ପିତାମହସ୍ତୁ ସୁପ୍ରୀତସ୍ତସ୍ଯ ଯକ୍ଷପତେସ୍ତଦା । କନ୍ଯାରତ୍ନଂ ଦଦୌ ରାମ ତାଟକାଂ ନାମ ନାମତଃ ॥୧-୨୫-
ତାଙ୍କ ପିତା, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ଭଲ ପାଇ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ କନ୍ୟା ଦେଲେ, ଯାହାର ନାମ ତାଟକା, ରାମ ।
ଦଦୌ ନାଗସହସ୍ରସ୍ଯ ବଲଂ ଚାସ୍ଯାଃ ପିତାମହଃ । ନ ତ୍ଵେଵ ପୁତ୍ରଂ ଯକ୍ଷାଯ ଦଦୌ ଚାସୌ ମହାଯଶାଃ ॥୧-୨୫-
ତାଙ୍କ ପିତା ତାଟକାକୁ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯକ୍ଷ ସୁକେତୁଙ୍କୁ ପୁଅ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ବଡ଼ ନାମୀ ।
ତାଂ ତୁ ବାଲାଂ ଵିଵର୍ଧନ୍ତୀଂ ରୂପଯୌଵନଶାଲିନୀମ୍ । ଜମ୍ଭପୁତ୍ରାଯ ସୁନ୍ଦାଯ ଦଦୌ ଭାର୍ଯାଂ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ ॥୧-୨୫-
ସେ ତାଟକା, ଯେଉଁଠି ବୟସ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ବଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜମ୍ଭଙ୍କ ପୁଅ ସୁନ୍ଦଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଲା ।
କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ଯକ୍ଷୀ ପୁତ୍ରଂ ଵ୍ଯଜାଯତ । ମାରୀଚଂ ନାମ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ଯଃ ଶାପାଦ୍ ରାକ୍ଷସୋଽଭଵତ୍ ॥୧-୨୫-
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଏକ ଯକ୍ଷୀ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାର ନାମ ମାରୀଚ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ଶାପରେ ରାକ୍ଷସ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ସୁନ୍ଦେ ତୁ ନିହତେ ରାମ ଅଗସ୍ତ୍ଯମୃଷିସତ୍ତମମ୍ । ତାଟକା ସହପୁତ୍ରେଣ ପ୍ରଧର୍ଷଯିତୁମିଚ୍ଛତି ॥୧-୨୫-
ସୁନ୍ଦକୁ ମାରିଦେଲାପରେ, ହେ ରାମ, ମହାନ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ତାଟକା ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ଭକ୍ଷାର୍ଥଂ ଜାତସଂରମ୍ଭା ଗର୍ଜନ୍ତୀ ସାଭ୍ଯଧାଵତ । ଆପତନ୍ତୀଂ ତୁ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଅଗସ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ ॥୧-୨୫-
ଭୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପିଡିତ ହୋଇ, ସେ ଗଜଗଜ କରି ଆଗକୁ ଡାକି ଆସୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ପୂଜ୍ୟ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି—
ରାକ୍ଷସତ୍ଵଂ ଭଜସ୍ଵେତି ମାରୀଚଂ ଵ୍ଯାଜହାର ସଃ । ଅଗସ୍ତ୍ଯଃ ପରମାମର୍ଷସ୍ତାଟକାମପି ଶପ୍ତଵାନ୍ ॥୧-୨୫-
ମାରୀଚଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କର।' ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାକ୍ରୋଧରେ ତାଟକାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।
ପୁରୁଷାଦୀ ମହାଯକ୍ଷୀ ଵିକୃତା ଵିକୃତାନନା । ଇଦଂ ରୂପମ୍ ଵିହାଯାଶୁ ଦାରୁଣଂ ରୂପମସ୍ତୁ ତେ ॥୧-୨୫-
‘ହେ ମହାଯକ୍ଷୀ, ମଣିଷ ଖାଉଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଓ ବିକୃତ ମୁହଁ ଥିବା, ଏହି ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଖ, ତୁମର ଦାରୁଣ ରୂପ ହେଉ।’
ସୈଷା ଶାପକୃତାମର୍ଷା ତାଟକା କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତା । ଦେଶମୁତ୍ସାଦଯତ୍ଯେନମଗସ୍ତ୍ଯାଚରିତଂ ଶୁଭମ୍ ॥୧-୨୫-
ଏହିପରି ଶାପରେ ତାଟକା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପିଡିତ ହୋଇ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଦେଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଛନ୍ତି।
ଏନାଂ ରାଘଵ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାଂ ଯକ୍ଷୀଂ ପରମଦାରୁଣାମ୍ । ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣହିତାର୍ଥାଯ ଜହି ଦୁଷ୍ଟପରାକ୍ରମାମ୍ ॥୧-୨୫-
ହେ ରାଘବ, ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର ତାଟକା ଯକ୍ଷୀକୁ ହତ୍ୟା କର।
ନହ୍ଯେନାଂ ଶାପସଂସୃଷ୍ଟାଂ କଶ୍ଚିଦୁତ୍ସହତେ ପୁମାନ୍ । ନିହନ୍ତୁଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ତ୍ଵାମୃତେ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୨୫-
ତିନି ଲୋକରେ ତୁମ୍ଭିନା କେହି ଏହି ଶାପପ୍ରାପ୍ତାକୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ।
ନହି ତେ ସ୍ତ୍ରୀଵଧକୃତେ ଘୃଣା କାର୍ଯା ନରୋତ୍ତମ । ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯହିତାର୍ଥଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ରାଜସୂନୁନା ॥୧-୨୫-
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଜଣେ ନାରୀକୁ ମାରିବାକୁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ କରିବା ଦରକାର।
ନୃଶଂସମନୃଶଂସଂ ଵା ପ୍ରଜାରକ୍ଷଣକାରଣାତ୍ । ପାତକଂ ଵା ସଦୋଷଂ ଵା କର୍ତଵ୍ଯଂ ରକ୍ଷତା ସଦା ॥୧-୨୫-
ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, କୌଣସି କାମ ନିଷ୍ଠୁର କିମ୍ବା ଦୟାଳୁ, ପାପ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି କାମ ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ କରିବା ଦରକାର।
ରାଜ୍ଯଭାରନିଯୁକ୍ତାନାମେଷ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ । ଅଧର୍ମ୍ଯାଂ ଜହି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯସ୍ଯାଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ॥୧-୨୫-
ରାଜ୍ୟର ଭାର ଯେଉଁମାନେ ଉଠାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମ। ଅଧର୍ମିଣୀକୁ ମାର, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, କାରଣ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୂଯତେ ହି ପୁରା ଶକ୍ରୋ ଵିରୋଚନସୁତାଂ ନୃପ । ପୃଥିଵୀଂ ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତୀଂ ମନ୍ଥରାମଭ୍ଯସୂଦଯତ୍ ॥୧-୨୫-
ପୁରୁଣା କଥା ଅନୁସାରେ, ହେ ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୂମିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବିରୋଚନଙ୍କ କନ୍ୟା ମନ୍ଥରାକୁ ମାରିଦେଇଥିଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ପୁରା ରାମ ଭୃଗୁପତ୍ନୀ ପତିଵ୍ରତା । ଅନିନ୍ଦ୍ରଂ ଲୋକମିଚ୍ଛନ୍ତୀ କାଵ୍ଯମାତା ନିଷୂଦିତା ॥୧-୨୫-
ଏବଂ ପୂର୍ବେ, ହେ ରାମ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ କାବ୍ୟମାତା, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ଲୋକ ଚାହୁଁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ମାରିଦେଇଥିଲେ।
ଏତୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈଶ୍ଚ ବହୁଭୀ ରାଜପୁତ୍ରୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ । ଅଧର୍ମସହିତା ନାର୍ଯୋ ହତାଃ ପୁରୁଷସତ୍ତମୈଃ । ତସ୍ମାଦେନାଂ ଘୃଣାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଜହି ମଚ୍ଛାସନାନ୍ନୃପ ॥୧-୨୫-
ଏମିତି ଅନେକ ମହାନ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅଧର୍ମିଣୀ ନାରୀମାନେକୁ ମାରିଥିଲେ। ତେଣୁ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୟା ଛାଡ଼ି ଏହାକୁ ହତ୍ୟା କର, ହେ ରାଜା।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଛଅୱିଂଶ ଶର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମୁନେର୍ଵଚନମକ୍ଲୀବଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନରଵରାତ୍ମଜଃ । ରାଘଵଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଦୃଢଵ୍ରତଃ ॥୧-୨୬-
ମୁନିଙ୍କ ଦୃଢ଼ କଥା ଶୁଣି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ ରାଘବ ହାତ ଜୋଡି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—
ପିତୁର୍ଵଚନନିର୍ଦେଶାତ୍ ପିତୁର୍ଵଚନଗୌରଵାତ୍ । ଵଚନଂ କୌଶିକସ୍ଯେତି କର୍ତଵ୍ଯମଵିଶଙ୍କଯା ॥୧-୨୬-
ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ, ଏବଂ କୌଶିକଙ୍କ କଥାକୁ ମାନି, ଏହି କାମ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନୁଶିଷ୍ଟୋଽସ୍ମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଗୁରୁମଧ୍ଯେ ମହାତ୍ମନା । ପିତ୍ରା ଦଶରଥେନାହଂ ନାଵଜ୍ଞେଯଂ ହି ତଦ୍ଵଚଃ ॥୧-୨୬-୧୩ ସୋଽହଂ ପିତୁର୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶାସନାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ । କରିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଦେହସ୍ତାଟକାଵଧମୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୨୬-
ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମହାନ ଗୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାପା ଦଶରଥଙ୍କଠାରୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଛି; ତାଙ୍କ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ବାପାଙ୍କ କଥା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ତାଟକାଙ୍କ ହତ୍ୟା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବି।
ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣହିତାର୍ଥାଯ ଦେଶସ୍ଯ ଚ ହିତାଯ ଚ । ତଵ ଚୈଵାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଵଚନଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ ॥୧-୨୬-
ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେଶର ଭଲ ପାଇଁ, ଏବଂ ତୁମ ଅପାର ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ପୂରଣ କରିବାକୁ ମୁଁ ଏବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଧନୁର୍ମଧ୍ଯେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମୁଷ୍ଟିମରିନ୍ଦମଃ । ଜ୍ଯାଘୋଷମକରୋତ୍ ତୀଵ୍ରଂ ଦିଶଃ ଶବ୍ଦେନ ନାଦଯନ୍ ॥୧-୨୬-
ଏପରି କହି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଧନୁଷର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହାତ ଦେଇ ଭଲଭାବେ ଧରିଲେ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଧନୁଷର ଧ୍ୱନି କରିଲେ, ଯାହାର ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇଲା।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତାସ୍ତାଟକାଵନଵାସିନଃ । ତାଟକା ଚ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ତେନ ଶବ୍ଦେନ ମୋହିତା ॥୧-୨୬-
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ତାଟକା ଅରଣ୍ୟର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଟକା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତଂ ଶବ୍ଦମଭିନିଧ୍ଯାଯ ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତା । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଯତ୍ର ଶବ୍ଦୋ ଵିନିଃସୃତଃ ॥୧-୨୬-
ସେଇ ଶବ୍ଦକୁ ମନେ ରଖି, ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ଶବ୍ଦଟି କାହାଠାରୁ ଆସିଛି ଶୁଣି, ତାହା ପାଇଁ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ସେଠାକୁ ଧାଉଥିଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵଃ କ୍ରୁଦ୍ଧାଂ ଵିକୃତାଂ ଵିକୃତାନନାମ୍ । ପ୍ରମାଣେନାତିଵୃଦ୍ଧାଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୨୬-
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ, ବିକୃତ ଶରୀର ଓ ମୋଟା ମୁହଁ, ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ବଡ଼ ଆକାର ଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯକ୍ଷିଣ୍ଯା ଭୈରଵଂ ଦାରୁଣଂ ଵପୁଃ । ଭିଦ୍ଯେରନ୍ ଦର୍ଶନାଦସ୍ଯା ଭୀରୂଣାଂ ହୃଦଯାନି ଚ ॥୧-୨୬-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀଷଣ ରୂପକୁ ଦେଖ, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ଭୟଭୀତ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବ।
ଏତାଂ ପଶ୍ଯ ଦୁରାଧର୍ଷାଂ ମାଯାବଲସମନ୍ଵିତାମ୍ । ଵିନିଵୃତ୍ତାଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ହୃତକର୍ଣାଗ୍ରନାସିକାମ୍ ॥୧-୨୬-
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ମାୟାଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ ତାକୁ ଦେଖ, ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କର କାନ ଓ ନାକ କାଟି ତାଙ୍କୁ ଅଶକ୍ତ କରିଦେବି।
ନ ହ୍ଯେନାମୁତ୍ସହେ ହନ୍ତୁଂ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵେନ ରକ୍ଷିତାମ୍ । ଵୀର୍ଯଂ ଚାସ୍ଯା ଗତିଂ ଚୈଵ ହନ୍ଯାମିତି ହି ମେ ମତିଃ ॥୧-୨୬-
ସେ ଜଣେ ନାରୀ ଥିବାରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଚଳାଚଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିବି, ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣେ ରାମେ ତୁ ତାଟକା କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତା । ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ବାହୂ ଗର୍ଜନ୍ତୀ ରାମମେଵାଭ୍ଯଧାଵତ ॥୧-୨୬-
ଏପରି ରାମ କହିଥିବା ବେଳେ, ତାଟକା କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଦୁଇଟି ହାତ ଉଠାଇ ଗର୍ଜନ କରି, ସିଧାସଳଖ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।