ଯଥାର୍ହମଜପନ୍ ସଂଧ୍ଯାମୃଷଯସ୍ତେ ସମାହିତାଃ । ତତ୍ର ଵାସିଭିରାନୀତା ମୁନିଭିଃ ସୁଵ୍ରତୈଃ ସହ ॥୧-୨୩-
ଏଠି ଥିବା ମୁନିମାନେ ଏବଂ ଶୁଭ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, ସେମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ।
ନ୍ଯଵସନ୍ ସୁସୁଖଂ ତତ୍ର କାମାଶ୍ରମପଦେ ତଥା । କଥାଭିରଭିରାମଭିରଭିରମୌ ନୃପାତ୍ମଜୌ । ରମଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା କୌଶିକୋ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ॥୧-୨୩-
କାମାଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ବହୁତ ସୁଖରେ ରହିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶିକ ମୁନି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦମୟ କଥା କହି ମନୋରଞ୍ଜନ କଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗ। ଶୁଣ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ କୃତାହ୍ନିକମରିନ୍ଦମୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନଦ୍ଯାସ୍ତୀରମୁପାଗତୌ ॥୧-୨୪-
ତାପରେ ପ୍ରଭାତରେ ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲାବେଳେ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଦୁଇଜଣ ନିଜ ନିତ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ନଦୀପାଡ଼େ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତେ ଚ ସର୍ଵେ ମହାତ୍ମାନୋ ମୁନଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ । ଉପସ୍ଥାପ୍ଯ ଶୁଭାଂ ନାଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥାବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୨୪-
ସେଠି ମହାତ୍ମା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ତିଆରି କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆରୋହତୁ ଭଵାନ୍ ନାଵଂ ରାଜପୁତ୍ରପୁରସ୍କୃତଃ । ଅରିଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ପନ୍ଥାନଂ ମା ଭୂତ୍ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯଃ ॥୧-୨୪-
‘ମହାଶୟ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆଗରେ ରହି, ନୌକାରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ; ଯାତ୍ରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉ, ସମୟର ବିଳମ୍ବ ହେଉନାହିଁ।’
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାନୃଷୀନ୍ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ତତାର ସହିତସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସରିତଂ ସାଗରଙ୍ଗମାମ୍ ॥୧-୨୪-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମାନି, ମୁନିମାନେଂକୁ ଆଦର କରି, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ସହିତ ସାଗରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ତତ୍ର ଶୁଶ୍ରାଵ ଵୈ ଶବ୍ଦଂ ତୋଯସଂରମ୍ଭଵର୍ଧିତମ୍ । ମଧ୍ଯମାଗମ୍ଯ ତୋଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ ॥୧-୨୪-
ସେଠାରେ, ଜଳର ଉତ୍ତେଜନାରେ ବଢ଼ିଥିବା ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ । ନଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଶବ୍ଦର ମୂଳ କାହିଁକି ହେଉଛି ତାହା ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ଜ୍ଞାତୁକାମୋ ମହାତେଜାଃ ସହ ରାମଃ କନୀଯସା । ଅଥ ରାମଃ ସରିନ୍ମଧ୍ଯେ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ ॥୧-୨୪-
ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ, ତାପରେ ନଦୀର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବେଳେ, ରାମ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।
ଵାରିଣୋ ଭିଦ୍ଯମାନସ୍ଯ କିମଯଂ ତୁମୁଲୋ ଧ୍ଵନିଃ । ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତମ୍ ॥୧-୨୪-
ଏହି ଜଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବାର ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କାହିଁକି? ରାଘବଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତାଭରା କଥା ଶୁଣି—
କଥଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ତସ୍ଯ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ । କୈଲାସପର୍ଵତେ ରାମ ମନସା ନିର୍ମିତଂ ପରମ୍ ॥୧-୨୪-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ସେ ଶବ୍ଦର କାରଣ ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ: 'ହେ ରାମ, କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ମନରେ ଭାବି ଏକ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ।'
ବ୍ରହ୍ମଣା ନରଶାର୍ଦୂଲ ତେନେଦଂ ମାନସଂ ସରଃ । ତସ୍ମାତ୍ ସୁସ୍ରାଵ ସରସଃ ସାଯୋଧ୍ଯାମୁପଗୂହତେ ॥୧-୨୪-
'ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାନସ ହ୍ରଦ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ସେଠାରୁ ଏହି ନଦୀ ଉତ୍ସର୍ଗ ହୋଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସୁଛି ।'
ସରଃପ୍ରଵୃତ୍ତା ସରଯୂଃ ପୁଣ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମସରଶ୍ଚ୍ଯୁତା । ତସ୍ଯାଯମତୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ଜାହ୍ନଵୀମଭିଵର୍ତତେ ॥୧-୨୪-
'ହ୍ରଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପବିତ୍ର ସରୟୂ ନଦୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହ୍ରଦରୁ ବହିଛି । ଏହି ଅପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କର ଜାହ୍ନବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ ।'
ଵାରିସଂକ୍ଷୋଭଜୋ ରାମ ପ୍ରଣାମଂ ନିଯତଃ କୁରୁ । ତାଭ୍ଯାଂ ତୁ ତାଵୁଭୌ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣାମମତିଧାର୍ମିକୌ ॥୧-୨୪-
'ଜଳ ଉତ୍ତେଜନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶବ୍ଦ ପାଇଁ, ରାମ, ନମସ୍କାର କର ।' ତାପରେ, ଦୁହେଁ ଅତି ଧାର୍ମିକ ଭାବରେ ନମସ୍କାର କଲେ ।
ତୀରଂ ଦକ୍ଷିଣମାସାଦ୍ଯ ଜଗ୍ମତୁର୍ଲଘୁଵିକ୍ରମୌ । ସ ଵନଂ ଘୋରସଂକାଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନରଵରାତ୍ମଜଃ ॥୧-୨୪-
ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁହେଁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ । ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର—
ଅଵିପ୍ରହତମୈକ୍ଷ୍ଵାକଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ । ଅହୋ ଵନମିଦଂ ଦୁର୍ଗଂ ଝିଲ୍ଲିକାଗଣସଂଯୁତମ୍ ॥୧-୨୪-
ଅଜୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ହାଁ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ କେତେ ଭୟଙ୍କର, ଅନେକ ଝିଙ୍କିରିକି ରହିଛି ।'
ଭୈରଵୈଃ ଶ୍ଵାପଦୈଃ କୀର୍ଣଂ ଶକୁନ୍ତୈର୍ଦାରୁଣାରଵୈଃ । ନାନାପ୍ରକାରୈଃ ଶକୁନୈର୍ଵାଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ଭୈରଵସ୍ଵନୈଃ ॥୧-୨୪-
'ଭୟଙ୍କର ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ କଠିନ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ଭରିଛନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଛି ।'
ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରଵରାହୈଶ୍ଚ ଵାରଣୈଶ୍ଚାପି ଶୋଭିତମ୍ । ଧଵାଶ୍ଵକର୍ଣକକୁଭୈର୍ବିଲ୍ଵତିନ୍ଦୁକପାଟଲୈଃ ॥୧-୨୪-
'ସିଂହ, ବାଘ, ବନଶୁଆର, ହାତୀ ଓ ଧବ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, କକୁଭ, ବିଲ୍ବ, ତିନ୍ଦୁକ, ପାଟଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଏଠା ଶୋଭିତ ।'
ସଂକୀର୍ଣଂ ବଦରୀଭିଶ୍ଚ କିଂ ନ୍ଵିଦଂ ଦାରୁଣଂ ଵନମ୍ । ତମୁଵାଚ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ ॥୧-୨୪-
'ବଦରୀ ଗଛ ମିଶିଛି—ଏହି ଜଙ୍ଗଲ କିଏଁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର?' ତେବେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵତ୍ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯସ୍ଯୈତଦ୍ ଦାରୁଣଂ ଵନମ୍ । ଏତୌ ଜନପଦୌ ସ୍ଫୀତୌ ପୂର୍ଵମାସ୍ତାଂ ନରୋତ୍ତମ ॥୧-୨୪-
'ଶୁଣ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲର କାରଣ କଣ । ଏଠାରେ ପୂର୍ବେ ଦୁଇଟି ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା, ହେ ନରୋତ୍ତମ ।'
