ରାଜୀଵଚିତ୍ରପୃଷ୍ଠଃ ସ ଵିରରାଜ ମହାମୃଗଃ। ରାମାଶ୍ରମପଦାଭ୍ଯାଶେ ଵିଚଚାର ଯଥାସୁଖମ୍
ପିଠିରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ, ସେ ମହାହରିଣ ଅତି ଦେଖିବାକୁ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରୁଥିଲା।
ପୁନର୍ଗତ୍ଵା ନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ଵିଚଚାର ମୃଗୋତ୍ତମଃ। ଗତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ଵରଯା ପୁନଃ ପ୍ରତିନିଵର୍ତତେ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରିଣ କେବେ ଦୂରକୁ ଯାଉଥିଲା, ପୁଣି ଫେରି ଆସୁଥିଲା। କିଛି ସମୟ ପରେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଯାଇ, ପୁଣି ଆସି ଘୁରୁଥିଲା।
ଵିକ୍ରୀଡଂଶ୍ଚ କ୍ଵଚିଦ୍ ଭୂମୌ ପୁନରେଵ ନିଷୀଦତି। ଆଶ୍ରମଦ୍ଵାରମାଗମ୍ଯ ମୃଗଯୂଥାନି ଗଚ୍ଛତି
କେବେ କେବେ ସେ ଭୂମିରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, ପୁଣି ଆସି ବସିଯାଏ; ଆଶ୍ରମର ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଆସି, ହରିଣମାନଙ୍କ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗେ।
ମୃଗଯୂଥୈରନୁଗତଃ ପୁନରେଵ ନିଵର୍ତତେ। ସୀତାଦର୍ଶନମାକାଂକ୍ଷନ୍ ରାକ୍ଷସୋ ମୃଗତାଂ ଗତଃ
ହରିଣମାନଙ୍କ ଦଳ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାପରେ, ସେ ପୁଣି ଫେରିଯାଏ; ସୀତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଏହି ରାକ୍ଷସ ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି।
ପରିଭ୍ରମତି ଚିତ୍ରାଣି ମଣ୍ଡଲାନି ଵିନିଷ୍ପତନ୍। ସମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ସର୍ଵେ ତଂ ମୃଗା ଯେଽନ୍ଯେ ଵନେଚରାଃ
ସେ ଚମତ୍କାର ଆକୃତିରେ ଚକ୍ରାକାରେ ଘୁରୁଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ହରିଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଉପଗମ୍ଯ ସମାଘ୍ରାଯ ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ଦିଶୋ ଦଶ। ରାକ୍ଷସଃ ସୋଽପି ତାନ୍ ଵନ୍ଯାନ୍ ମୃଗାନ୍ ମୃଗଵଧେ ରତଃ
ହରିଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସି ଘ୍ରାଣ କରି, ପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛିଟିଯାନ୍ତି; ତଥାପି ରାକ୍ଷସ, ଶିକାରରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇ, ସେହି ଜଙ୍ଗଲ ହରିଣମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିଯାଏ।
ପ୍ରଚ୍ଛାଦନାର୍ଥଂ ଭାଵସ୍ଯ ନ ଭକ୍ଷଯତି ସଂସ୍ପୃଶନ୍। ତସ୍ମିନ୍ ନେଵ ତତଃ କାଲେ ଵୈଦେହୀ ଶୁଭଲୋଚନା
ନିଜ ରୂପ ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ, ସେ ହରିଣମାନେ ସହ ଛୁଇଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଖାଏନାହିଁ; ଏହି ସମୟରେ, ଶୁଭ ନୟନି ସୀତା—
କୁସୁମାପଚଯେ ଵ୍ଯଗ୍ରା ପାଦପାନତ୍ଯଵର୍ତତ। କର୍ଣିକାରାନଶୋକାଂଶ୍ଚ ଚୂତାଂଶ୍ଚ ମଦିରେକ୍ଷଣା
ଫୁଲ ତୋଳିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ସେ, କର୍ଣ୍ଣିକାର, ଅଶୋକ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମଦମତ।
କୁସୁମାନ୍ଯପଚିନ୍ଵନ୍ତୀ ଚଚାର ରୁଚିରାନନା। ଅନର୍ହା ଵନଵାସସ୍ଯ ସା ତଂ ରତ୍ନମଯଂ ମୃଗମ୍
ଫୁଲ ତୋଳୁଥିବା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଥିବା ସୀତା ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିଲେ; ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ସେ, ଏହି ରତ୍ନମୟ ହରିଣକୁ ଦେଖିଲେ।
ମୁକ୍ତାମଣିଵିଚିତ୍ରାଙ୍ଗଂ ଦଦର୍ଶ ପରମାଙ୍ଗନା। ତଂ ଵୈ ରୁଚିରଦନ୍ତୋଷ୍ଠଂ ରୂପ୍ଯଧାତୁତନୂରୁହମ୍
ମୁକ୍ତା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଦେହ ଥିବା, ଚମକୁଥିବା ଦାନ୍ତ ଓ ଠୋଡ଼, ରୂପା ରଙ୍ଗର ଲୋମ ଥିବା ସେହି ହରିଣକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମା ସୀତା ଦେଖିଲେ।
ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନା ସସ୍ନେହଂ ସମୁଦୈକ୍ଷତ। ସ ଚ ତାଂ ରାମଦଯିତାଂ ପଶ୍ଯନ୍ ମାଯାମଯୋ ମୃଗଃ
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଯାଇଥିଲା, ସ୍ନେହରେ ତିନି ତାକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏବଂ ସେ, ମାୟାମୟ ହରିଣ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲା।
ଵିଚଚାର ତତସ୍ତତ୍ର ଦୀପଯନ୍ନିଵ ତଦ୍ ଵନମ୍। ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ନାନାରତ୍ନମଯଂ ମୃଗମ୍। ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ସୀତା ଜଗାମ ଜନକାତ୍ମଜା
ସେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ପରି ଘୁରୁଥିଲା; ଏପରି ଅଦୃଷ୍ଟ, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହରିଣକୁ ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
thumb|ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚଉଵାଳିଶିତମ ସର୍ଗ।
ସା ତଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୁଶ୍ରୋଣୀ କୁସୁମାନି ଵିଚିନ୍ଵତୀ। ହେମରାଜତଵର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ପାର୍ଶ୍ଵାଭ୍ଯାମୁପଶୋଭିତମ୍
ସୁନ୍ଦର କଟି ଥିବା ସୀତା, ଫୁଲ ତୋଳୁଥିବାବେଳେ, ସେହି ହରିଣକୁ ଦେଖିଲେ—ଯାହାର ପାଶ୍ୱ ହେମ ଓ ଚାନ୍ଦି ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିଲା।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଚାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀ ମୃଷ୍ଟହାଟକଵର୍ଣିନୀ। ଭର୍ତାରମପି ଚକ୍ରନ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ସାଯୁଧମ୍
ଆନନ୍ଦିତ ଓ ନିର୍ମଳ ଦେହ ଥିବା, ପୋଲିଥିବା ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୀତା, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଆହୂଯାହୂଯ ଚ ପୁନସ୍ତଂ ମୃଗଂ ସାଧୁ ଵୀକ୍ଷତେ। ଆଗଚ୍ଛାଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ଵୈ ଆର୍ଯପୁତ୍ର ସହାନୁଜ
ପୁଣିପୁଣି ଡାକି, ସେ ହରିଣକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ; 'ଆସ, ଆସ, ଶୀଘ୍ର ଆସ, ଆପଣ ଓ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ!'
ତାଵାହୂତୌ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଵୈଦେହ୍ଯା ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ଵୀକ୍ଷମାଣୌ ତୁ ତଂ ଦେଶଂ ତଦା ଦଦୃଶତୁର୍ମୃଗମ୍
ଏଭଳି ଡାକିବାରେ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଡାକରେ ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ଏହି ହରିଣକୁ।
ଶଙ୍କମାନସ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ତମେଵୈନମହଂ ମନ୍ଯେ ମାରୀଚଂ ରାକ୍ଷସଂ ମୃଗମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସନ୍ଦେହ କରି କହିଲେ: 'ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ହରିଣ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ମାରୀଚ ରାକ୍ଷସ।'
ଚରନ୍ତୋ ମୃଗଯାଂ ହୃଷ୍ଟାଃ ପାପେନୋପାଧିନା ଵନେ। ଅନେନ ନିହତା ରାମ ରାଜାନଃ କାମରୂପିଣା
'ଏହି ରୂପ ବଦଳାଇପାରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ରାଜା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ରାମ।'
ଅସ୍ଯ ମାଯାଵିଦୋ ମାଯା ମୃଗରୂପମିଦଂ କୃତମ୍। ଭାନୁମତ୍ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଗନ୍ଧର୍ଵପୁରସଂନିଭମ୍
'ଏହା ଏକ ମାୟାବୀଙ୍କ ମାୟା; ଏହି ହରିଣ ରୂପ ତାଙ୍କର ତିଆରି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ଚମକୁଛି।'
ମୃଗୋ ହ୍ଯେଵଂଵିଧୋ ରତ୍ନଵିଚିତ୍ରୋ ନାସ୍ତି ରାଘଵ। ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀନାଥ ମାଯୈଷା ହି ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଘବ, ଏପରି ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହରିଣ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ମିଳିବ ନାହିଁ; ହେ ଭୂମିର ସ୍ୱାମୀ, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମାୟା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରତିଵାର୍ଯ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ଉଵାଚ ସୀତା ସଂହୃଷ୍ଟା ଛଦ୍ମନା ହୃତଚେତନା
ଏପରି କଥା କହୁଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ରୋକି, ଶୁଭ୍ର ହସ ଥିବା ସୀତା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ମନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆର୍ଯପୁତ୍ରାଭିରାମୋଽସୌ ମୃଗୋ ହରତି ମେ ମନଃ। ଆନଯୈନଂ ମହାବାହୋ କ୍ରୀଡାର୍ଥଂ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ଆର୍ୟପୁତ୍ର, ଏହି ଆକର୍ଷକ ହରିଣ ମୋର ମନକୁ ମୋହି ନେଉଛି; ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହାକୁ ଆମ ପାଖକୁ ଆଣ, ଆମେ ଏହା ସହ ଖେଳିବାକୁ ପାରିବୁ।
ଇହାଶ୍ରମପଦେଽସ୍ମାକଂ ବହଵଃ ପୁଣ୍ଯଦର୍ଶନାଃ। ମୃଗାଶ୍ଚରନ୍ତି ସହିତାଶ୍ଚମରାଃ ସୃମରାସ୍ତଥା
ଏଠାରେ ଆମ ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ବହୁତ ପବିତ୍ର ଦେଖାଯିବା ହରିଣ, ଚମର, ସ୍ରମର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଏକାସাথে ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଋକ୍ଷାଃ ପୃଷତସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ଵାନରାଃ କିନ୍ନରାସ୍ତଥା। ଵିହରନ୍ତି ମହାବାହୋ ରୂପଶ୍ରେଷ୍ଠା ମହାବଲାଃ
ଏଠାରେ ଭାଲୁ, ହରିଣମାନେ, ବାନର ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଦେଖିବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ନ ଚାନ୍ଯଃ ସଦୃଶୋ ରାଜନ୍ ଦୃଷ୍ଟଃ ପୂର୍ଵଂ ମୃଗୋ ମଯା। ତେଜସା କ୍ଷମଯା ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଯଥାଯଂ ମୃଗସତ୍ତମଃ
ହେ ରାଜା, ଏପରି ତେଜ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଥିବା ହରିଣକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହି ହରିଣ ସମାନ ଆଉ କେହି ନାହିଁ।
ନାନାଵର୍ଣଵିଚିତ୍ରାଙ୍ଗୋ ରତ୍ନଭୂତୋ ମମାଗ୍ରତଃ। ଦ୍ଯୋତଯନ୍ ଵନମଵ୍ଯଗ୍ରଂ ଶୋଭତେ ଶଶିସଂନିଭଃ
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହ ଥିବା, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ରତ୍ନ ସଦୃଶ ହରିଣ ଅବିଚଳିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
ଅହୋ ରୂପମହୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସ୍ଵରସମ୍ପଚ୍ଚ ଶୋଭନା। ମୃଗୋଽଦ୍ଭୁତୋ ଵିଚିତ୍ରାଙ୍ଗୋ ହୃଦଯଂ ହରତୀଵ ମେ
ଆହା, ଏହାର ରୂପ! ଆହା, ଏହାର ଶୋଭା! ଏହାର ସ୍ୱର ଓ ଆଭା କେତେ ସୁନ୍ଦର; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରଙ୍ଗିନ ହରିଣ ମୋ ହୃଦୟକୁ ମନେ ହେଉଛି ଚୋରି ନେଉଛି।
ଯଦି ଗ୍ରହଣମଭ୍ଯେତି ଜୀଵନ୍ ନେଵ ମୃଗସ୍ତଵ। ଆଶ୍ଚର୍ଯଭୂତଂ ଭଵତି ଵିସ୍ମଯଂ ଜନଯିଷ୍ଯତି
ଯଦି ତୁମେ ଏହି ହରିଣକୁ ବଞ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଧରିପାର, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପକାଇଦେବ।
ସମାପ୍ତଵନଵାସାନାଂ ରାଜ୍ଯସ୍ଥାନାଂ ଚ ନଃ ପୁନଃ। ଅନ୍ତଃପୁରେ ଵିଭୂଷାର୍ଥୋ ମୃଗ ଏଷ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଆମର ବନବାସ ଶେଷ ହେବ ଓ ଆମେ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିବୁ, ଏହି ହରିଣ ଆମ ଅନ୍ତଃପୁରର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇବ।