ, ଜନକନନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ, ଶୋକରେ ଲୀନ ଥିଲେ।
ପଙ୍କମାସାଦ୍ଯ ଵିପୁଲଂ ସୀଦନ୍ତମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍। ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାମମତ୍ଯର୍ଥମୁଵାଚ ହିତକାମ୍ଯଯା
ବଡ଼ ଦଳଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଡୁବୁଥିବା ହାଥୀ ପରି ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ।
ମା ଵିଷାଦଂ ମହାବୁଦ୍ଧେ କୁରୁ ଯତ୍ନଂ ମଯା ସହ। ଇଦଂ ଗିରିଵରଂ ଵୀର ବହୁକନ୍ଦରଶୋଭିତମ୍
ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯିବେନି; ମୋ ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼, ହେ ବୀର, ଅନେକ ଗୁହାରେ ଶୋଭିତ।
ପ୍ରିଯକାନନସଂଚାରା ଵନୋନ୍ମତ୍ତା ଚ ମୈଥିଲୀ। ସା ଵନଂ ଵା ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ସ୍ଯାନ୍ନଲିନୀଂ ଵା ସୁପୁଷ୍ପିତାମ୍
ମୈଥିଳୀ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଭଲ ପାଉଥିବା ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ମନ ହରାଇଥିବା, ସେ ବନକୁ କିମ୍ବା ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି।
ସରିତଂ ଵାପି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ମୀନଵଞ୍ଜୁଲସେଵିତାମ୍। ଵିତ୍ରାସଯିତୁକାମା ଵା ଲୀନା ସ୍ଯାତ୍ କାନନେ କ୍ଵଚିତ୍
ସେ ମାଛ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀମାନେ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ନଦୀକୁ ଯାଇଥିବା ହେବାରି, କିମ୍ବା ଆମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ଚାହିଁ କେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ହେବାରି।
ଜିଜ୍ଞାସମାନା ଵୈଦେହୀ ତ୍ଵାଂ ମାଂ ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ତସ୍ଯା ହ୍ଯନ୍ଵେଷଣେ ଶ୍ରୀମନ୍ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଯତାଵହେ
ବୈଦେହୀ ତୁମେ ଏବଂ ମୋତେ ଖୋଜୁଥିବା ହେବାରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି, ମହାମାନ୍ୟ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଵନଂ ସର୍ଵଂ ଵିଚିନୁଵୋ ଯତ୍ର ସା ଜନକାତ୍ମଜା। ମନ୍ଯସେ ଯଦି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମା ସ୍ମ ଶୋକେ ମନଃ କୃଥାଃ
ଜଣକଙ୍କ ଝିଅ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିବାକୁ ଦେଖିବା। ଯଦି ତୁମେ ମନେ କର, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଦୟାକରି ଦୁଃଖରେ ମନକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିବାନି।
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ସୌହାର୍ଦାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମାହିତଃ। ସହ ସୌମିତ୍ରିଣା ରାମୋ ଵିଚେତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ଶାନ୍ତ ମନରେ ରାମ, ସୌମିତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତୌ ଵନାନି ଗିରୀଂଶ୍ଚୈଵ ସରିତଶ୍ଚ ସରାଂସି ଚ। ନିଖିଲେନ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୌ ସୀତାଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜୌ
ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଶୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଏବଂ ଝିଲିକୁ ଭଲଭାବେ ତଳାଶ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ସାନୂନି ଶିଲାଶ୍ଚ ଶିଖରାଣି ଚ। ନିଖିଲେନ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୌ ନୈଵ ତାମଭିଜଗ୍ମତୁଃ
ସେମାନେ ସେ ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଢାଲ, ପଥର ଏବଂ ଶିଖରକୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେନି।
ଵିଚିତ୍ଯ ସର୍ଵତଃ ଶୈଲଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍। ନେହ ପଶ୍ଯାମି ସୌମିତ୍ରେ ଵୈଦେହୀଂ ପର୍ଵତେ ଶୁଭାମ୍
ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଖୋଜିବା ପରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସୌମିତ୍ରୀ, ଏଠି ପାହାଡ଼ରେ ମୁଁ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।'
ତତୋ ଦୁଃଖାଭିସଂତପ୍ତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଵିଚରନ୍ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ଭ୍ରାତରଂ ଦୀପ୍ତତେଜସମ୍
ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ଭରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାଇକୁ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ କହିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମୈଥିଲୀଂ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ମହାବାହୁର୍ବଲିଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମହୀମିମାମ୍
ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୈଥିଳୀ, ଜଣକଙ୍କ ଝିଅକୁ ପୁନର୍ବାର ପାଇବା, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ମହାବାହୁ ବଳିକୁ ବାନ୍ଧି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଖିଥିଲେ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵୀରେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସ ରାଘଵଃ। ଉଵାଚ ଦୀନଯା ଵାଚା ଦୁଃଖାଭିହତଚେତନଃ
ବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଦୀନ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵନଂ ସୁଵିଚିତଂ ସର୍ଵଂ ପଦ୍ମିନ୍ଯଃ ଫୁଲ୍ଲପଙ୍କଜାଃ। ଗିରିଶ୍ଚାଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ବହୁକନ୍ଦରନିର୍ଝରଃ। ନହି ପଶ୍ଯାମି ଵୈଦେହୀଂ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ଗରୀଯସୀମ୍
ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମପୁଣ୍ଡିକାରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ ଛାୟା ଦେଇଥିବା, ଅନେକ ଗୁହା ଏବଂ ଝରଣାରେ ଭରିଥିବା, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତଥାପି ମୁଁ ବୈଦେହୀ, ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଦେଖୁନାହିଁ।