କର୍ତଵ୍ଯମିହ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯା ଯତ୍ପ୍ରଧାନସ୍ତ୍ଵମାଗତଃ। ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣାଂ ଵୈଦେହୀଂ ବାଷ୍ପଶୋକସମନ୍ଵିତାମ୍
ଏଠାରେ ରହିବାର କଣ ଅର୍ଥ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଆସିଛ? ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ବିଷାଦ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ବୈଦେହୀ କହିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତ୍ରସ୍ତାଂ ସୀତାଂ ମୃଗଵଧୂମିଵ। ପନ୍ନଗାସୁରଗନ୍ଧର୍ଵଦେଵଦାନଵରାକ୍ଷସୈଃ
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୟଭୀତ ସୀତାଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ମୃଗୀ ଭଳି ଭୟଭୀତ, କହିଲେ, "ସର୍ପ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତା, ଦାନବ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସମାନେ—"
ଅଶକ୍ଯସ୍ତଵ ଵୈଦେହି ଭର୍ତା ଜେତୁଂ ନ ସଂଶଯଃ। ଦେଵି ଦେଵମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଗନ୍ଧର୍ଵେଷୁ ପତତ୍ରିଷୁ
"ବୈଦେହୀ, ତୁମର ସ୍ୱାମୀକୁ କେହି ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।"
ରାକ୍ଷସେଷୁ ପିଶାଚେଷୁ କିନ୍ନରେଷୁ ମୃଗେଷୁ ଚ। ଦାନଵେଷୁ ଚ ଘୋରେଷୁ ନ ସ ଵିଦ୍ଯେତ ଶୋଭନେ
"ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, କିନ୍ନର, ପଶୁ କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶୋଭନେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ନାହିଁ।"
ଯୋ ରାମଂ ପ୍ରତିଯୁଧ୍ଯେତ ସମରେ ଵାସଵୋପମମ୍। ଅଵଧ୍ଯଃ ସମରେ ରାମୋ ନୈଵଂ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
"ଯିଏ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ; ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ତେଣୁ ତୁମେ ଏଭଳି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ।"
ନ ତ୍ଵାମସ୍ମିନ୍ ଵନେ ହାତୁମୁତ୍ସହେ ରାଘଵଂ ଵିନା। ଅନିଵାର୍ଯଂ ବଲଂ ତସ୍ଯ ବଲୈର୍ବଲଵତାମପି
"ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ବନରେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ।"
ତ୍ରିଭିର୍ଲୋକୈଃ ସମୁଦିତୈଃ ସେଶ୍ଵରୈଃ ସାମରୈରପି। ହୃଦଯଂ ନିର୍ଵୃତଂ ତେଽସ୍ତୁ ସଂତାପସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ତଵ
"ତିନୋଟି ଲୋକ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ ହେଉ, ତୁମ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦିଅ।"
ଆଗମିଷ୍ଯତି ତେ ଭର୍ତା ଶୀଘ୍ରଂ ହତ୍ଵା ମୃଗୋତ୍ତମମ୍। ନ ସ ତସ୍ଯ ସ୍ଵରୋ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ନ କଶ୍ଚିଦପି ଦୈଵତଃ
"ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଶୀଘ୍ର ମୃଗକୁ ମାରି ଫେରିଆସିବେ; ତୁମେ ଯେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲ, ସେ ତାଙ୍କର ନୁହଁ, ଏହା କୌଣସି ଦେବତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।"
ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରପ୍ରଖ୍ଯା ମାଯା ତସ୍ଯ ଚ ରକ୍ଷସଃ। ନ୍ଯାସଭୂତାସି ଵୈଦେହି ନ୍ଯସ୍ତା ମଯି ମହାତ୍ମନା
"ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମାୟା, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବନଗର; ବୈଦେହୀ, ମହାତ୍ମା ରାମ ତୁମକୁ ମୋ ପାଖରେ ରଖିଛନ୍ତି।"
ରାମେଣ ତ୍ଵଂ ଵରାରୋହେ ନ ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମିହୋତ୍ସହେ। କୃତଵୈରାଶ୍ଚ କଲ୍ଯାଣି ଵଯମେତୈର୍ନିଶାଚରୈଃ
"ବରାଙ୍ଗନା, ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ, କାରଣ ରାମ ତୁମକୁ ମୋ ଉପରେ ଭରସା କରି ରଖିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଏହି ରାତିର ଚରା ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଆମର ଶତ୍ରୁତା ହୋଇଯାଇଛି।"
ଖରସ୍ଯ ନିଧନେ ଦେଵି ଜନସ୍ଥାନଵଧଂ ପ୍ରତି। ରାକ୍ଷସା ଵିଵିଧା ଵାଚୋ ଵ୍ଯାହରନ୍ତି ମହାଵନେ
ଖରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଦେବୀ, ଜନସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥିବା ହତ୍ୟା ବିଷୟରେ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କଥା କହୁଛନ୍ତି।
ହିଂସାଵିହାରା ଵୈଦେହି ନ ଚିନ୍ତଯିତୁମର୍ହସି। ଲକ୍ଷ୍ମଣେନୈଵମୁକ୍ତା ତୁ କ୍ରୁଦ୍ଧା ସଂରକ୍ତଲୋଚନା
ହିଂସା ଓ କ୍ରୂରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ତୁମେ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବୈଦେହୀ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୀତା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଲାଲ ଆଖିରେ ତାକିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍। ଅନାର୍ଯାକରୁଣାରମ୍ଭ ନୃଶଂସ କୁଲପାଂସନ
ସତ୍ୟବାଦୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୀତା କଠୋର କଥା କହିଲେ— 'ତୁମେ ଅସଭ୍ୟ, ଦୟାହୀନ, କ୍ରୂର ଓ ପରିବାରର ଅପମାନ।'
ଅହଂ ତଵ ପ୍ରିଯଂ ମନ୍ଯେ ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍। ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯସନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେନୈତାନି ପ୍ରଭାଷସେ
'ମୁଁ ଭାବୁଛି ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ତୁମର ଆନନ୍ଦ ମିଳୁଛି; ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ତୁମେ ଏଭଳି କଥା କହୁଛ।'
ନୈଵ ଚିତ୍ରଂ ସପତ୍ନେଷୁ ପାପଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଦ୍ ଭଵେତ୍। ତ୍ଵଦ୍ଵିଧେଷୁ ନୃଶଂସେଷୁ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଚାରିଷୁ
'ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ବିଶେଷକରି ତୁମ ପରି କ୍ରୂର ଓ ଚୁପଚାପ ଚଳିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।'
ସୁଦୁଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଂ ଵନେ ରାମମେକମେକୋଽନୁଗଚ୍ଛସି। ମମ ହେତୋଃ ପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ଭରତେନ ଵା
'ତୁମେ ନିଜେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ; ରାମଙ୍କୁ ଏକାକି ଅନୁସରଣ କରୁଛ; କିମ୍ବା ମୋ ପାଇଁ ଚୁପେ ଚୁପେ, କିମ୍ବା ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶରେ।'
ତନ୍ନ ସିଧ୍ଯତି ସୌମିତ୍ରେ ତଵାପି ଭରତସ୍ଯ ଵା। କଥମିନ୍ଦୀଵରଶ୍ଯାମଂ ରାମଂ ପଦ୍ମନିଭେକ୍ଷଣମ୍
'ଏହି ଚଳ ତୁମ ବା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ; ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ, ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ ଦେହ ଓ କମଳ ନୟନ ଥିବା, ସେଉଁଠି ମୁଁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି—'
ଉପସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ କାମଯେଯଂ ପୃଥଗ୍ଜନମ୍। ସମକ୍ଷଂ ତଵ ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯସଂଶଯମ୍
'—ସେଉଁଠି ଥିବାବେଳେ ମୁଁ କେମିତି ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚାହିବି? ତୁମେ ଆଗରେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।'
ରାମଂ ଵିନା କ୍ଷଣମପି ନୈଵ ଜୀଵାମି ଭୂତଲେ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ସୀତଯା ରୋମହର୍ଷଣମ୍
'ରାମ ବିନା ଏ ଭୂମିରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ।' ସୀତାଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର କଥା ଶୁଣି—
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୀତାଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ସ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଉତ୍ତରଂ ନୋତ୍ସହେ ଵକ୍ତୁଂ ଦୈଵତଂ ଭଵତୀ ମମ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ହାତ ଜୋଡି ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ; ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।'
ଵାକ୍ଯମପ୍ରତିରୂପଂ ତୁ ନ ଚିତ୍ରଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ମୈଥିଲି। ସ୍ଵଭାଵସ୍ତ୍ଵେଷ ନାରୀଣାମେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
'ମୈଥିଲୀ, ନାରୀମାନେ ଏଭଳି ଅନୁଚିତ କଥା କହିଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଲୋକରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।'
ଵିମୁକ୍ତଧର୍ମାଶ୍ଚପଲାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଭେଦକରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ନ ସହେ ହୀଦୃଶଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵୈଦେହି ଜନକାତ୍ମଜେ
'ନାରୀମାନେ ଅସ୍ଥିର, ନୀତିହୀନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦେଇଥିବା; ବୈଦେହୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଏଭଳି କଥା ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।'
ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋରୁଭଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତପ୍ତନାରାଚସଂନିଭମ୍। ଉପଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ମେ ସର୍ଵେ ସାକ୍ଷିଣୋ ହି ଵନେଚରାଃ
'ମୋ ଦୁଇ କାନ ମଧ୍ୟରେ, ତାପିତ ବାଣ ସମାନ କଥା ମୁଁ କହୁଛି; ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ଏହାର ସାକ୍ଷୀ ହେଉନ୍ତୁ।'
ନ୍ଯାଯଵାଦୀ ଯଥା ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତୋଽହଂ ପରୁଷଂ ତ୍ଵଯା। ଧିକ୍ ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତୀଂ ଯନ୍ମାମେଵଂ ଵିଶଙ୍କସେ
'ମୁଁ ନ୍ୟାୟର କଥା କହିଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିଲ; ଏଭଳି ଅଭିଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ, ନଶ୍ୱର ହେଉଥିବା ତୁମକୁ ଲଜ୍ଜା ହେଉ।'
ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵାଦ୍ ଦୁଷ୍ଟସ୍ଵଭାଵେନ ଗୁରୁଵାକ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ଗଚ୍ଛାମି ଯତ୍ର କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ଵରାନନେ
'ନାରୀ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ତୁମେ ନିଜ ମତରେ ଅଡିଗ; ମୁଁ ଏବେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛି, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଶୋଭନମୁଖୀ।'
ରକ୍ଷନ୍ତୁ ତ୍ଵାଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ସମଗ୍ରା ଵନଦେଵତାଃ। ନିମିତ୍ତାନି ହି ଘୋରାଣି ଯାନି ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତି ମେ। ଅପି ତ୍ଵାଂ ସହ ରାମେଣ ପଶ୍ଯେଯଂ ପୁନରାଗତଃ
'ବିଶାଳ ନୟନବତୀ, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; କାରଣ ମୋ ପାଖରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି। ମୁଁ ଫେରି ଆସିବାବେଳେ ରାମ ସହିତ ତୁମକୁ ପୁନି ଦେଖିପାରିବି।'
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନୈଵମୁକ୍ତା ତୁ ରୁଦତୀ ଜନକାତ୍ମଜା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ତୀଵ୍ରବାଷ୍ପପରିପ୍ଲୁତା
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ତୀବ୍ର ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପଛରେ ଏଭଳି କଥା କହିଲେ—
ଗୋଦାଵରୀଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୀନା ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଆବନ୍ଧିଷ୍ଯେଽଥଵା ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଵିଷମେ ଦେହମାତ୍ମନଃ
'ରାମ ବିନା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଦେବି, କିମ୍ବା ଫାସି ଲଗାଇବି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ମୋ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।'
ପିବାମି ଵା ଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତାଶନମ୍। ନ ତ୍ଵହଂ ରାଘଵାଦନ୍ଯଂ କଦାପି ପୁରୁଷଂ ସ୍ପୃଶେ
ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, କିନ୍ତୁ ରାଘବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷକୁ କେବେ ଛୁଇଁବି ନାହିଁ।
ଇତି ଲକ୍ଷ୍ମଣମାଶ୍ରୁତ୍ଯ ସୀତା ଶୋକସମନ୍ଵିତା। ପାଣିଭ୍ଯାଂ ରୁଦତୀ ଦୁଃଖାଦୁଦରଂ ପ୍ରଜଘାନ ହ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ହାତରେ ତାଙ୍କର ଉଦରକୁ ମାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।