ଛିନ୍ନାଭ୍ରୈରିଵ ସଂଵୀତଂ ଶାରଦଂ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍। ମୁହୂର୍ତାଦେଵ ଦଦୃଶେ ମୁହୁର୍ଦୂରାତ୍ ପ୍ରକାଶତେ
ଶରଦ୍କାଳର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭାଗ ଭାଗ କ୍ଷୁଦ୍ର ମେଘରେ ଢାକାଯିବା ପରି, ସେ ମୃଗଟି କେବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କେବେ ଦୂରରୁ ଚମକୁଥିଲା।
ଦର୍ଶନାଦର୍ଶନେନୈଵ ସୋଽପାକର୍ଷତ ରାଘଵମ୍। ସ ଦୂରମାଶ୍ରମସ୍ଯାସ୍ଯ ମାରୀଚୋ ମୃଗତାଂ ଗତଃ
ଦେଖାଯିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ଦ୍ୱାରା, ମାରୀଚ ଯିଏ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ।
ଆସୀତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ଵିଵଶସ୍ତେନ ମୋହିତଃ। ଅଥାଵତସ୍ଥେ ସୁଶ୍ରାନ୍ତଶ୍ଛାଯାମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଶାଦ୍ଵଲେ
କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କ ଚଳନାରେ ରୁଷ୍ଟ ଓ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଅସହାୟ ହେଲେ। ପରେ, ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଘାସ ଉପରେ ଛାୟା ତଳେ ବସିଲେ।
ସ ତମୁନ୍ମାଦଯାମାସ ମୃଗରୂପୋ ନିଶାଚରଃ। ମୃଗୈଃ ପରିଵୃତୋଽଥାନ୍ଯୈରଦୂରାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ସେ ନିଶାଚର ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୃଗମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏକ ଦୂରରୁ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଗ୍ରହୀତୁକାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପୁନରେଵାଭ୍ଯଧାଵତ। ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ସଂତ୍ରାସାତ୍ ପୁନରନ୍ତର୍ହିତୋଽଭଵତ୍
ସେଠାରେ ତାକୁ ଧରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଦେଖି, ସେ ପୁଣିଥରେ ଆଗକୁ ଧାଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୟରେ ପୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।
ପୁନରେଵ ତତୋ ଦୂରାଦ୍ ଵୃକ୍ଷଖଣ୍ଡାଦ୍ ଵିନିଃସୃତଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋ ମହାତେଜାସ୍ତଂ ହନ୍ତୁଂ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ପରେ ପୁଣି ଦୂରରୁ ଗଛର ଛାୟାରୁ ବାହାରିଲା, ତାକୁ ଦେଖି ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ ତାକୁ ମାରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।
ଭୂଯସ୍ତୁ ଶରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ କୁପିତସ୍ତତ୍ର ରାଘଵଃ। ସୂର୍ଯରଶ୍ମିପ୍ରତୀକାଶଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମରିମର୍ଦନମ୍
ତାପରେ ରାଘବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ଚମକୁଥିବା ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଏକ ତୀର ଉଠାଇଲେ।
ସଂଧାଯ ସୁଦୃଢେ ଚାପେ ଵିକୃଷ୍ଯ ବଲଵଦ୍ବଲୀ। ତମେଵ ମୃଗମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଶ୍ଵସନ୍ତମିଵ ପନ୍ନଗମ୍
ସେ ତୀରଟିକୁ ଦୃଢ଼ ଧନୁରେ ଲଗାଇ, ଭାରି ଶକ୍ତିରେ ଟାଣି, ସେଇ ମୃଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ନାଗ ପରି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲା।
ମୁମୋଚ ଜ୍ଵଲିତଂ ଦୀପ୍ତମସ୍ତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମଵିନିର୍ମିତମ୍। ଶରୀରଂ ମୃଗରୂପସ୍ଯ ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ଶରୋତ୍ତମଃ
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅସ୍ତ୍ରଟି ଛାଡ଼ିଲେ; ସେ ଉତ୍ତମ ତୀରଟି ମୃଗର ଦେହକୁ ଭେଦିଦେଲା।
ମାରୀଚସ୍ଯୈଵ ହୃଦଯଂ ବିଭେଦାଶନିସଂନିଭଃ। ତାଲମାତ୍ରମଥୋତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ନ୍ଯପତତ୍ ସ ଭୃଶାତୁରଃ
ସେ ତୀରଟି ମାରୀଚର ହୃଦୟକୁ ବଜ୍ର ପରି ଭେଦିଦେଲା; ସେ ଏକ ତାଳ ଦୂରିକୁ ଲାଫି, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ଵ୍ଯନଦଦ୍ ଭୈରଵଂ ନାଦଂ ଧରଣ୍ଯାମଲ୍ପଜୀଵିତଃ। ମ୍ରିଯମାଣସ୍ତୁ ମାରୀଚୋ ଜହୌ ତାଂ କୃତ୍ରିମାଂ ତନୁମ୍
ସେ ଭୂମିରେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରିଲା, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିଲା; ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମାରୀଚ ସେଇ ମିଥ୍ୟା ରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚନଂ ରକ୍ଷୋ ଦଧ୍ଯୌ କେନ ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ଇହ ପ୍ରସ୍ଥାପଯେତ୍ ସୀତା ତାଂ ଶୂନ୍ଯେ ରାଵଣୋ ହରେତ୍
ସେ ରାକ୍ଷସ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା କଥାକୁ ମନେ ପକାଇ, ଚିନ୍ତା କଲା— କିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ପଠାଇଯିବ, ଯାହାରେ ରାବଣ ଏଠି ଏକାକି ସୀତାଙ୍କୁ ହରିପାରିବ।
ସ ପ୍ରାପ୍ତକାଲମାଜ୍ଞାଯ ଚକାର ଚ ତତଃ ସ୍ଵନମ୍। ସଦୃଶଂ ରାଘଵସ୍ଯେଵ ହା ସୀତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେତି ଚ
ଏହି ସମୟ ଆସିଛି ବୋଲି ବୁଝି, ସେ ତାପରେ ରାଘବଙ୍କ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରି, 'ହା ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲା।
ତେନ ମର୍ମଣି ନିର୍ଵିଦ୍ଧଂ ଶରେଣାନୁପମେନ ହି। ମୃଗରୂପଂ ତୁ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାକ୍ଷସଂ ରୂପମାସ୍ଥିତଃ
ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀରରେ ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ମୃଗର ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କଲା।
ଚକ୍ରେ ସ ସୁମହାକାଯଂ ମାରୀଚୋ ଜୀଵିତଂ ତ୍ଯଜନ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଭୂମୌ ରାକ୍ଷସଂ ଭୀମଦର୍ଶନମ୍
ବଡ଼ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ମାରୀଚ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲା; ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେଇ ରାକ୍ଷସକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ରାମୋ ରୁଧିରସିକ୍ତାଙ୍ଗଂ ଚେଷ୍ଟମାନଂ ମହୀତଲେ। ଜଗାମ ମନସା ସୀତାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵଚଃ ସ୍ମରନ୍
ରାମ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଦେହରେ, ଭୂମିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ହେଉଥିବା ଦେଖି, ମନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ମନେ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଇଲେ।
ମାରୀଚସ୍ଯ ତୁ ମାଯୈଷା ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ତୁ। ତତ୍ ତଥା ହ୍ଯଭଵଚ୍ଚାଦ୍ଯ ମାରୀଚୋଽଯଂ ମଯା ହତଃ
ଏହା ମାରୀଚଙ୍କର ମାୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ; ଏହିପରି ଆଜି ଘଟିଗଲା— ମୁଁ ମାରୀଚକୁ ମାରିଦେଲି।
ହା ସୀତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେତ୍ଯେଵମାକ୍ରୁଶ୍ଯ ତୁ ମହାସ୍ଵନମ୍। ମମାର ରାକ୍ଷସଃ ସୋଽଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତା କଥଂ ଭଵେତ୍
'ହା ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରି, ସେଇ ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କଣ ହେବ?
ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାବାହୁଃ କାମଵସ୍ଥାଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମୋ ହୃଷ୍ଟତନୂରୁହଃ
ମହାବାହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଇଚ୍ଛାବଶତଃ ଚାଲିଯିବେ; ଏପରି ଭାବି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା।
ତତ୍ର ରାମଂ ଭଯଂ ତୀଵ୍ରମାଵିଵେଶ ଵିଷାଦଜମ୍। ରାକ୍ଷସଂ ମୃଗରୂପଂ ତଂ ହତ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ତତ୍ସ୍ଵନମ୍
ସେଠାରେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଆଶଙ୍କା ରାମଙ୍କୁ ଗ୍ରସିଲା; ରାକ୍ଷସ ମୃଗକୁ ମାରି, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି—
ନିହତ୍ଯ ପୃଷତଂ ଚାନ୍ଯଂ ମାଂସମାଦାଯ ରାଘଵଃ। ତ୍ଵରମାଣୋ ଜନସ୍ଥାନଂ ସସାରାଭିମୁଖଂ ତଦା
ଅନ୍ୟ ଏକ ଚିତଳ ମୃଗକୁ ମାରି, ତାହାର ମାଂସ ନେଇ, ରାଘବ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ଜନସ୍ଥାନ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଆର୍ତସ୍ଵରଂ ତୁ ତଂ ଭର୍ତୁର୍ଵିଜ୍ଞାଯ ସଦୃଶଂ ଵନେ। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସୀତା ଗଚ୍ଛ ଜାନୀହି ରାଘଵମ୍
ବନରେ ସେ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରଟିକୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯାଅ, ରାଘବଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିଆ।"
ନହି ମେ ଜୀଵିତଂ ସ୍ଥାନେ ହୃଦଯଂ ଵାଵତିଷ୍ଠତେ। କ୍ରୋଶତଃ ପରମାର୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରୁତଃ ଶବ୍ଦୋ ମଯା ଭୃଶମ୍
ମୋର ଜୀବନ ଏଠାରେ ନିରାପଦ ନୁହେଁ, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ରହିପାରୁନାହିଁ; ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଣଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଛି, ଏହା ମୋତେ ଗଭୀର ଭାବେ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରିଛି।
ଆକ୍ରନ୍ଦମାନଂ ତୁ ଵନେ ଭ୍ରାତରଂ ତ୍ରାତୁମର୍ହସି। ତଂ କ୍ଷିପ୍ରମଭିଧାଵ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାତରଂ ଶରଣୈଷିଣମ୍
ବନରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ତୁମ ଭାଇକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁମର; ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଦୌଡ଼ିଯାଅ, ଶରଣ ନେଇଥିବା ତୁମ ଭାଇ ପାଖକୁ।
ରକ୍ଷସାଂ ଵଶମାପନ୍ନଂ ସିଂହାନାମିଵ ଗୋଵୃଷମ୍। ନ ଜଗାମ ତଥୋକ୍ତସ୍ତୁ ଭ୍ରାତୁରାଜ୍ଞାଯ ଶାସନମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ସିଂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଳଦ; କିନ୍ତୁ ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ମନେ ପକାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯିବେନାହିଁ।
ତମୁଵାଚ ତତସ୍ତତ୍ର କ୍ଷୁଭିତା ଜନକାତ୍ମଜା। ସୌମିତ୍ରେ ମିତ୍ରରୂପେଣ ଭ୍ରାତୁସ୍ତ୍ଵମସି ଶତ୍ରୁଵତ୍
ସେଠାରେ ଚିନ୍ତିତ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କହିଲେ, "ସୌମିତ୍ରୀ, ତୁମେ ବନ୍ଧୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁ ସଦୃଶ ବ୍ୟବହାର କରୁଛ।"
ଯସ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାମଵସ୍ଥାଯାଂ ଭ୍ରାତରଂ ନାଭିପଦ୍ଯସେ। ଇଚ୍ଛସି ତ୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତଂ ରାମଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମତ୍କୃତେ
ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ତୁମେ ତୁମ ଭାଇଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉନାହାଁ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ବିନାଶ ଚାହୁଁଛ।
ଲୋଭାତ୍ତୁ ମତ୍କୃତେ ନୂନଂ ନାନୁଗଚ୍ଛସି ରାଘଵମ୍। ଵ୍ଯସନଂ ତେ ପ୍ରିଯଂ ମନ୍ଯେ ସ୍ନେହୋ ଭ୍ରାତରି ନାସ୍ତି ତେ
ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ଲୋଭରେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁନାହାଁ; ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ, ଏବଂ ତୁମର ଭାଇ ପ୍ରତି କୌଣସି ସ୍ନେହ ନାହିଁ।
ତେନ ତିଷ୍ଠସି ଵିସ୍ରବ୍ଧଂ ତମପଶ୍ଯନ୍ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍। କିଂ ହି ସଂଶଯମାପନ୍ନେ ତସ୍ମିନ୍ନିହ ମଯା ଭଵେତ୍
ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ରହିଛ; ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାବେଳେ, ଯଦି ସେ କୌଣସି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ମୋ ଦଶା କଣ ହେବ?