ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଭୂମୌ କ୍ଷତଜାର୍ଦ୍ରଂ ଜଟାଯୁଷମ୍। ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଵୈଦେହୀ ସ୍ଵବନ୍ଧୁମିଵ ଦୁଃଖିତା
ଜଟାୟୁ ଭୂମିରେ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ପଡିଥିବା ଦେଖି, ବୈଦେହୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାପରି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ନୀଲଜୀମୂତନିକାଶକଲ୍ପଂ ସପାଣ୍ଡୁରୋରସ୍କମୁଦାରଵୀର୍ଯମ୍। ଦଦର୍ଶ ଲଙ୍କାଧିପତିଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଜଟାଯୁଷଂ ଶାନ୍ତମିଵାଗ୍ନିଦାଵମ୍
ଲଙ୍କାର ନାୟକ ଭୂମିରେ ଜଟାୟୁକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଶରୀର ନୀଳ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଚେଷ୍ଟା ଫିକା ଥିଲା, ଶକ୍ତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲା, ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେବା ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ପଡିଥିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ତଂ ପତ୍ରରଥଂ ମହୀତଲେ ନିପାତିତଂ ରାଵଣଵେଗମର୍ଦିତମ୍। ପୁନଶ୍ଚ ସଂଗୃହ୍ଯ ଶଶିପ୍ରଭାନନା ରୁରୋଦ ସୀତା ଜନକାତ୍ମଜା ତଦା
ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁ ଥିବା ସୀତା, ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡିଯାଇଥିବା ଗୃଧ୍ରକୁ ପୁଣି ଜଡି ଧରି, ଜନକର ଝିଅ ତା ସମୟରେ ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶୀ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସା ତୁ ତାରାଧିପମୁଖୀ ରାଵଣେନ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତମ୍। ଗୃଧ୍ରରାଜଂ ଵିନିହତଂ ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃଖିତା
ତାପରେ ତାରାପ୍ରଭା ମୁହଁ ଥିବା ସୀତା, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଗୃଧ୍ରରାଜକୁ ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରିଲେ।
ନିମିତ୍ତଂ ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ଵପ୍ନଂ ଶକୁନିସ୍ଵରଦର୍ଶନମ୍। ଅଵଶ୍ଯଂ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ନରାଣାଂ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନର ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିମିତ୍ତ, ଚିହ୍ନ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଦେଖାଯାଏ।
ନ ନୂନଂ ରାମ ଜାନାସି ମହଦ୍ଵ୍ଯସନମାତ୍ମନଃ। ଧାଵନ୍ତି ନୂନଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମଦର୍ଥଂ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ
ନିଶ୍ଚୟ ରାମ, ତୁମେ ତୁମର ବଡ ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ଜାଣିନାହ, ନିଶ୍ଚୟ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୋ ପାଇଁ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦୌଡିଯାଉଛନ୍ତି।
ଅଯଂ ହି କୃପଯା ରାମ ମାଂ ତ୍ରାତୁମିହ ସଂଗତଃ। ଶେତେ ଵିନିହତୋ ଭୂମୌ ମମାଭାଗ୍ଯାଦ୍ ଵିହଂଗମଃ
ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦୟାରେ ରାମ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମୋ ଅଭାଗ୍ୟରେ ଏବେ ଭୂମିରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ପଡିଛି।
ତ୍ରାହି ମାମଦ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣେତି ଵରାଙ୍ଗନା। ସୁସଂତ୍ରସ୍ତା ସମାକ୍ରନ୍ଦଚ୍ଛୃଣ୍ଵତାଂ ତୁ ଯଥାନ୍ତିକେ
“ଏବେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” — ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ ବହୁତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଆଶା କରି ଚିତ୍କାର କଲେ ଯେ ନିକଟରେ ଥିବାମାନେ ଶୁଣିପାରିବେ।
ତାଂ କ୍ଲିଷ୍ଟମାଲ୍ଯାଭରଣାଂ ଵିଲପନ୍ତୀମନାଥଵତ୍। ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଵୈଦେହୀଂ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ
ଫୁଲ ଓ ଗହଣା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥିବା, ଅନାଥ ଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା ସୀତାକୁ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାପତି ରାବଣ ଦୌଡି ଆସିଲେ।
ତାଂ ଲତାମିଵ ଵେଷ୍ଟନ୍ତୀମାଲିଙ୍ଗନ୍ତୀଂ ମହାଦ୍ରୁମାନ୍। ମୁଞ୍ଚ ମୁଞ୍ଚେତି ବହୁଶଃ ପ୍ରାପ ତାଂ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ
ବଡ ଗଛମାନେକୁ ଲତା ଭଳି ଜଡି ଧରି, ପୁନିପୁନି “ମୋତେ ଛାଡିଦିଅ, ଛାଡିଦିଅ!” ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାକୁ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପତି ଧରି ନେଲେ।
କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ରାମ ରାମେତି ରାମେଣ ରହିତାଂ ଵନେ। ଜୀଵିତାନ୍ତାଯ କେଶେଷୁ ଜଗ୍ରାହାନ୍ତକସଂନିଭଃ
ବନରେ “ରାମ! ରାମ!” ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା, ରାମ ବିନା ଥିବା ସୀତାକୁ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାବଣ ଚୁଲି ଧରି ଉଠାଇଲେ, ଜଣେ ଜୀବନ ଶେଷ ଭଳି।
ପ୍ରଧର୍ଷିତାଯାଂ ଵୈଦେହ୍ଯାଂ ବଭୂଵ ସଚରାଚରମ୍। ଜଗତ୍ ସର୍ଵମମର୍ଯାଦଂ ତମସାନ୍ଧେନ ସଂଵୃତମ୍
ବୈଦେହୀ ଅପମାନିତ ହେବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଜଗତ ଅନ୍ୟାୟରେ ଲିନ ହୋଇଗଲା, ଘନ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା।
ନ ଵାତି ମାରୁତସ୍ତତ୍ର ନିଷ୍ପ୍ରଭୋଽଭୂଦ୍ ଦିଵାକରଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀତାଂ ପରାମୃଷ୍ଟାଂ ଦେଵୋ ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା
ସେଠାରେ ପବନ ବହୁନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାର ଚମକ ହରାଇଦେଲା, ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୀତାକୁ ଧରାଯାଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
କୃତଂ କାର୍ଯମିତି ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵ୍ଯାଜହାର ପିତାମହଃ। ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଵ୍ଯଥିତାଶ୍ଚାସନ୍ ସର୍ଵେ ତେ ପରମର୍ଷଯଃ
ତାପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପିତାମହ କହିଲେ, 'କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା', ଏବଂ ସମସ୍ତ ପରମ ଋଷିମାନେ ଏକାଧିକ ଭାବରେ ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖ ହେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀତାଂ ପରାମୃଷ୍ଟାଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଵାସିନଃ। ରାଵଣସ୍ଯ ଵିନାଶଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ସୀତାକୁ ଧରାଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ଅପେକ୍ଷା କରି ରାବଣଙ୍କ ନଶ୍ଟ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ଜାଣିଲେ।
ସ ତୁ ତାଂ ରାମ ରାମେତି ରୁଦତୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେତି ଚ। ଜଗାମାଦାଯ ଚାକାଶଂ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ
କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଥ ରାବଣ, 'ରାମ!' 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାକୁ ଧରି ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲେ।
ତପ୍ତାଭରଣଵର୍ଣାଙ୍ଗୀ ପୀତକୌଶେଯଵାସିନୀ। ରରାଜ ରାଜପୁତ୍ରୀ ତୁ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସୌଦାମନୀ ଯଥା
ତାପରେ ରାଜକୁମାରୀ, ତାପି ହୋଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଦେହ ଓ ପୀତ କୌଶେୟ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ତଡିତ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଚମକିଲେ।
ଉଦ୍ଧୂତେନ ଚ ଵସ୍ତ୍ରେଣ ତସ୍ଯାଃ ପୀତେନ ରାଵଣଃ। ଅଧିକଂ ପରିବଭ୍ରାଜ ଗିରିର୍ଦୀପ୍ତ ଇଵାଗ୍ନିନା
ସୀତାଙ୍କ ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ପବନରେ ଫୁଲି ରାବଣଙ୍କୁ ଅଧିକ ଚମକାଇଲା, ଆଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି।
ତସ୍ଯାଃ ପରମକଲ୍ଯାଣ୍ଯାସ୍ତାମ୍ରାଣି ସୁରଭୀଣି ଚ। ପଦ୍ମପତ୍ରାଣି ଵୈଦେହ୍ଯା ଅଭ୍ଯକୀର୍ଯନ୍ତ ରାଵଣମ୍
