ଅନୁଶିଷ୍ଟୋଽସ୍ମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଗୁରୁମଧ୍ଯେ ମହାତ୍ମନା । ପିତ୍ରା ଦଶରଥେନାହଂ ନାଵଜ୍ଞେଯଂ ହି ତଦ୍ଵଚଃ ॥୧-୨୬-୧୩ ସୋଽହଂ ପିତୁର୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶାସନାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ । କରିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଦେହସ୍ତାଟକାଵଧମୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୨୬-
ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମହାନ ଗୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାପା ଦଶରଥଙ୍କଠାରୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଛି; ତାଙ୍କ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ବାପାଙ୍କ କଥା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ତାଟକାଙ୍କ ହତ୍ୟା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବି।
ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣହିତାର୍ଥାଯ ଦେଶସ୍ଯ ଚ ହିତାଯ ଚ । ତଵ ଚୈଵାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଵଚନଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ ॥୧-୨୬-
ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେଶର ଭଲ ପାଇଁ, ଏବଂ ତୁମ ଅପାର ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ପୂରଣ କରିବାକୁ ମୁଁ ଏବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଧନୁର୍ମଧ୍ଯେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମୁଷ୍ଟିମରିନ୍ଦମଃ । ଜ୍ଯାଘୋଷମକରୋତ୍ ତୀଵ୍ରଂ ଦିଶଃ ଶବ୍ଦେନ ନାଦଯନ୍ ॥୧-୨୬-
ଏପରି କହି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଧନୁଷର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହାତ ଦେଇ ଭଲଭାବେ ଧରିଲେ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଧନୁଷର ଧ୍ୱନି କରିଲେ, ଯାହାର ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇଲା।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତାସ୍ତାଟକାଵନଵାସିନଃ । ତାଟକା ଚ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ତେନ ଶବ୍ଦେନ ମୋହିତା ॥୧-୨୬-
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ତାଟକା ଅରଣ୍ୟର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଟକା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତଂ ଶବ୍ଦମଭିନିଧ୍ଯାଯ ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତା । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଯତ୍ର ଶବ୍ଦୋ ଵିନିଃସୃତଃ ॥୧-୨୬-
ସେଇ ଶବ୍ଦକୁ ମନେ ରଖି, ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ଶବ୍ଦଟି କାହାଠାରୁ ଆସିଛି ଶୁଣି, ତାହା ପାଇଁ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ସେଠାକୁ ଧାଉଥିଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵଃ କ୍ରୁଦ୍ଧାଂ ଵିକୃତାଂ ଵିକୃତାନନାମ୍ । ପ୍ରମାଣେନାତିଵୃଦ୍ଧାଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୨୬-
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ, ବିକୃତ ଶରୀର ଓ ମୋଟା ମୁହଁ, ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ବଡ଼ ଆକାର ଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯକ୍ଷିଣ୍ଯା ଭୈରଵଂ ଦାରୁଣଂ ଵପୁଃ । ଭିଦ୍ଯେରନ୍ ଦର୍ଶନାଦସ୍ଯା ଭୀରୂଣାଂ ହୃଦଯାନି ଚ ॥୧-୨୬-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀଷଣ ରୂପକୁ ଦେଖ, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ଭୟଭୀତ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବ।
ଏତାଂ ପଶ୍ଯ ଦୁରାଧର୍ଷାଂ ମାଯାବଲସମନ୍ଵିତାମ୍ । ଵିନିଵୃତ୍ତାଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ହୃତକର୍ଣାଗ୍ରନାସିକାମ୍ ॥୧-୨୬-
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ମାୟାଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ ତାକୁ ଦେଖ, ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କର କାନ ଓ ନାକ କାଟି ତାଙ୍କୁ ଅଶକ୍ତ କରିଦେବି।
ନ ହ୍ଯେନାମୁତ୍ସହେ ହନ୍ତୁଂ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵେନ ରକ୍ଷିତାମ୍ । ଵୀର୍ଯଂ ଚାସ୍ଯା ଗତିଂ ଚୈଵ ହନ୍ଯାମିତି ହି ମେ ମତିଃ ॥୧-୨୬-