ମଲଦାଶ୍ଚ କରୂଷାଶ୍ଚ ଦେଵନିର୍ମାଣନିର୍ମିତୌ । ପୁରା ଵୃତ୍ରଵଧେ ରାମ ମଲେନ ସମଭିପ୍ଲୁତମ୍ ॥୧-୨୪-
'ମଲଦା ଓ କରୂଷା, ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏଠି ଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବୃତ୍ର ହତ୍ୟା ପରେ, ହେ ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଅପବିତ୍ରତାରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ ।'
କ୍ଷୁଧା ଚୈଵ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ସମାଵିଶତ୍ । ତମିନ୍ଦ୍ରଂ ମଲିନଂ ଦେଵା ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ ॥୧-୨୪-
'ଏବଂ ଖାଦ୍ୟାଭାବ ଓ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ମଧ୍ୟ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା । ଏହି ମଲିନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ—'
କଲଶୈଃ ସ୍ନାପଯାମାସୁର୍ମଲଂ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରମୋଚଯନ୍ । ଇହ ଭୂମ୍ଯାଂ ମଲଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦେଵାଃ କାରୂଷମେଵ ଚ ॥୧-୨୪-
'କଳଶରେ ପାଣି ଦେଇ ସ୍ନାନ କରାଇ, ତାଙ୍କ ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କଲେ । ଏଠି ଭୂମିରେ ଏହି ମଲ ଓ କରୂଷା ରଖିଦେଲେ ।'
ଶରୀରଜଂ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତତୋ ହର୍ଷଂ ପ୍ରପେଦିରେ । ନିର୍ମଲୋ ନିଷ୍କରୂଷଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଯଥାଭଵତ୍ ॥୧-୨୪-
'ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ମଲ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେଲେ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅପବିତ୍ରତା ହୀନ ଇନ୍ଦ୍ର ପୁନି ପୂର୍ବବତ୍ ହେଲେ ।'
ଦଦୌ ଦେଶସ୍ଯ ସୁପ୍ରୀତୋ ଵରଂ ପ୍ରାଦାତନୁତ୍ତମମ୍ । ଇମୌ ଜନପଦୌ ସ୍ଫୀତୌ ଖ୍ଯାତିଂ ଲୋକେ ଗମିଷ୍ଯତଃ ॥୧-୨୪-
'ସେ ଖୁସି ହୋଇ ଏହି ଦେଶକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଏହି ଦୁଇଟି ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଅଞ୍ଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବ ।'
ମଲଦାଶ୍ଚ କରୂଷାଶ୍ଚ ମମାଙ୍ଗମଲଧାରିଣୌ । ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ତଂ ଦେଵାଃ ପାକଶାସନମବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୨୪-
ମଳଦା ଓ କରୂଷ ମୋ ଦେହର ଅଶୁଦ୍ଧି ଧରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ 'ଭଲ କଲେ, ଭଲ କଲେ' ବୋଲି ଦିଗ୍ବଜୟୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ।
ମଲଦାଶ୍ଚ କରୂଷାଶ୍ଚ ମୁଦିତା ଧନଧାନ୍ଯତଃ । କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ଯକ୍ଷିଣୀ କାମରୂପିଣୀ ॥୧-୨୪-
ମଳଦା ଓ କରୂଷ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ ଏଠାରେ ରୂପ ବଦଳାଉଥିବା ଏକ ଯକ୍ଷିଣୀ ଆସି ଦୁଃଖ ଦେଲା ।
ବଲଂ ନାଗସହସ୍ରସ୍ଯ ଧାରଯନ୍ତୀ ତଦା ହ୍ଯଭୂତ୍ । ତାଟକା ନାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଭାର୍ଯା ସୁନ୍ଦସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୨୪-
ସେ ଯକ୍ଷିଣୀ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିଲା । ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ତାଟକା, ଯିଏ ଧୀର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ସୁନ୍ଦଙ୍କର ଜଣେ ଝିଅ ।
ମାରୀଚୋ ରାକ୍ଷସଃ ପୁତ୍ରୋ ଯସ୍ଯାଃ ଶକ୍ରପରାକ୍ରମଃ । ଵୃତ୍ତବାହୁର୍ମହାଶୀର୍ଷୋ ଵିପୁଲାସ୍ଯତନୁର୍ମହାନ୍ ॥୧-୨୪-
ତାଙ୍କର ପୁଅ ମାରୀଚ ଥିଲେ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଗୋଲାକାର ବାହୁ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ, ଚଉଡ଼ ମୁହଁ ଓ ମୋଟ ଦେହ ଥିଲା ।
ରାକ୍ଷସୋ ଭୈରଵାକାରୋ ନିତ୍ଯଂ ତ୍ରାସଯତେ ପ୍ରଜାଃ । ଇମୌ ଜନପଦୌ ନିତ୍ଯଂ ଵିନାଶଯତି ରାଘଵ ॥୧-୨୪-
ସେ ରାକ୍ଷସ ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଧାରଣ କରି ସବୁବେଳେ ଲୋକମାନୋକୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ ଓ ଏହି ଦୁଇ ଦେଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଉଛି, ରାଘବ ।