ଖରସ୍ଯ ନିଧନେ ଦେଵି ଜନସ୍ଥାନଵଧଂ ପ୍ରତି। ରାକ୍ଷସା ଵିଵିଧା ଵାଚୋ ଵ୍ଯାହରନ୍ତି ମହାଵନେ
ଖରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଦେବୀ, ଜନସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥିବା ହତ୍ୟା ବିଷୟରେ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କଥା କହୁଛନ୍ତି।
ହିଂସାଵିହାରା ଵୈଦେହି ନ ଚିନ୍ତଯିତୁମର୍ହସି। ଲକ୍ଷ୍ମଣେନୈଵମୁକ୍ତା ତୁ କ୍ରୁଦ୍ଧା ସଂରକ୍ତଲୋଚନା
ହିଂସା ଓ କ୍ରୂରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ତୁମେ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବୈଦେହୀ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୀତା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଲାଲ ଆଖିରେ ତାକିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍। ଅନାର୍ଯାକରୁଣାରମ୍ଭ ନୃଶଂସ କୁଲପାଂସନ
ସତ୍ୟବାଦୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୀତା କଠୋର କଥା କହିଲେ— 'ତୁମେ ଅସଭ୍ୟ, ଦୟାହୀନ, କ୍ରୂର ଓ ପରିବାରର ଅପମାନ।'
ଅହଂ ତଵ ପ୍ରିଯଂ ମନ୍ଯେ ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍। ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯସନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେନୈତାନି ପ୍ରଭାଷସେ
'ମୁଁ ଭାବୁଛି ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ତୁମର ଆନନ୍ଦ ମିଳୁଛି; ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ତୁମେ ଏଭଳି କଥା କହୁଛ।'
ନୈଵ ଚିତ୍ରଂ ସପତ୍ନେଷୁ ପାପଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଦ୍ ଭଵେତ୍। ତ୍ଵଦ୍ଵିଧେଷୁ ନୃଶଂସେଷୁ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଚାରିଷୁ
'ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ବିଶେଷକରି ତୁମ ପରି କ୍ରୂର ଓ ଚୁପଚାପ ଚଳିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।'
ସୁଦୁଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଂ ଵନେ ରାମମେକମେକୋଽନୁଗଚ୍ଛସି। ମମ ହେତୋଃ ପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ଭରତେନ ଵା
'ତୁମେ ନିଜେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ; ରାମଙ୍କୁ ଏକାକି ଅନୁସରଣ କରୁଛ; କିମ୍ବା ମୋ ପାଇଁ ଚୁପେ ଚୁପେ, କିମ୍ବା ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶରେ।'
ତନ୍ନ ସିଧ୍ଯତି ସୌମିତ୍ରେ ତଵାପି ଭରତସ୍ଯ ଵା। କଥମିନ୍ଦୀଵରଶ୍ଯାମଂ ରାମଂ ପଦ୍ମନିଭେକ୍ଷଣମ୍
'ଏହି ଚଳ ତୁମ ବା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ; ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ, ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ ଦେହ ଓ କମଳ ନୟନ ଥିବା, ସେଉଁଠି ମୁଁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି—'
ଉପସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ କାମଯେଯଂ ପୃଥଗ୍ଜନମ୍। ସମକ୍ଷଂ ତଵ ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯସଂଶଯମ୍
'—ସେଉଁଠି ଥିବାବେଳେ ମୁଁ କେମିତି ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚାହିବି? ତୁମେ ଆଗରେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।'
ରାମଂ ଵିନା କ୍ଷଣମପି ନୈଵ ଜୀଵାମି ଭୂତଲେ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ସୀତଯା ରୋମହର୍ଷଣମ୍
'ରାମ ବିନା ଏ ଭୂମିରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ।' ସୀତାଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର କଥା ଶୁଣି—
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୀତାଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ସ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଉତ୍ତରଂ ନୋତ୍ସହେ ଵକ୍ତୁଂ ଦୈଵତଂ ଭଵତୀ ମମ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ହାତ ଜୋଡି ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ; ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।'
ଵାକ୍ଯମପ୍ରତିରୂପଂ ତୁ ନ ଚିତ୍ରଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ମୈଥିଲି। ସ୍ଵଭାଵସ୍ତ୍ଵେଷ ନାରୀଣାମେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
'ମୈଥିଲୀ, ନାରୀମାନେ ଏଭଳି ଅନୁଚିତ କଥା କହିଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଲୋକରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।'
ଵିମୁକ୍ତଧର୍ମାଶ୍ଚପଲାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଭେଦକରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ନ ସହେ ହୀଦୃଶଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵୈଦେହି ଜନକାତ୍ମଜେ
'ନାରୀମାନେ ଅସ୍ଥିର, ନୀତିହୀନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦେଇଥିବା; ବୈଦେହୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଏଭଳି କଥା ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।'
ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋରୁଭଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତପ୍ତନାରାଚସଂନିଭମ୍। ଉପଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ମେ ସର୍ଵେ ସାକ୍ଷିଣୋ ହି ଵନେଚରାଃ
'ମୋ ଦୁଇ କାନ ମଧ୍ୟରେ, ତାପିତ ବାଣ ସମାନ କଥା ମୁଁ କହୁଛି; ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ଏହାର ସାକ୍ଷୀ ହେଉନ୍ତୁ।'
ନ୍ଯାଯଵାଦୀ ଯଥା ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତୋଽହଂ ପରୁଷଂ ତ୍ଵଯା। ଧିକ୍ ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ଯନ୍ମାମେଵଂ ଵିଶଙ୍କସେ
'ମୁଁ ନ୍ୟାୟର କଥା କହିଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିଲ; ଏଭଳି ଅଭିଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ, ନଶ୍ୱର ହେଉଥିବା ତୁମକୁ ଲଜ୍ଜା ହେଉ।'
ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵାଦ୍ ଦୁଷ୍ଟସ୍ଵଭାଵେନ ଗୁରୁଵାକ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ଗଚ୍ଛାମି ଯତ୍ର କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ଵରାନନେ
'ନାରୀ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ତୁମେ ନିଜ ମତରେ ଅଡିଗ; ମୁଁ ଏବେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛି, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଶୋଭନମୁଖୀ।'
ରକ୍ଷନ୍ତୁ ତ୍ଵାଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ସମଗ୍ରା ଵନଦେଵତାଃ। ନିମିତ୍ତାନି ହି ଘୋରାଣି ଯାନି ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତି ମେ। ଅପି ତ୍ଵାଂ ସହ ରାମେଣ ପଶ୍ଯେଯଂ ପୁନରାଗତଃ
'ବିଶାଳ ନୟନବତୀ, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; କାରଣ ମୋ ପାଖରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି। ମୁଁ ଫେରି ଆସିବାବେଳେ ରାମ ସହିତ ତୁମକୁ ପୁନି ଦେଖିପାରିବି।'
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନୈଵମୁକ୍ତା ତୁ ରୁଦତୀ ଜନକାତ୍ମଜା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ତୀଵ୍ରବାଷ୍ପପରିପ୍ଲୁତା
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ତୀବ୍ର ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପଛରେ ଏଭଳି କଥା କହିଲେ—
ଗୋଦାଵରୀଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୀନା ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଆବନ୍ଧିଷ୍ଯେଽଥଵା ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଵିଷମେ ଦେହମାତ୍ମନଃ
'ରାମ ବିନା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଦେବି, କିମ୍ବା ଫାସି ଲଗାଇବି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ମୋ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।'
ପିବାମି ଵା ଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତାଶନମ୍। ନ ତ୍ଵହଂ ରାଘଵାଦନ୍ଯଂ କଦାପି ପୁରୁଷଂ ସ୍ପୃଶେ
ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, କିନ୍ତୁ ରାଘବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷକୁ କେବେ ଛୁଇଁବି ନାହିଁ।
ଇତି ଲକ୍ଷ୍ମଣମାଶ୍ରୁତ୍ଯ ସୀତା ଶୋକସମନ୍ଵିତା। ପାଣିଭ୍ଯାଂ ରୁଦତୀ ଦୁଃଖାଦୁଦରଂ ପ୍ରଜଘାନ ହ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ହାତରେ ତାଙ୍କର ଉଦରକୁ ମାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ତାମାର୍ତରୂପାଂ ଵିମନା ରୁଦନ୍ତୀଂ ସୌମିତ୍ରିରାଲୋକ୍ଯ ଵିଶାଲନେତ୍ରାମ୍। ଆଶ୍ଵାସଯାମାସ ନ ଚୈଵ ଭର୍ତୁ- ସ୍ତଂ ଭ୍ରାତରଂ କିଂଚିଦୁଵାଚ ସୀତା
ସୀତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ, ମନମର୍ମରା ଓ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଭାଇକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ତତସ୍ତୁ ସୀତାମଭିଵାଦ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ କିଂଚିଦଭିପ୍ରଣମ୍ଯ। ଅଵେକ୍ଷମାଣୋ ବହୁଶଃ ସ ମୈଥିଲୀଂ ଜଗାମ ରାମସ୍ଯ ସମୀପମାତ୍ମଵାନ୍
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଅଳ୍ପ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ବାରମ୍ବାର ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଦେଖି ଦୃଢ଼ ମନେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛଅଚାଳିଶିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତଯା ପରୁଷମୁକ୍ତସ୍ତୁ କୁପିତୋ ରାଘଵାନୁଜଃ। ସ ଵିକାଂକ୍ଷନ୍ ଭୃଶଂ ରାମଂ ପ୍ରତସ୍ଥେ ନଚିରାଦିଵ
ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କ ଠାରୁ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ରୋଷରେ ଭରିଯାଇ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ସତେଜ ଭାବେ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ତଦାସାଦ୍ଯ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ କ୍ଷିପ୍ରମନ୍ତରମାସ୍ଥିତଃ। ଅଭିଚକ୍ରାମ ଵୈଦେହୀଂ ପରିଵ୍ରାଜକରୂପଧୃକ୍
ସେତେବେଳେ ଦଶମୁଖୀ ଦ୍ରୁତ ଅବସର ନେଇ, ପରିବ୍ରାଜକ ଭେଷ ଧରି, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣକାଷାଯସଂଵୀତଃ ଶିଖୀ ଛତ୍ରୀ ଉପାନହୀ। ଵାମେ ଚାଂସେଽଵସଜ୍ଯାଥ ଶୁଭେ ଯଷ୍ଟିକମଣ୍ଡଲୂ
ସେ ସୁକୁମାର କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଚୂଡ଼ା, ଛତା ଓ ପାଦୁକା ପିନ୍ଧି, ବାଉଁ ଗୋଡ଼ାରେ ଲଗାଇଥିବା ଶୁଭ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲେ।
ପରିଵ୍ରାଜକରୂପେଣ ଵୈଦେହୀମନ୍ଵଵର୍ତତ। ତାମାସସାଦାତିବଲୋ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ରହିତାଂ ଵନେ
ପରିବ୍ରାଜକ ଭେଷରେ ସେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ପଛରେ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଇ ଭାଇଁଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଅକେଲା ଥିଲେ।
ରହିତାଂ ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରାଭ୍ଯାଂ ସଂଧ୍ଯାମିଵ ମହତ୍ତମଃ। ତାମପଶ୍ଯତ୍ ତତୋ ବାଲାଂ ରାଜପୁତ୍ରୀଂ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ସନ୍ଧ୍ୟା ଯେପରି, ସେଠି ସେ ଏକା, ଯୁବତୀ ଓ ଯଶସ୍ୱିନୀ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ରୋହିଣୀଂ ଶଶିନା ହୀନାଂ ଗ୍ରହଵଦ୍ ଭୃଶଦାରୁଣଃ। ତମୁଗ୍ରଂ ପାପକର୍ମାଣଂ ଜନସ୍ଥାନଗତା ଦ୍ରୁମାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରୋହିଣୀ ଯେପରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦଶମୁଖୀ, ଦୁର୍ଘଟନା ଆଣୁଥିବା ଗ୍ରହ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଜନସ୍ଥାନର ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସଂଦୃଶ୍ଯ ନ ପ୍ରକମ୍ପନ୍ତେ ନ ପ୍ରଵାତି ଚ ମାରୁତଃ। ଶୀଘ୍ରସ୍ରୋତାଶ୍ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୀକ୍ଷନ୍ତଂ ରକ୍ତଲୋଚନମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଛମାନେ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ, ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ତ୍ରାସରେ ଦ୍ରୁତ ବହୁଥିବା ଗୋଦାବରୀ ମଧୁର ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।