ସେ ପରମ କଳ୍ୟାଣୀ ସୀତାଙ୍କ ତାମ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧି ତାଲପତ୍ରମାନେ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କ ଉପରେ ପଡିଗଲା।
ତସ୍ଯାଃ କୌଶେଯମୁଦ୍ଧୂତମାକାଶେ କନକପ୍ରଭମ୍। ବଭୌ ଚାଦିତ୍ଯରାଗେଣ ତାମ୍ରମଭ୍ରମିଵାତପେ
ସେ ମହିଳାର ପିତଳ ରଙ୍ଗର କପଡ଼ା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା, ସୁନାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଏହା ଲାଲ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ ଵିମଲଂ ଵକ୍ତ୍ରମାକାଶେ ରାଵଣାଙ୍କଗମ୍। ନ ରରାଜ ଵିନା ରାମଂ ଵିନାଲମିଵ ପଙ୍କଜମ୍
ତାଙ୍କର ପରିସ୍କାର ମୁହଁ, ଆକାଶରେ ରାବଣଙ୍କର କୋଳରେ ଥିଲା, ରାମ ଛଡ଼ା ତାହା ରଉପ୍ୟ ମଧୁର ଲାଗୁନଥିଲା; ଏହା ଡ଼ାଣ୍ଡ ନଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ବଭୂଵ ଜଲଦଂ ନୀଲଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵୋଦିତଃ। ସୁଲଲାଟଂ ସୁକେଶାନ୍ତଂ ପଦ୍ମଗର୍ଭାଭମଵ୍ରଣମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କପାଳ ଓ ଚମକୁଥିବା କେଶରେଖା ସହିତ, ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟ ଭଳି ନିର୍ମଳ, ନୀଳ ମେଘକୁ ଭେଦି ଉଠୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଶୁକ୍ଲୈଃ ସୁଵିମଲୈର୍ଦନ୍ତୈଃ ପ୍ରଭାଵଦ୍ଭିରଲଂକୃତମ୍। ତସ୍ଯାଃ ସୁନଯନଂ ଵକ୍ତ୍ରମାକାଶେ ରାଵଣାଙ୍କଗମ୍
ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା ଧଳା ଦାନ୍ତ ଓ ମଧୁର ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ଆକାଶରେ ରାବଣଙ୍କର କୋଳରେ ରଉପ୍ୟ ହେଉଥିଲା।
ରୁଦିତଂ ଵ୍ଯପମୃଷ୍ଟାସ୍ରଂ ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍। ସୁନାସଂ ଚାରୁତାମ୍ରୋଷ୍ଠମାକାଶେ ହାଟକପ୍ରଭମ୍
ତାଙ୍କର କାନ୍ଦୁଥିବା ମୁହଁ, ଅଶ୍ରୁ ପୋଛି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମଧୁର ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସୁନ୍ଦର ନାକ ଓ ଲାଲ ଓଠ ସହିତ, ଆକାଶରେ ସୁନାର ଆଭାରେ ଚମକୁଥିଲା।
ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସମାଧୂତଂ ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ ଵଦନଂ ଶୁଭମ୍। ଶୁଶୁଭେ ନ ଵିନା ରାମଂ ଦିଵା ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵୋଦିତଃ
ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିତ ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ମୁହଁ, ରାମ ଛଡ଼ା ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ଭଳି ଚମକୁନଥିଲା।
ସା ହେମଵର୍ଣା ନୀଲାଙ୍ଗଂ ମୈଥିଲୀ ରାକ୍ଷସାଧିପମ୍। ଶୁଶୁଭେ କାଞ୍ଚନୀ କାଞ୍ଚୀ ନୀଲଂ ଗଜମିଵାଶ୍ରିତା
ହେମର ରଙ୍ଗର ମୈଥିଳୀ, ନୀଳ ଦେହର ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ସୁନାର କାଞ୍ଚି ନୀଳ ହାତୀ ଉପରେ ଥିବା ଭଳି ଚମକୁଥିଲା।
ସା ପଦ୍ମପୀତା ହେମାଭା ରାଵଣଂ ଜନକାତ୍ମଜା। ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ ଘନମିଵାଵିଶ୍ଯ ଶୁଶୁଭେ ତପ୍ତଭୂଷଣା
ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ପଦ୍ମ ଭଳି ପୀତ ଓ ସୁନାର ଆଭାରେ ଚମକୁଥିଲା, ରାବଣଙ୍କୁ ଘନ ମେଘ ଭଳି ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତପ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ଚମକୁଥିଲା।
ତସ୍ଯା ଭୂଷଣଘୋଷେଣ ଵୈଦେହ୍ଯା ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ବଭୂଵ ଵିମଲୋ ନୀଲଃ ସଘୋଷ ଇଵ ତୋଯଦଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କର ଭୂଷଣର ଶବ୍ଦରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ନୀଳ ଓ ନିର୍ମଳ ମେଘର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଉତ୍ତମାଙ୍ଗଚ୍ଯୁତା ତସ୍ଯାଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ସମନ୍ତତଃ। ସୀତାଯା ହ୍ରିଯମାଣାଯାଃ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ସୀତା ଉଠାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡୁଠୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଝରି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା।