ନିହତ୍ଯ ପୃଷତଂ ଚାନ୍ଯଂ ମାଂସମାଦାଯ ରାଘଵଃ। ତ୍ଵରମାଣୋ ଜନସ୍ଥାନଂ ସସାରାଭିମୁଖଂ ତଦା
ଅନ୍ୟ ଏକ ଚିତଳ ମୃଗକୁ ମାରି, ତାହାର ମାଂସ ନେଇ, ରାଘବ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ଜନସ୍ଥାନ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଆର୍ତସ୍ଵରଂ ତୁ ତଂ ଭର୍ତୁର୍ଵିଜ୍ଞାଯ ସଦୃଶଂ ଵନେ। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସୀତା ଗଚ୍ଛ ଜାନୀହି ରାଘଵମ୍
ବନରେ ସେ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରଟିକୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯାଅ, ରାଘବଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିଆ।"
ନହି ମେ ଜୀଵିତଂ ସ୍ଥାନେ ହୃଦଯଂ ଵାଵତିଷ୍ଠତେ। କ୍ରୋଶତଃ ପରମାର୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରୁତଃ ଶବ୍ଦୋ ମଯା ଭୃଶମ୍
ମୋର ଜୀବନ ଏଠାରେ ନିରାପଦ ନୁହେଁ, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ରହିପାରୁନାହିଁ; ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଣଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଛି, ଏହା ମୋତେ ଗଭୀର ଭାବେ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରିଛି।
ଆକ୍ରନ୍ଦମାନଂ ତୁ ଵନେ ଭ୍ରାତରଂ ତ୍ରାତୁମର୍ହସି। ତଂ କ୍ଷିପ୍ରମଭିଧାଵ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାତରଂ ଶରଣୈଷିଣମ୍
ବନରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ତୁମ ଭାଇକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର; ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଦୌଡ଼ିଯାଅ, ଶରଣ ନେଇଥିବା ତୁମ ଭାଇ ପାଖକୁ।
ରକ୍ଷସାଂ ଵଶମାପନ୍ନଂ ସିଂହାନାମିଵ ଗୋଵୃଷମ୍। ନ ଜଗାମ ତଥୋକ୍ତସ୍ତୁ ଭ୍ରାତୁରାଜ୍ଞାଯ ଶାସନମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ସିଂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଳଦ; କିନ୍ତୁ ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ମନେ ପକାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯିବେନାହିଁ।
ତମୁଵାଚ ତତସ୍ତତ୍ର କ୍ଷୁଭିତା ଜନକାତ୍ମଜା। ସୌମିତ୍ରେ ମିତ୍ରରୂପେଣ ଭ୍ରାତୁସ୍ତ୍ଵମସି ଶତ୍ରୁଵତ୍
ସେଠାରେ ଚିନ୍ତିତ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କହିଲେ, "ସୌମିତ୍ରୀ, ତୁମେ ବନ୍ଧୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁ ସଦୃଶ ବ୍ୟବହାର କରୁଛ।"
ଯସ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାମଵସ୍ଥାଯାଂ ଭ୍ରାତରଂ ନାଭିପଦ୍ଯସେ। ଇଚ୍ଛସି ତ୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତଂ ରାମଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମତ୍କୃତେ
ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ତୁମେ ତୁମ ଭାଇଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହାଁ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ବିନାଶ ଚାହୁଁଛ।
ଲୋଭାତ୍ତୁ ମତ୍କୃତେ ନୂନଂ ନାନୁଗଚ୍ଛସି ରାଘଵମ୍। ଵ୍ଯସନଂ ତେ ପ୍ରିଯଂ ମନ୍ଯେ ସ୍ନେହୋ ଭ୍ରାତରି ନାସ୍ତି ତେ
ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ଲୋଭରେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁନାହାଁ; ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ, ଏବଂ ତୁମର ଭାଇ ପ୍ରତି କୌଣସି ସ୍ନେହ ନାହିଁ।
ତେନ ତିଷ୍ଠସି ଵିସ୍ରବ୍ଧଂ ତମପଶ୍ଯନ୍ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍। କିଂ ହି ସଂଶଯମାପନ୍ନେ ତସ୍ମିନ୍ନିହ ମଯା ଭଵେତ୍
ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ରହିଛ; ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାବେଳେ, ଯଦି ସେ କୌଣସି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ମୋ ଦଶା କଣ ହେବ?
କର୍ତଵ୍ଯମିହ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯା ଯତ୍ପ୍ରଧାନସ୍ତ୍ଵମାଗତଃ। ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣାଂ ଵୈଦେହୀଂ ବାଷ୍ପଶୋକସମନ୍ଵିତାମ୍
ଏଠାରେ ରହିବାର କଣ ଅର୍ଥ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଆସିଛ? ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ବିଷାଦ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ବୈଦେହୀ କହିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତ୍ରସ୍ତାଂ ସୀତାଂ ମୃଗଵଧୂମିଵ। ପନ୍ନଗାସୁରଗନ୍ଧର୍ଵଦେଵଦାନଵରାକ୍ଷସୈଃ
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୟଭୀତ ସୀତାଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ମୃଗୀ ଭଳି ଭୟଭୀତ, କହିଲେ, "ସର୍ପ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତା, ଦାନବ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସମାନେ—"
ଅଶକ୍ଯସ୍ତଵ ଵୈଦେହି ଭର୍ତା ଜେତୁଂ ନ ସଂଶଯଃ। ଦେଵି ଦେଵମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଗନ୍ଧର୍ଵେଷୁ ପତତ୍ରିଷୁ
"ବୈଦେହୀ, ତୁମର ସ୍ୱାମୀକୁ କେହି ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।"
ରାକ୍ଷସେଷୁ ପିଶାଚେଷୁ କିନ୍ନରେଷୁ ମୃଗେଷୁ ଚ। ଦାନଵେଷୁ ଚ ଘୋରେଷୁ ନ ସ ଵିଦ୍ଯେତ ଶୋଭନେ
"ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, କିନ୍ନର, ପଶୁ କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶୋଭନେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ନାହିଁ।"
ଯୋ ରାମଂ ପ୍ରତିଯୁଧ୍ଯେତ ସମରେ ଵାସଵୋପମମ୍। ଅଵଧ୍ଯଃ ସମରେ ରାମୋ ନୈଵଂ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
"ଯିଏ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ; ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ତେଣୁ ତୁମେ ଏଭଳି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ।"
ନ ତ୍ଵାମସ୍ମିନ୍ ଵନେ ହାତୁମୁତ୍ସହେ ରାଘଵଂ ଵିନା। ଅନିଵାର୍ଯଂ ବଲଂ ତସ୍ଯ ବଲୈର୍ବଲଵତାମପି
"ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ବନରେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ।"
ତ୍ରିଭିର୍ଲୋକୈଃ ସମୁଦିତୈଃ ସେଶ୍ଵରୈଃ ସାମରୈରପି। ହୃଦଯଂ ନିର୍ଵୃତଂ ତେଽସ୍ତୁ ସଂତାପସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ତଵ
"ତିନୋଟି ଲୋକ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ ହେଉ, ତୁମ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦିଅ।"
ଆଗମିଷ୍ଯତି ତେ ଭର୍ତା ଶୀଘ୍ରଂ ହତ୍ଵା ମୃଗୋତ୍ତମମ୍। ନ ସ ତସ୍ଯ ସ୍ଵରୋ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ନ କଶ୍ଚିଦପି ଦୈଵତଃ
"ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଶୀଘ୍ର ମୃଗକୁ ମାରି ଫେରିଆସିବେ; ତୁମେ ଯେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲ, ସେ ତାଙ୍କର ନୁହଁ, ଏହା କୌଣସି ଦେବତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।"
ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରପ୍ରଖ୍ଯା ମାଯା ତସ୍ଯ ଚ ରକ୍ଷସଃ। ନ୍ଯାସଭୂତାସି ଵୈଦେହି ନ୍ଯସ୍ତା ମଯି ମହାତ୍ମନା
"ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମାୟା, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବନଗର; ବୈଦେହୀ, ମହାତ୍ମା ରାମ ତୁମକୁ ମୋ ପାଖରେ ରଖିଛନ୍ତି।"
ରାମେଣ ତ୍ଵଂ ଵରାରୋହେ ନ ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମିହୋତ୍ସହେ। କୃତଵୈରାଶ୍ଚ କଲ୍ଯାଣି ଵଯମେତୈର୍ନିଶାଚରୈଃ
"ବରାଙ୍ଗନା, ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ, କାରଣ ରାମ ତୁମକୁ ମୋ ଉପରେ ଭରସା କରି ରଖିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଏହି ରାତିର ଚରା ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଆମର ଶତ୍ରୁତା ହୋଇଯାଇଛି।"
ଖରସ୍ଯ ନିଧନେ ଦେଵି ଜନସ୍ଥାନଵଧଂ ପ୍ରତି। ରାକ୍ଷସା ଵିଵିଧା ଵାଚୋ ଵ୍ଯାହରନ୍ତି ମହାଵନେ
ଖରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଦେବୀ, ଜନସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥିବା ହତ୍ୟା ବିଷୟରେ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କଥା କହୁଛନ୍ତି।
ହିଂସାଵିହାରା ଵୈଦେହି ନ ଚିନ୍ତଯିତୁମର୍ହସି। ଲକ୍ଷ୍ମଣେନୈଵମୁକ୍ତା ତୁ କ୍ରୁଦ୍ଧା ସଂରକ୍ତଲୋଚନା
ହିଂସା ଓ କ୍ରୂରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ତୁମେ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବୈଦେହୀ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୀତା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଲାଲ ଆଖିରେ ତାକିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍। ଅନାର୍ଯାକରୁଣାରମ୍ଭ ନୃଶଂସ କୁଲପାଂସନ
ସତ୍ୟବାଦୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୀତା କଠୋର କଥା କହିଲେ— 'ତୁମେ ଅସଭ୍ୟ, ଦୟାହୀନ, କ୍ରୂର ଓ ପରିବାରର ଅପମାନ।'
ଅହଂ ତଵ ପ୍ରିଯଂ ମନ୍ଯେ ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍। ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯସନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେନୈତାନି ପ୍ରଭାଷସେ
'ମୁଁ ଭାବୁଛି ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ତୁମର ଆନନ୍ଦ ମିଳୁଛି; ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ତୁମେ ଏଭଳି କଥା କହୁଛ।'
ନୈଵ ଚିତ୍ରଂ ସପତ୍ନେଷୁ ପାପଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଦ୍ ଭଵେତ୍। ତ୍ଵଦ୍ଵିଧେଷୁ ନୃଶଂସେଷୁ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଚାରିଷୁ
'ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ବିଶେଷକରି ତୁମ ପରି କ୍ରୂର ଓ ଚୁପଚାପ ଚଳିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।'
ସୁଦୁଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଂ ଵନେ ରାମମେକମେକୋଽନୁଗଚ୍ଛସି। ମମ ହେତୋଃ ପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ଭରତେନ ଵା
'ତୁମେ ନିଜେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ; ରାମଙ୍କୁ ଏକାକି ଅନୁସରଣ କରୁଛ; କିମ୍ବା ମୋ ପାଇଁ ଚୁପେ ଚୁପେ, କିମ୍ବା ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶରେ।'
ତନ୍ନ ସିଧ୍ଯତି ସୌମିତ୍ରେ ତଵାପି ଭରତସ୍ଯ ଵା। କଥମିନ୍ଦୀଵରଶ୍ଯାମଂ ରାମଂ ପଦ୍ମନିଭେକ୍ଷଣମ୍
'ଏହି ଚଳ ତୁମ ବା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ; ଯେଉଁ ରାମଙ୍କୁ, ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ ଦେହ ଓ କମଳ ନୟନ ଥିବା, ସେଉଁଠି ମୁଁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି—'
ଉପସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ କାମଯେଯଂ ପୃଥଗ୍ଜନମ୍। ସମକ୍ଷଂ ତଵ ସୌମିତ୍ରେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯସଂଶଯମ୍
'—ସେଉଁଠି ଥିବାବେଳେ ମୁଁ କେମିତି ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚାହିବି? ତୁମେ ଆଗରେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।'
ରାମଂ ଵିନା କ୍ଷଣମପି ନୈଵ ଜୀଵାମି ଭୂତଲେ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ସୀତଯା ରୋମହର୍ଷଣମ୍
'ରାମ ବିନା ଏ ଭୂମିରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ।' ସୀତାଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର କଥା ଶୁଣି—
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୀତାଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ସ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଉତ୍ତରଂ ନୋତ୍ସହେ ଵକ୍ତୁଂ ଦୈଵତଂ ଭଵତୀ ମମ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ହାତ ଜୋଡି ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ; ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।'