ତସ୍ଯାଃ କୌଶେଯମୁଦ୍ଧୂତମାକାଶେ କନକପ୍ରଭମ୍। ବଭୌ ଚାଦିତ୍ଯରାଗେଣ ତାମ୍ରମଭ୍ରମିଵାତପେ
ସେ ମହିଳାର ପିତଳ ରଙ୍ଗର କପଡ଼ା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା, ସୁନାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଏହା ଲାଲ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ ଵିମଲଂ ଵକ୍ତ୍ରମାକାଶେ ରାଵଣାଙ୍କଗମ୍। ନ ରରାଜ ଵିନା ରାମଂ ଵିନାଲମିଵ ପଙ୍କଜମ୍
ତାଙ୍କର ପରିସ୍କାର ମୁହଁ, ଆକାଶରେ ରାବଣଙ୍କର କୋଳରେ ଥିଲା, ରାମ ଛଡ଼ା ତାହା ରଉପ୍ୟ ମଧୁର ଲାଗୁନଥିଲା; ଏହା ଡ଼ାଣ୍ଡ ନଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ବଭୂଵ ଜଲଦଂ ନୀଲଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵୋଦିତଃ। ସୁଲଲାଟଂ ସୁକେଶାନ୍ତଂ ପଦ୍ମଗର୍ଭାଭମଵ୍ରଣମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କପାଳ ଓ ଚମକୁଥିବା କେଶରେଖା ସହିତ, ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟ ଭଳି ନିର୍ମଳ, ନୀଳ ମେଘକୁ ଭେଦି ଉଠୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଶୁକ୍ଲୈଃ ସୁଵିମଲୈର୍ଦନ୍ତୈଃ ପ୍ରଭାଵଦ୍ଭିରଲଂକୃତମ୍। ତସ୍ଯାଃ ସୁନଯନଂ ଵକ୍ତ୍ରମାକାଶେ ରାଵଣାଙ୍କଗମ୍
ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା ଧଳା ଦାନ୍ତ ଓ ମଧୁର ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ଆକାଶରେ ରାବଣଙ୍କର କୋଳରେ ରଉପ୍ୟ ହେଉଥିଲା।
ରୁଦିତଂ ଵ୍ଯପମୃଷ୍ଟାସ୍ରଂ ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍। ସୁନାସଂ ଚାରୁତାମ୍ରୋଷ୍ଠମାକାଶେ ହାଟକପ୍ରଭମ୍
ତାଙ୍କର କାନ୍ଦୁଥିବା ମୁହଁ, ଅଶ୍ରୁ ପୋଛି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମଧୁର ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସୁନ୍ଦର ନାକ ଓ ଲାଲ ଓଠ ସହିତ, ଆକାଶରେ ସୁନାର ଆଭାରେ ଚମକୁଥିଲା।
ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସମାଧୂତଂ ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ ଵଦନଂ ଶୁଭମ୍। ଶୁଶୁଭେ ନ ଵିନା ରାମଂ ଦିଵା ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵୋଦିତଃ
ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିତ ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ମୁହଁ, ରାମ ଛଡ଼ା ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ଭଳି ଚମକୁନଥିଲା।
ସା ହେମଵର୍ଣା ନୀଲାଙ୍ଗଂ ମୈଥିଲୀ ରାକ୍ଷସାଧିପମ୍। ଶୁଶୁଭେ କାଞ୍ଚନୀ କାଞ୍ଚୀ ନୀଲଂ ଗଜମିଵାଶ୍ରିତା
ହେମର ରଙ୍ଗର ମୈଥିଳୀ, ନୀଳ ଦେହର ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ସୁନାର କାଞ୍ଚି ନୀଳ ହାତୀ ଉପରେ ଥିବା ଭଳି ଚମକୁଥିଲା।
ସା ପଦ୍ମପୀତା ହେମାଭା ରାଵଣଂ ଜନକାତ୍ମଜା। ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ ଘନମିଵାଵିଶ୍ଯ ଶୁଶୁଭେ ତପ୍ତଭୂଷଣା
ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ପଦ୍ମ ଭଳି ପୀତ ଓ ସୁନାର ଆଭାରେ ଚମକୁଥିଲା, ରାବଣଙ୍କୁ ଘନ ମେଘ ଭଳି ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତପ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ଚମକୁଥିଲା।
ତସ୍ଯା ଭୂଷଣଘୋଷେଣ ଵୈଦେହ୍ଯା ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ବଭୂଵ ଵିମଲୋ ନୀଲଃ ସଘୋଷ ଇଵ ତୋଯଦଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କର ଭୂଷଣର ଶବ୍ଦରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ନୀଳ ଓ ନିର୍ମଳ ମେଘର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଉତ୍ତମାଙ୍ଗଚ୍ଯୁତା ତସ୍ଯାଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ସମନ୍ତତଃ। ସୀତାଯା ହ୍ରିଯମାଣାଯାଃ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ସୀତା ଉଠାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡୁଠୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଝରି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ସା ତୁ ରାଵଣଵେଗେନ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ସମନ୍ତତଃ। ସମାଧୂତା ଦଶଗ୍ରୀଵଂ ପୁନରେଵାଭ୍ଯଵର୍ତତ