ସେ ଜଣେ ନାରୀ ଥିବାରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଚଳାଚଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିବି, ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣେ ରାମେ ତୁ ତାଟକା କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତା । ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ବାହୂ ଗର୍ଜନ୍ତୀ ରାମମେଵାଭ୍ଯଧାଵତ ॥୧-୨୬-
ଏପରି ରାମ କହିଥିବା ବେଳେ, ତାଟକା କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଦୁଇଟି ହାତ ଉଠାଇ ଗର୍ଜନ କରି, ସିଧାସଳଖ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିର୍ହୁଂକାରେଣାଭିଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ତାମ୍ । ସ୍ଵସ୍ତି ରାଘଵଯୋରସ୍ତୁ ଜଯଂ ଚୈଵାଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୨୬-
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାକୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାରରେ ତାଡ଼ନା କଲେ, ଏବଂ ଦୁଇ ରାଘବପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଓ ବିଜୟର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଉଦ୍ଧୁନ୍ଵାନା ରଜୋ ଘୋରଂ ତାଟକା ରାଘଵାଵୁଭୌ । ରଜୋମେଘେନ ମହତା ମୁହୂର୍ତଂ ସା ଵ୍ଯମୋହଯତ୍ ॥୧-୨୬-
ତାଟକା ଭୟଙ୍କର ଧୁଳି ଉଡ଼ାଇ, ଦୁଇ ରାଘବପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧୁଳିର ମେଘରେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲେ।
ତତୋ ମାଯାଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଶିଲାଵର୍ଷେଣ ରାଘଵୌ । ଅଵାକିରତ୍ ସୁମହତା ତତଶ୍ଚୁକ୍ରୋଧ ରାଘଵଃ ॥୧-୨୬-
ତାପରେ, ତାଙ୍କର ମାୟା ଦେଖାଇ, ତିନି ରାଘବପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ବଡ଼ ପଥରର ବର୍ଷା କଲେ; ଏହା ଦେଖି ରାଘବ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଶିଲାଵର୍ଷଂ ମହତ୍ ତସ୍ଯାଃ ଶରଵର୍ଷେଣ ରାଘଵଃ । ପ୍ରତିଵାର୍ଯୋପଧାଵନ୍ତ୍ଯାଃ କରୌ ଚିଚ୍ଛେଦ ପତ୍ରିଭିଃ ॥୧-୨୬-
ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପଥର ବର୍ଷାକୁ ରାଘବ ତୀର ବର୍ଷାରେ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ, ଏବଂ ସେ ଆଗକୁ ଧାଉଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ।
ତତଶ୍ଚ୍ଛିନ୍ନଭୁଜାଂ ଶ୍ରାନ୍ତାମଭ୍ଯାଶେ ପରିଗର୍ଜତୀମ୍ । ସୌମିତ୍ରିରକରୋତ୍ କ୍ରୋଧାଦ୍ଧୃତକର୍ଣାଗ୍ରନାସିକାମ୍ ॥୧-୨୬-
ତାପରେ, ହାତ କଟା, କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ତାଟକା ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ସୌମିତ୍ରି କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର କାନ ଓ ନାକର ଆଗ କାଟିଦେଲେ।
କାମରୂପଧରା ସା ତୁ କୃତ୍ଵା ରୂପାଣ୍ଯନେକଶଃ । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତା ଯକ୍ଷୀ ମୋହଯନ୍ତୀ ସ୍ଵମାଯଯା ॥୧-୨୬-
ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ଇଚ୍ଛାମତେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ କରି, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ଅଶ୍ମଵର୍ଷଂ ଵିମୁଞ୍ଚନ୍ତୀ ଭୈରଵଂ ଵିଚଚାର ସା ୧-୨୬-
ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଘୁରୁଥିଲେ ଏବଂ ପଥର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗାଧିସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଲଂ ତେ ଘୃଣଯା ରାମ ପାପୈଷା ଦୁଷ୍ଟଚାରିଣୀ ॥୧-୨୬-
ଏହା ଦେଖି, ଗାଧିପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ଏହି କଥା କହିଲେ: 'ରାମ, ତୁମ ଦୟା ଏଠି ଚାଲିବ ନାହିଁ; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଖରାପ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକୀ।'
ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରୀ ଯକ୍ଷୀ ପୁରା ଵର୍ଧେତ ମାଯଯା । ଵଧ୍ଯତାଂ ତାଵଦେଵୈଷା ପୁରା ସଂଧ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥୧-୨୬-
'ଏହି ଯକ୍ଷିଣୀ ପୂର୍ବେ ମାୟାରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ; ସଂଧ୍ୟା ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ମାରିଦିଅ।'
ରକ୍ଷାଂସି ସଂଧ୍ଯାକାଲେ ତୁ ଦୁର୍ଧର୍ଷାଣି ଭଵନ୍ତି ହି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ତୁ ତାଂ ଯକ୍ଷୀମଶ୍ମଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଭିଵର୍ଷଣୀମ୍ ॥୧-୨୬-
ସଂଧ୍ୟା ବେଳେ ରାକ୍ଷସମାନେ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହିପରି ଉପଦେଶ ମିଳିଲାପରେ, ସେ ଯକ୍ଷୀ ଯିଏ ପଥର ବର୍ଷା କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନେ ହେଲେ ।
ଦର୍ଶଯଞ୍ଶବ୍ଦଵେଧିତ୍ଵଂ ତାଂ ରୁରୋଧ ସ ସାଯକୈଃ । ସା ରୁଦ୍ଧା ବାଣଜାଲେନ ମାଯାବଲସମନ୍ଵିତା ॥୧-୨୬-
ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତୀର ଛାଡିବାର କୌଶଳ ଦେଖାଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ରୋକିଦେଲେ । ଯକ୍ଷୀ ମାୟା ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀରର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଗଲେ ।
ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ଵିନେଷୁଦୀ । ତାମାପତନ୍ତୀଂ ଵେଗେନ ଵିକ୍ରାନ୍ତାମଶନୀମିଵ ॥୧-୨୬-
ସେ ଯକ୍ଷୀ ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଦହନ ଅଶନି ତାଳେ ଆସେ ।
ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ସୁରାଶ୍ଚାପ୍ଯଭିପୂଜଯନ୍ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ପୁରନ୍ଦରଃ ॥୧-୨୬-
ଦେବତାମାନେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ 'ଶାବାଶ, ଶାବାଶ' ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ । ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧୁର ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ ।
ସୁରାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ସଂହୃଷ୍ଟା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । ମୁନେ କୌଶିକ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସେନ୍ଦ୍ରାଃ ସର୍ଵେ ମରୁଦ୍ଗଣାଃ ॥୧-୨୬-
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁନି କୌଶିକ, ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ । ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ମରୁତ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।'
ତୋଷିତାଃ କର୍ମଣାନେନ ସ୍ନେହଂ ଦର୍ଶଯ ରାଘଵେ । ପ୍ରଜାପତେଃ କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରାନ୍ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମାନ୍ ॥୧-୨୬-
'ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ । ରାଘବଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଦେଖାଅ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କର ସତ୍ୟବୀର ପୁଅମାନେ କିଏ ତାହା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ ।'
ତପୋବଲଭୃତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ରାଘଵାଯ ନିଵେଦଯ । ପାତ୍ରଭୂତଶ୍ଚ ତେ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଵାନୁଗମନେ ରତଃ ॥୧-୨୬-
'ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ରାଘବଙ୍କୁ ଦିଅ । ସେ ତୁମ ସହ ଚାଲିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ।'
କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁମହତ୍ କର୍ମ ସୁରାଣାଂ ରାଜସୂନୁନା । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁର୍ହୃଷ୍ଟା ଵିହାଯସମ୍ ॥୧-୨୬-
'ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଏକ ବଡ଼ କାମ ସମ୍ପାଦନ କରିବେ ।' ଏପରି କହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦରେ ଆକାଶକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୂଜଯନ୍ତସ୍ତତଃ ସଂଧ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତତୋ ମୁନିଵରଃ ପ୍ରୀତସ୍ତାଟକାଵଧତୋଷିତଃ ॥୧-୨୬-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ପରେ ସଂଧ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ତାଟକାଙ୍କ ବଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମହାମୁନି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ରାମମୁପାଘ୍ରାଯ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଇହାଦ୍ଯ ରଜନୀଂ ରାମ ଵସାମ ଶୁଭଦର୍ଶନ ॥୧-୨୬-
ସେ ରାମଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଗନ୍ଧ କରି, କହିଲେ, 'ଶୁଭ ମୁଖ ଥିବା ରାମ, ଆଜି ରାତି ଏଠି ରୁହିବା ।'
ଶ୍ଵଃ ପ୍ରଭାତେ ଗମିଷ୍ଯାମସ୍ତଦାଶ୍ରମପଦଂ ମମ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହୃଷ୍ଟୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ॥୧-୨୬-
'କାଲି ସକାଳେ ଆମେ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ।' ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଖୁସି ହେଲେ ।