ରୁଦନ୍ତମିଵ ଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ ଗ୍ଲାନପୁଷ୍ପମୃଗଦ୍ଵିଜମ୍। ଶ୍ରିଯା ଵିହୀନଂ ଵିଧ୍ଵସ୍ତଂ ସଂତ୍ଯକ୍ତଂ ଵନଦୈଵତୈଃ
ଗଛମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଫୁଲ, ମୃଗ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୁଝିଯାଇଥିଲେ, ସେଠା ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଵିପ୍ରକୀର୍ଣାଜିନକୁଶଂ ଵିପ୍ରଵିଦ୍ଧବୃସୀକଟମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୂନ୍ଯୋଟଜସ୍ଥାନଂ ଵିଲଲାପ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଛିଟିଯାଇଥିବା, ଅସ୍ଥିର ଆସନ ଦେଖି, ଶୂନ୍ୟ ମୁନିବାସ ଦେଖି ରାମ ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ହୃତା ମୃତା ଵା ନଷ୍ଟା ଵା ଭକ୍ଷିତା ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି। ନିଲୀନାପ୍ଯଥଵା ଭୀରୁରଥଵା ଵନମାଶ୍ରିତା
'ସେ କି ଚୋରିଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ମରିଗଲେ, କିମ୍ବା ହରାଇଗଲେ, କିମ୍ବା କେହି ଖାଇଦେଲେ? କିମ୍ବା ଭୟରେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି?'
ଗତା ଵିଚେତୁଂ ପୁଷ୍ପାଣି ଫଲାନ୍ଯପି ଚ ଵା ପୁନଃ। ଅଥଵା ପଦ୍ମିନୀଂ ଯାତା ଜଲାର୍ଥଂ ଵା ନଦୀଂ ଗତା
'ସେ କି ଫୁଲ କିମ୍ବା ଫଳ ତଳାଇବାକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମପୋଖରୀକୁ, କିମ୍ବା ପାଣି ନେବାକୁ ନଦୀକୁ ଗଲେ?'
ଯତ୍ନାନ୍ମୃଗଯମାଣସ୍ତୁ ନାସସାଦ ଵନେ ପ୍ରିଯାମ୍। ଶୋକରକ୍ତେକ୍ଷଣଃ ଶ୍ରୀମାନୁନ୍ମତ୍ତ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ୟକୁଳ ମନେ ପାଗଳ ପରି ଘୁରୁଥିଲେ।
ଵୃକ୍ଷାଦ୍ ଵୃକ୍ଷଂ ପ୍ରଧାଵନ୍ ସ ଗିରୀଂଶ୍ଚାପି ନଦୀନଦମ୍। ବଭ୍ରାମ ଵିଲପନ୍ ରାମଃ ଶୋକପଙ୍କାର୍ଣଵପ୍ଲୁତଃ
ଗଛରୁ ଗଛକୁ ଦୌଡ଼ି, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଥିଲେ, ରାମ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି, କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଅସ୍ତି କଚ୍ଚିତ୍ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟା ସା କଦମ୍ବପ୍ରିଯା ପ୍ରିଯା। କଦମ୍ବ ଯଦି ଜାନୀଷେ ଶଂସ ସୀତାଂ ଶୁଭାନନାମ୍
'ହେ କଦମ୍ବ ଗଛ, ତୁମେ କି ମୋର ପ୍ରିୟା, କଦମ୍ବ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ଦେଖିଛ? ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ, ମୋତେ କହ, ଯାହାର ମୁହଁ ଅତି ଶୁଭ୍ର।'
ସ୍ନିଗ୍ଧପଲ୍ଲଵସଂକାଶାଂ ପୀତକୌଶେଯଵାସିନୀମ୍। ଶଂସସ୍ଵ ଯଦି ସା ଦୃଷ୍ଟା ବିଲ୍ଵ ବିଲ୍ଵୋପମସ୍ତନୀ
'ତୁମେ ଯଦି ଦେଖିଥିଲ, ଯିଏ କମଳିଆ ପତ୍ର ପରି ମୃଦୁ ଏବଂ ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ହେ ବେଲ ଗଛ, ମୋତେ କହ, ଯାହାର ଅଂଶ ତୁମେ ବେଲ ଫଳ ପରି।'
ଅଥଵାର୍ଜୁନ ଶଂସ ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯାଂ ତାମର୍ଜୁନପ୍ରିଯାମ୍। ଜନକସ୍ଯ ସୁତା ତନ୍ଵୀ ଯଦି ଜୀଵତି ଵା ନ ଵା
'ନତୁବା ହେ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ତୁମେ କି ମୋର ପ୍ରିୟା, ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରିୟା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ? ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସୀତା ଜୀବନ୍ତ କି ନାହିଁ, ମୋତେ କହ।'
କକୁଭଃ କକୁଭୋରୁଂ ତାଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜାନାତି ମୈଥିଲୀମ୍। ଲତାପଲ୍ଲଵପୁଷ୍ପାଢ୍ଯୋ ଭାତି ହ୍ଯେଷ ଵନସ୍ପତିଃ
ଏହି ଗଛମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଉରୁ ଗଛର ଡାଳି ପରି। ଲତା, ପତ୍ର ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଗଛ ଅତି ଶୋଭାମୟ।
ଭ୍ରମରୈରୁପଗୀତଶ୍ଚ ଯଥା ଦ୍ରୁମଵରୋ ହ୍ଯସି। ଏଷ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଜାନାତି ତିଲକସ୍ତିଲକପ୍ରିଯାମ୍
ଭୃଙ୍ଗମାନେ ଯେପରି ଏହି ଦୃମକୁ ଗୀତ ଗାଇ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ତିଳକ ଗଛ ନିଶ୍ଚୟ ତିଳକ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଜାଣେ।
ଅଶୋକ ଶୋକାପନୁଦ ଶୋକୋପହତଚେତନମ୍। ତ୍ଵନ୍ନାମାନଂ କୁରୁ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରିଯାସଂଦର୍ଶନେନ ମାମ୍
'ହେ ଅଶୋକ ଗଛ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି; ତୁମର ନାମ ସାର୍ଥକ କର, ଶୀଘ୍ର ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ।'
ଯଦି ତାଲ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟା ପକ୍ଵତାଲୋପମସ୍ତନୀ। କଥଯସ୍ଵ ଵରାରୋହାଂ କାରୁଣ୍ଯଂ ଯଦି ତେ ମଯି
ଯଦି ତୁମେ ତାଳ ଗଛ, ତାଳ ଫଳ ପକା ଭଳି ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଂଶ ଦେଖିଛ, ତେବେ ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଥିଲେ, ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ବିଷୟରେ ମତେ କୁହ।
ଯଦି ଦୃଷ୍ଟା ତ୍ଵଯା ଜମ୍ବୋ ଜାମ୍ବୂନଦସମପ୍ରଭା। ପ୍ରିଯାଂ ଯଦି ଵିଜାନାସି ନିଃଶଙ୍କ କଥଯସ୍ଵ ମେ
ଯଦି ତୁମେ ଜାମୁ ଗଛ, ଯାହାର ରୂପ ଜାମୁନଦା ସୁନା ପରି ଅଭା, ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ଚିହ୍ନିଛ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମତେ କୁହ।
ଅହୋ ତ୍ଵଂ କର୍ଣିକାରାଦ୍ଯ ପୁଷ୍ପିତଃ ଶୋଭସେ ଭୃଶମ୍। କର୍ଣିକାରପ୍ରିଯାଂ ସାଧ୍ଵୀଂ ଶଂସ ଦୃଷ୍ଟା ଯଦି ପ୍ରିଯା
ହେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ, ତୁମେ ଫୁଲେଇ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଲାଗୁଛ, ଯଦି ତୁମେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ପ୍ରିୟା ମୋ ସତୀ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଛ, ତେବେ ମତେ କୁହ।
ଚୂତନୀପମହାସାଲାନ୍ ପନସାନ୍ କୁରଵାନ୍ ଧଵାନ୍। ଦାଡିମାନପି ତାନ୍ ଗତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋ ମହାଯଶାଃ
ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାମ ଚୁଆ, ନୀପ, ବଡ଼ ସାଳ, ପନସ, କୁରବ, ଧବା ଓ ଦାଡିମ୍ବ ଗଛମାନଙ୍କ ଛାଡ଼ି ଦେଖିଲେ।
ବକୁଲାନଥ ପୁନ୍ନାଗାଂଶ୍ଚନ୍ଦନାନ୍ କେତକାଂସ୍ତଥା। ପୃଚ୍ଛନ୍ ରାମୋ ଵନେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଉନ୍ମତ୍ତ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ତାପରେ ରାମ ବନରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ବକୁଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚନ୍ଦନ ଓ କେତକୀ ଗଛମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପାଗଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅଥଵା ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ମୃଗ ଜାନାସି ମୈଥିଲୀମ୍। ମୃଗଵିପ୍ରେକ୍ଷଣୀ କାନ୍ତା ମୃଗୀଭିଃ ସହିତା ଭଵେତ୍
ହେ ମୃଗ, ତୁମେ କି ମୃଗଶାବ ନୟନ ଥିବା ମୈଥିଳୀକୁ ଜାଣ, ଯିଏ ମୃଗ ଦୃଷ୍ଟି ସୁନ୍ଦରୀ, ସେ କି ମୃଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି?
ଗଜ ସା ଗଜନାସୋରୁର୍ଯଦି ଦୃଷ୍ଟା ତ୍ଵଯା ଭଵେତ୍। ତାଂ ମନ୍ଯେ ଵିଦିତାଂ ତୁଭ୍ଯମାଖ୍ଯାହି ଵରଵାରଣ
ହେ ହାତୀ, ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ଯାହାର ଉରୁ ହାତୀ ଶୁଣ୍ଡ ପରି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣ, ମତେ କୁହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ।
ଶାର୍ଦୂଲ ଯଦି ସା ଦୃଷ୍ଟା ପ୍ରିଯା ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନା। ମୈଥିଲୀ ମମ ଵିସ୍ରବ୍ଧଃ କଥଯସ୍ଵ ନ ତେ ଭଯମ୍
ହେ ବାଘ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟା, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁଥିବା ମୈଥିଳୀକୁ ଦେଖିଛ, ଭୟ ନ କର, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମତେ କୁହ।
କିଂ ଧାଵସି ପ୍ରିଯେ ନୂନଂ ଦୃଷ୍ଟାସି କମଲେକ୍ଷଣେ। ଵୃକ୍ଷୈରାଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ କିଂ ମାଂ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ
ହେ ପ୍ରିୟେ, କାହିଁକି ଦୌଡ଼ୁଛ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଦେଖାଯାଇଛ, କମଳ ନୟନିନୀ। ଗଛମାନଙ୍କ ପଛରେ ଲୁଚି ରହି, କାହିଁକି ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହ?
ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠ ଵରାରୋହେ ନ ତେଽସ୍ତି କରୁଣା ମଯି। ନାତ୍ଯର୍ଥଂ ହାସ୍ଯଶୀଲାସି କିମର୍ଥଂ ମାମୁପେକ୍ଷସେ
ଥାଅ, ଥାଅ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମର ମୋପରେ କୌଣସି ଦୟା ନାହିଁ। ତୁମେ ବେଶି ହସୁଥିବା ମହିଳା ନୁହଁ, ତେବେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛ?
ପୀତକୌଶେଯକେନାସି ସୂଚିତା ଵରଵର୍ଣିନି। ଧାଵନ୍ତ୍ଯପି ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ତିଷ୍ଠ ଯଦ୍ଯସ୍ତି ସୌହୃଦମ୍
ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ତୁମେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛ, ହେ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣିନୀ। ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି। ଯଦି ମୋପରେ କିଛି ସ୍ନେହ ଅଛି, ତେବେ ରୁହ।
ନୈଵ ସା ନୂନମଥଵା ହିଂସିତା ଚାରୁହାସିନୀ। କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ମାଂ ନୂନଂ ଯଥୋପେକ୍ଷିତୁମର୍ହତି
ନିଶ୍ଚୟ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ହାସ୍ୟମୟୀ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ କେହି କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି। ସେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, ମୋତେ ଅବହେଳା କରିପାରିବେନି।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ସା ଭକ୍ଷିତା ବାଲା ରାକ୍ଷସୈଃ ପିଶିତାଶନୈଃ। ଵିଭଜ୍ଯାଙ୍ଗାନି ସର୍ଵାଣି ମଯା ଵିରହିତା ପ୍ରିଯା
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ସେ ତରୁଣୀ ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋ ଛାଡ଼ି ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଭାଗ ଭାଗ କରି ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ନୂନଂ ତଚ୍ଛୁଭଦନ୍ତୋଷ୍ଠଂ ସୁନାସଂ ଶୁଭକୁଣ୍ଡଲମ୍। ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭଂ ଗ୍ରସ୍ତଂ ମୁଖଂ ନିଷ୍ପ୍ରଭତାଂ ଗତମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ଓ ଠୋଠ, ସୁନ୍ଦର ନାକ, ଶୁଭ୍ର କୁଣ୍ଡଳ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ସେ ମୁହଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗିଳିଦେଇ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଛି।
ସା ହି ଚମ୍ପକଵର୍ଣାଭା ଗ୍ରୀଵା ଗ୍ରୈଵେଯକୋଚିତା। କୋମଲା ଵିଲପନ୍ତ୍ଯାସ୍ତୁ କାନ୍ତାଯା ଭକ୍ଷିତା ଶୁଭା
ସେ ଚମ୍ପକ ରଙ୍ଗର ଗଳା, ଗଳାରେ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, କମଳ ସ୍ପର୍ଶ ଭଳି ମୃଦୁ, ମୋ କାନ୍ତା ଯିଏ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ସେ ଶୁଭ୍ରା ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ନୂନଂ ଵିକ୍ଷିପ୍ଯମାଣୌ ତୌ ବାହୂ ପଲ୍ଲଵକୋମଲୌ। ଭକ୍ଷିତୌ ଵେପମାନାଗ୍ରୌ ସହସ୍ତାଭରଣାଙ୍ଗଦୌ
ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଦୁଇଟି ବାହୁ, ପଲ୍ଲବ ସ୍ପର୍ଶ ଭଳି କମଳ, ଶିରା ତଳେ କମ୍ପିଥିବା, ହସ୍ତାଭୂଷଣ ଥିବା, ରାକ୍ଷସମାନେ ଧରି ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ମଯା ଵିରହିତା ବାଲା ରକ୍ଷସାଂ ଭକ୍ଷଣାଯ ଵୈ। ସାର୍ଥେନେଵ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଭକ୍ଷିତା ବହୁବାନ୍ଧଵା
ମୋ ଛାଡ଼ି ଥିବା ସେ ତରୁଣୀ, ନିଶ୍ଚୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକାକୀ ରହିଥିବା କାଫିଲାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି, ଏଭଳି ଅନେକ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଛନ୍ତି।
ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହାବାହୋ ପଶ୍ଯସେ ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯାଂ କ୍ଵଚିତ୍। ହା ପ୍ରିଯେ କ୍ଵ ଗତା ଭଦ୍ରେ ହା ସୀତେତି ପୁନଃ ପୁନଃ
ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଳଶାଳୀ, କେଉଁଠି ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖୁଛ? ହା ପ୍ରିୟେ, କେଉଁଠି ଗଲ, ଶୁଭେ? ହା ସୀତା! ଏଭଳି ବାରମ୍ବାର ଡାକି ଉଠିଲେ।