ରାବଣଙ୍କର ତ୍ୱରାରେ ବିକ୍ରିୟା ହୋଇଥିବା ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିକ୍ରିୟା ହୋଇ, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କୁ ପୁଣି ଘେରିଗଲା।
ଅଭ୍ଯଵର୍ତତ ପୁଷ୍ପାଣାଂ ଧାରା ଵୈଶ୍ରଵଣାନୁଜମ୍। ନକ୍ଷତ୍ରମାଲା ଵିମଲା ମେରୁଂ ନଗମିଵୋନ୍ନତମ୍
ଫୁଲର ଧାରା, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା; ଏହା ନିର୍ମଳ ତାରାମାଳା ଉଚ୍ଚ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଚରଣାନ୍ନୂପୁରଂ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଵୈଦେହ୍ଯା ରତ୍ନଭୂଷିତମ୍। ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମଣ୍ଡଲସଂକାଶଂ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ବୈଦେହୀଙ୍କର ପାଉଠୁ ରତ୍ନ ଭୂଷିତ ନୂପୁର, ବିଦ୍ୟୁତ ମଣ୍ଡଳ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ତରୁପ୍ରଵାଲରକ୍ତା ସା ନୀଲାଙ୍ଗଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍। ପ୍ରଶୋଭଯତ ଵୈଦେହୀ ଗଜଂ କକ୍ଷ୍ଯେଵ କାଞ୍ଚନୀ
ବୈଦେହୀ, ଗଛର କିଶୋର ପତ୍ରରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ନୀଳ ଦେହର ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କର ମହିମାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ; ଏହା ହାତୀର କକ୍ଷରେ ସୁନାର କାଞ୍ଚି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତାଂ ମହୋଲ୍କାମିଵାକାଶେ ଦୀପ୍ଯମାନାଂ ସ୍ଵତେଜସା। ଜହାରାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ସୀତାଂ ଵୈଶ୍ରଵଣାନୁଜଃ
ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ, ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହା ଉଲ୍କା ଭଳି ଚମକୁଥିବା ସୀତାକୁ ଧରି ନେଲେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତାନ୍ଯଗ୍ନିଵର୍ଣାନି ଭୂଷଣାନି ମହୀତଲେ। ସଘୋଷାଣ୍ଯଵଶୀର୍ଯନ୍ତ କ୍ଷୀଣାସ୍ତାରା ଇଵାମ୍ବରାତ୍
ତାଙ୍କର ଭୂଷଣ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ତୁଟି ଝରିଗଲା; ଏହା ଆକାଶରୁ ଅଳସା ତାରା ଭଳି ଖସିଗଲା।
ତସ୍ଯାଃ ସ୍ତନାନ୍ତରାଦ୍ ଭ୍ରଷ୍ଟୋ ହାରସ୍ତାରାଧିପଦ୍ଯୁତିଃ। ଵୈଦେହ୍ଯା ନିପତନ୍ ଭାତି ଗଙ୍ଗେଵ ଗଗନଚ୍ଯୁତା
ବୈଦେହୀଙ୍କର ଅଂତଃସ୍ଥାନରୁ ଖସିଥିବା ହାର, ତାରାମୁକ୍ତା ଭଳି ଚମକୁଥିଲା; ଏହା ଖସିବା ବେଳେ ଗଗନରୁ ଝରିଥିବା ଗଙ୍ଗା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଉତ୍ପାତଵାତାଭିରତା ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣାଯୁତାଃ। ମା ଭୈରିତି ଵିଧୂତାଗ୍ରା ଵ୍ଯାଜହ୍ରୁରିଵ ପାଦପାଃ
ଅପଶକୁନ ହାଲାରେ ଡ଼ାଳ ଉଠିଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡ ଭରିଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା 'ଭୟ କରିନାହିଁ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି।
ନଲିନ୍ଯୋ ଧ୍ଵସ୍ତକମଲାସ୍ତ୍ରସ୍ତମୀନଜଲେଚରାଃ। ସଖୀମିଵ ଗତୋତ୍ସାହାଂ ଶୋଚନ୍ତୀଵ ସ୍ମ ମୈଥିଲୀମ୍
ପଦ୍ମଗୁଛ ମୁଝିଯାଇଥିବା, ଭୟଭୀତ ମାଛ ଓ ଜଳଜନ୍ତୁମାନେ ମାନେ, ନିରାଶ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସହେଳୀ ଭାବେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ।
ସମନ୍ତାଦଭିସମ୍ପତ୍ଯ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରମୃଗଦ୍ଵିଜାଃ। ଅନ୍ଵଧାଵଂସ୍ତଦା ରୋଷାତ୍ ସୀତାଚ୍ଛାଯାନୁଗାମିନଃ
ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସିଂହ, ବାଘ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ସୀତାଙ୍କ ଛାୟାକୁ କ୍ରୋଧରେ ଧାଉଥିଲେ।
ଜଲପ୍ରପାତାସ୍ରମୁଖାଃ ଶୃଙ୍ଗୈରୁଚ୍ଛ୍ରିତବାହୁଭିଃ। ସୀତାଯାଂ ହ୍ରିଯମାଣାଯାଂ ଵିକ୍ରୋଶନ୍ତୀଵ ପର୍ଵତାଃ
ପାହାଡ଼ମାନେ ଝରଣାକୁ ମୁହଁ ଭାବେ ଓ ଚୂଡ଼ାକୁ ଉଠାଇଥିବା ହାତ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଥିବାବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ହ୍ରିଯମାଣାଂ ତୁ ଵୈଦେହୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନୋ ଦିଵାକରଃ। ପ୍ରଵିଧ୍ଵସ୍ତପ୍ରଭଃ ଶ୍ରୀମାନାସୀତ୍ ପାଣ୍ଡୁରମଣ୍ଡଲଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦିନକର ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇ, ଧଳା ଚକ୍ର ସହିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନାସ୍ତି ଧର୍ମଃ କୁତଃ ସତ୍ଯଂ ନାର୍ଜଵଂ ନାନୃଶଂସତା। ଯତ୍ର ରାମସ୍ଯ ଵୈଦେହୀଂ ସୀତାଂ ହରତି ରାଵଣଃ
ଯେଉଁଠାରେ ରାବଣ ରାମଙ୍କ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ସରଳତା କିମ୍ବା ଦୟା କିଛି ନାହିଁ।
ଇତି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣି ଗଣଶଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍। ଵିତ୍ରସ୍ତକା ଦୀନମୁଖା ରୁରୁଦୁର୍ମୃଗପୋତକାଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ; ଭୟଭୀତ ଓ ମନ୍ଦମୁଖ ହୋଇ, ଛୋଟ ମୃଗଶାବକମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଉଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯୋଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନଯନୈର୍ଭଯାଦିଵ ଵିଲକ୍ଷଣୈଃ। ସୁପ୍ରଵେପିତଗାତ୍ରାଶ୍ଚ ବଭୂଵୁର୍ଵନଦେଵତାଃ
ବନଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଶରୀର କମ୍ପିଥିଲେ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଭୀତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁନିପୁନି ଦେଖୁଥିଲେ।
ଵିକ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ଦୃଢଂ ସୀତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁଃଖଂ ତଥା ଗତାମ୍। ତାଂ ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମେତି କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ମଧୁରସ୍ଵରାମ୍
ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦୁଥିବା, 'ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ' ବୋଲି ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଡାକୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି—
ଅଵେକ୍ଷମାଣାଂ ବହୁଶୋ ଵୈଦେହୀଂ ଧରଣୀତଲମ୍। ସ ତାମାକୁଲକେଶାନ୍ତାଂ ଵିପ୍ରମୃଷ୍ଟଵିଶେଷକାମ୍। ଜହାରାତ୍ମଵିନାଶାଯ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ମନସ୍ଵିନୀମ୍
ଧରଣୀକୁ ପୁନିପୁନି ଚାହି, ବିକ୍ଷିପ୍ତ କେଶ ଓ ଅଲଙ୍କାର ଅସ୍ଥିର ଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ, ଦଶମୁଖୀ ତାଙ୍କ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଧରିନେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ସା ଚାରୁଦତୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା ଵିନାକୃତା ବନ୍ଧୁଜନେନ ମୈଥିଲୀ। ଅପଶ୍ଯତୀ ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣାଵୁଭୌ ଵିଵର୍ଣଵକ୍ତ୍ରା ଭଯଭାରପୀଡିତା
ସେ ସୁନ୍ଦର ଓ ପବିତ୍ର ହସ ଥିବା ମୈଥିଲୀ, ନିଜ ପରିବାର ବିହୀନ ହୋଇ, ଭୟର ଭାରରେ ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇ, ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ।
thumb|ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶୀତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଖମୁତ୍ପତନ୍ତଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୈଥିଲୀ ଜନକାତ୍ମଜା। ଦୁଃଖିତା ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ଭଯେ ମହତି ଵର୍ତିନୀ
ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ମୈଥିଲୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ଅତି ଚିନ୍ତାରେ, ବଡ଼ ଭୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।