କସ୍ଯାଯମାଶ୍ରମଃ ପୁଣ୍ଯଃ କୋ ନ୍ଵସ୍ମିନ୍ଵସତେ ପୁମାନ୍ । ଭଗଵଞ୍ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାଵଃ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ନୌ ॥୧-୨୩-
ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ କାହାର? କିଏ ଏଠାରେ ବାସ କରୁଛି, ମହାନ? ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଆମର ଜିଜ୍ଞାସା ବହୁତ।
ତଯୋସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ଯ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ରାମ ଯସ୍ଯାଯଂ ପୂର୍ଵ ଆଶ୍ରମଃ ॥୧-୨୩-
ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହସି କହିଲେ, 'ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଆଶ୍ରମ କାହାର ଥିଲା ଶୁଣ।'
କନ୍ଦର୍ପୋ ମୂର୍ତିମାନାସୀତ୍କାମ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ତପସ୍ଯନ୍ତମିହ ସ୍ଥାଣୁଂ ନିଯମେନ ସମାହିତମ୍ ॥୧-୨୩-
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଯେଉଁଠି କାମଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେଉଁଠି ଶିବଜୀ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଥିଲେ, ନିୟମ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ।
କୃତୋଦ୍ଵାହଂ ତୁ ଦେଵେଶଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସମରୁଦ୍ଗଣମ୍ । ଧର୍ଷଯାମାସ ଦୁର୍ମେଧା ହୁଂକୃତଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନା ॥୧-୨୩-
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଓ ନବବିବାହିତ ଶିବଜୀ, ମାରୁତମାନେ ସହିତ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନର କାମଦେବ ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଶିବଜୀ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ।
ଅଵଧ୍ଯାତଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା ରଘୁନନ୍ଦନ । ଵ୍ଯଶୀର୍ଯନ୍ତ ଶରୀରାତ୍ ସ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ଦୁର୍ମତେଃ ॥୧-୨୩-
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତାପରେ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହିଁ ମାରିଦେଲେ, ଏବଂ ସେ ଦୁଷ୍ଟର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଦେହରୁ ଖଣ୍ଡିଯାଇଲା।
ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରଂ ହତଂ ତତ୍ର ନିର୍ଦଗ୍ଧସ୍ଯ ମହାତ୍ମନା । ଅଶରୀରଃ କୃତଃ କାମଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଦେଵେଶ୍ଵରେଣ ହ ॥୧-୨୩-
ସେଠି ଶିବଜୀଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ପୁରା ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ କାମଦେବ ଦେହହୀନ ହୋଇଗଲେ।
ଅନଙ୍ଗ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତଦା ପ୍ରଭୃତି ରାଘଵ । ସ ଚାଙ୍ଗଵିଷଯଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଯତ୍ରାଙ୍ଗଂ ସ ମୁମୋଚ ହ ॥୧-୨୩-
ହେ ରାଘବ, ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାମଦେବଙ୍କୁ 'ଅନଙ୍ଗ' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଦେହ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠିକୁ 'ଅଙ୍ଗବିଷୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ।
ତସ୍ଯାଯମାଶ୍ରମଃ ପୁଣ୍ଯସ୍ତସ୍ଯେମେ ମୁନଯଃ ପୁରା । ଶିଷ୍ଯା ଧର୍ମପରା ଵୀର ତେଷାଂ ପାପଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ॥୧-୨୩-
ଏହି ଅଶ୍ରମ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଏଠି ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଶିଷ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏଠି କେହି ପାପ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ଇହାଦ୍ଯ ରଜନୀଂ ରାମ ଵସେମ ଶୁଭଦର୍ଶନ । ପୁଣ୍ଯଯୋଃ ସରିତୋର୍ମଧ୍ଯେ ଶ୍ଵସ୍ତରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ॥୧-୨୩-
ହେ ଶୁଭଦର୍ଶନ ରାମ, ଆଜି ଏଠି ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ରାତି ରହିବାକୁ ଦିଅ, କାଲି ଆମେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା।
ଅଭିଗଚ୍ଛାମହେ ସର୍ଵେ ଶୁଚଯଃ ପୁଣ୍ଯମାଶ୍ରମମ୍ । ଇହ ଵାସଃ ପରୋଽସ୍ମାକଂ ସୁଖଂ ଵସ୍ତ୍ଯାମହେ ନିଶାମ୍ ॥୧-୨୩-
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଅଶ୍ରମକୁ ଯିବା, ଏଠି ଆମର ବାସ ସବୁଠୁ ଭଲ ହେବ, ଏବଂ ଆମେ ରାତିଟି ଆରାମରେ କାଟିବା।
ସ୍ନାତାଶ୍ଚ କୃତଜପ୍ଯାଶ୍ଚ ହୁତହଵ୍ଯା ନରୋତ୍ତମ । ତେଷାଂ ସଂଵଦତାଂ ତତ୍ର ତପୋଦୀର୍ଘେଣ ଚକ୍ଷୁଷା ॥୧-୨୩-
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ଜପ କରି, ହବି ଦେଇ, ଏଠି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସୀ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଵିଜ୍ଞାଯ ପରମପ୍ରୀତା ମୁନଯୋ ହର୍ଷମାଗମନ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯଂ ପାଦ୍ଯଂ ତଥାଽଽତିଥ୍ଯଂ ନିଵେଦ୍ଯ କୁଶିକାତ୍ମଜେ ॥୧-୨୩-
ସେମାନେ ଚିହ୍ନି ଖୁସିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଆଗକୁ ଆସି, ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ଜଳ, ଅତିଥି ସ୍ବାଗତ ଓ ଆଦର ଦେଲେ, ବିଶେଷକରି କୁଶିକନନ୍ଦନଙ୍କୁ।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋଃ ପଶ୍ଚାଦକୁର୍ଵନ୍ନତିଥିକ୍ରିଯାମ୍ । ସତ୍କାରଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ କଥାଭିରଭିରଞ୍ଜଯନ୍ ॥୧-୨୩-
ତାପରେ ସେମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଦର ପାଇ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ।
ଯଥାର୍ହମଜପନ୍ ସଂଧ୍ଯାମୃଷଯସ୍ତେ ସମାହିତାଃ । ତତ୍ର ଵାସିଭିରାନୀତା ମୁନିଭିଃ ସୁଵ୍ରତୈଃ ସହ ॥୧-୨୩-
ଏଠି ଥିବା ମୁନିମାନେ ଏବଂ ଶୁଭ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, ସେମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ।
ନ୍ଯଵସନ୍ ସୁସୁଖଂ ତତ୍ର କାମାଶ୍ରମପଦେ ତଥା । କଥାଭିରଭିରାମଭିରଭିରମୌ ନୃପାତ୍ମଜୌ । ରମଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା କୌଶିକୋ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ॥୧-୨୩-
କାମାଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ବହୁତ ସୁଖରେ ରହିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶିକ ମୁନି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦମୟ କଥା କହି ମନୋରଞ୍ଜନ କଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗ। ଶୁଣ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ କୃତାହ୍ନିକମରିନ୍ଦମୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନଦ୍ଯାସ୍ତୀରମୁପାଗତୌ ॥୧-୨୪-
ତାପରେ ପ୍ରଭାତରେ ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲାବେଳେ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଦୁଇଜଣ ନିଜ ନିତ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ନଦୀପାଡ଼େ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତେ ଚ ସର୍ଵେ ମହାତ୍ମାନୋ ମୁନଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ । ଉପସ୍ଥାପ୍ଯ ଶୁଭାଂ ନାଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥାବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୨୪-
ସେଠି ମହାତ୍ମା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ତିଆରି କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆରୋହତୁ ଭଵାନ୍ ନାଵଂ ରାଜପୁତ୍ରପୁରସ୍କୃତଃ । ଅରିଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ପନ୍ଥାନଂ ମା ଭୂତ୍ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯଃ ॥୧-୨୪-
‘ମହାଶୟ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆଗରେ ରହି, ନୌକାରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ; ଯାତ୍ରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉ, ସମୟର ବିଳମ୍ବ ହେଉନାହିଁ।’
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାନୃଷୀନ୍ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ତତାର ସହିତସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସରିତଂ ସାଗରଙ୍ଗମାମ୍ ॥୧-୨୪-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମାନି, ମୁନିମାନେଂକୁ ଆଦର କରି, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ସହିତ ସାଗରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ତତ୍ର ଶୁଶ୍ରାଵ ଵୈ ଶବ୍ଦଂ ତୋଯସଂରମ୍ଭଵର୍ଧିତମ୍ । ମଧ୍ଯମାଗମ୍ଯ ତୋଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ ॥୧-୨୪-
ସେଠାରେ, ଜଳର ଉତ୍ତେଜନାରେ ବଢ଼ିଥିବା ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ । ନଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଶବ୍ଦର ମୂଳ କାହିଁକି ହେଉଛି ତାହା ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ଜ୍ଞାତୁକାମୋ ମହାତେଜାଃ ସହ ରାମଃ କନୀଯସା । ଅଥ ରାମଃ ସରିନ୍ମଧ୍ଯେ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ ॥୧-୨୪-
ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ, ତାପରେ ନଦୀର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବେଳେ, ରାମ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।
ଵାରିଣୋ ଭିଦ୍ଯମାନସ୍ଯ କିମଯଂ ତୁମୁଲୋ ଧ୍ଵନିଃ । ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତମ୍ ॥୧-୨୪-
ଏହି ଜଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବାର ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କାହିଁକି? ରାଘବଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତାଭରା କଥା ଶୁଣି—
କଥଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ତସ୍ଯ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ । କୈଲାସପର୍ଵତେ ରାମ ମନସା ନିର୍ମିତଂ ପରମ୍ ॥୧-୨୪-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ସେ ଶବ୍ଦର କାରଣ ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ: 'ହେ ରାମ, କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ମନରେ ଭାବି ଏକ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ।'
ବ୍ରହ୍ମଣା ନରଶାର୍ଦୂଲ ତେନେଦଂ ମାନସଂ ସରଃ । ତସ୍ମାତ୍ ସୁସ୍ରାଵ ସରସଃ ସାଯୋଧ୍ଯାମୁପଗୂହତେ ॥୧-୨୪-
'ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାନସ ହ୍ରଦ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ସେଠାରୁ ଏହି ନଦୀ ଉତ୍ସର୍ଗ ହୋଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସୁଛି ।'
ସରଃପ୍ରଵୃତ୍ତା ସରଯୂଃ ପୁଣ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମସରଶ୍ଚ୍ଯୁତା । ତସ୍ଯାଯମତୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ଜାହ୍ନଵୀମଭିଵର୍ତତେ ॥୧-୨୪-
'ହ୍ରଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପବିତ୍ର ସରୟୂ ନଦୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହ୍ରଦରୁ ବହିଛି । ଏହି ଅପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କର ଜାହ୍ନବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ ।'
ଵାରିସଂକ୍ଷୋଭଜୋ ରାମ ପ୍ରଣାମଂ ନିଯତଃ କୁରୁ । ତାଭ୍ଯାଂ ତୁ ତାଵୁଭୌ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣାମମତିଧାର୍ମିକୌ ॥୧-୨୪-
'ଜଳ ଉତ୍ତେଜନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶବ୍ଦ ପାଇଁ, ରାମ, ନମସ୍କାର କର ।' ତାପରେ, ଦୁହେଁ ଅତି ଧାର୍ମିକ ଭାବରେ ନମସ୍କାର କଲେ ।
ତୀରଂ ଦକ୍ଷିଣମାସାଦ୍ଯ ଜଗ୍ମତୁର୍ଲଘୁଵିକ୍ରମୌ । ସ ଵନଂ ଘୋରସଂକାଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନରଵରାତ୍ମଜଃ ॥୧-୨୪-
ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁହେଁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ । ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର—
ଅଵିପ୍ରହତମୈକ୍ଷ୍ଵାକଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ । ଅହୋ ଵନମିଦଂ ଦୁର୍ଗଂ ଝିଲ୍ଲିକାଗଣସଂଯୁତମ୍ ॥୧-୨୪-
ଅଜୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ହାଁ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ କେତେ ଭୟଙ୍କର, ଅନେକ ଝିଙ୍କିରିକି ରହିଛି ।'
ଭୈରଵୈଃ ଶ୍ଵାପଦୈଃ କୀର୍ଣଂ ଶକୁନ୍ତୈର୍ଦାରୁଣାରଵୈଃ । ନାନାପ୍ରକାରୈଃ ଶକୁନୈର୍ଵାଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ଭୈରଵସ୍ଵନୈଃ ॥୧-୨୪-
'ଭୟଙ୍କର ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ କଠିନ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ଭରିଛନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଛି ।'