ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥଗାଢାନି ନଗରାଣି ଵିଲୋକଯନ୍। ତଂ ସମଂ ସର୍ଵତଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଂ ମୃଦୁସଂସ୍ପର୍ଶମାରୁତମ୍
ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ସହର ଦେଖି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶର ପବନ ଦେଖିଲେ।
ଅନୂପେ ସିନ୍ଧୁରାଜସ୍ଯ ଦଦର୍ଶ ତ୍ରିଦିଵୋପମମ୍। ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ ସ ମେଘାଭଂ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ମୁନିଭିର୍ଵୃତମ୍
ସିନ୍ଧୁ ରାଜାଙ୍କ ଅନୂପ ଭୂମିରେ ସେ ତୃତୀୟ ଦିବ ଭଳି ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ; ସେଠି ମେଘ ଭଳି କଳା ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛ, ଯାହାକୁ ମୁନିମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ସମନ୍ତାଦ୍ ଯସ୍ଯ ତାଃ ଶାଖାଃ ଶତଯୋଜନମାଯତାଃ। ଯସ୍ଯ ହସ୍ତିନମାଦାଯ ମହାକାଯଂ ଚ କଚ୍ଛପମ୍
ସେ ଗଛର ଶାଖାଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂର ଯାଇଥିଲା; ଏହାରୁ ଏକ ହାତୀ ଓ ଏକ ବଡ଼ ଦେହର କଚ୍ଛପ ଉଠାଯାଇଥିଲା।
ଭକ୍ଷାର୍ଥଂ ଗରୁଡଃ ଶାଖାମାଜଗାମ ମହାବଲଃ। ତସ୍ଯ ତାଂ ସହସା ଶାଖାଂ ଭାରେଣ ପତଗୋତ୍ତମଃ
ଭୋଜନ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗରୁଡ଼ ଏକ ଶାଖାକୁ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କର ଭାରରେ ସେ ପକ୍ଷୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହଠାତ୍ ଶାଖାଟି ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ସୁପର୍ଣଃ ପର୍ଣବହୁଲାଂ ବଭଞ୍ଜାଥ ମହାବଲଃ। ତତ୍ର ଵୈଖାନସା ମାଷା ଵାଲଖିଲ୍ଯା ମରୀଚିପାଃ
ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଗଛର ଗୋଟିଏ ଗଭୀର ପତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ଡାଳ ଭାଙ୍ଗିଲେ; ସେଠାରେ ବୈଖାନସ, ମାଷ, ବାଳଖିଲ୍ୟ, ମରୀଚିପ ମହାମୁନିମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ।
ଆଜା ବଭୂଵୁର୍ଧୂମ୍ରାଶ୍ଚ ସଂଗତାଃ ପରମର୍ଷଯଃ। ତେଷାଂ ଦଯାର୍ଥଂ ଗରୁଡସ୍ତାଂ ଶାଖାଂ ଶତଯୋଜନାମ୍
ସେଠାରେ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ଧୂସର ଚେହେରା ମହାମୁନିମାନେ ମେଉ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ଗରୁଡ଼ ଏହି ଶତଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଡାଳକୁ ଉଠାଇଲେ।
ଭଗ୍ନାମାଦାଯ ଵେଗେନ ତୌ ଚୋଭୌ ଗଜକଚ୍ଛପୌ। ଏକପାଦେନ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ତଦାମିଷମ୍
ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଡାଳକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଉଠାଇ, ହାତୀ ଓ କଛପକୁ ସହିତ ନେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣେ ଏକ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସେ ମାଂସ ଖାଇଲେ।
ନିଷାଦଵିଷଯଂ ହତ୍ଵା ଶାଖଯା ପତଗୋତ୍ତମଃ। ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ମୋକ୍ଷଯିତ୍ଵା ମହାମୁନୀନ୍
ପତଗମାନ୍ୟ ଗରୁଡ଼ ଏହି ଡାଳ ଦ୍ୱାରା ନିଷାଦ ଦେଶକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ମହାମୁନିମାନେକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଅତୁଳ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ।
ସ ତୁ ତେନ ପ୍ରହର୍ଷେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣୀକୃତଵିକ୍ରମଃ। ଅମୃତାନଯନାର୍ଥଂ ଵୈ ଚକାର ମତିମାନ୍ ମତିମ୍
ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦୁଇଗୁଣ ହେଲା; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ ଅମୃତ ଆଣିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ତଂ ମହର୍ଷିଗଣୈର୍ଜୁଷ୍ଟଂ ସୁପର୍ଣକୃତଲକ୍ଷଣମ୍। ନାମ୍ନା ସୁଭଦ୍ରଂ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ଦଦର୍ଶ ଧନଦାନୁଜଃ
ଧନର ଭାଇ ଗରୁଡ଼, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦେଇଥିବା, ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା 'ସୁଭଦ୍ର' ନାମକ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ତୁ ଗତ୍ଵା ପରଂ ପାରଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ନଦୀପତେଃ। ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମମେକାନ୍ତେ ପୁଣ୍ଯେ ରମ୍ଯେ ଵନାନ୍ତରେ
ସମୁଦ୍ରର ଦୂର ପାରକୁ ଯାଇ, ସେ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଏକାନ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ।
ତତ୍ର କୃଷ୍ଣାଜିନଧରଂ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣମ୍। ଦଦର୍ଶ ନିଯତାହାରଂ ମାରୀଚଂ ନାମ ରାକ୍ଷସମ୍
ସେଠାରେ ସେ କଳା କୃଷ୍ଣାଜିନ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧିଥିବା, ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ନେଇଥିବା, 'ମାରୀଚ' ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ରାଵଣଃ ସମାଗମ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ ତେନ ରକ୍ଷସା। ମାରୀଚେନାର୍ଚିତୋ ରାଜା ସର୍ଵକାମୈରମାନୁଷୈଃ
ରାବଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମାରୀଚଙ୍କୁ ମିଶି, ସେ ରାକ୍ଷସ ମାରୀଚ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମାନବୀୟ ଭୋଗ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ତଂ ସ୍ଵଯଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଚ ଭୋଜନେନୋଦକେନ ଚ। ଅର୍ଥୋପହିତଯା ଵାଚା ମାରୀଚୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସ୍ୱୟଂ ଭୋଜନ ଓ ପାଣି ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରି, ମାରୀଚ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କଚ୍ଚିତ୍ତେ କୁଶଲଂ ରାଜନ୍ ଲଙ୍କାଯାଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର। କେନାର୍ଥେନ ପୁନସ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ ତୂର୍ଣମେଵ ଇହାଗତଃ
‘ରାଜନ, ଲଙ୍କାରେ ତୁମର ସବୁ ଭଲ ଅଛି ତ? ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାୟକ, ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏପରି ତୁରନ୍ତ ଆସିଛ?’
ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାତେଜା ମାରୀଚେନ ସ ରାଵଣଃ। ତତଃ ପଶ୍ଚାଦିଦଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ
ମାରୀଚଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ ରାବଣ, ଯେଉଁଠି କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
thumb|ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛତ୍ତିଶ ଶର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମାରୀଚ ଶ୍ରୂଯତାଂ ତାତ ଵଚନଂ ମମ ଭାଷତଃ। ଆର୍ତୋଽସ୍ମି ମମ ଚାର୍ତସ୍ଯ ଭଵାନ୍ ହି ପରମା ଗତିଃ
‘ମାରୀଚ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ; ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ପାଇଁ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ।’
ଜାନୀଷେ ତ୍ଵଂ ଜନସ୍ଥାନଂ ଭ୍ରାତା ଯତ୍ର ଖରୋ ମମ। ଦୂଷଣଶ୍ଚ ମହାବାହୁଃ ସ୍ଵସା ଶୂର୍ପଣଖା ଚ ମେ
‘ତୁମେ ଜାନସ୍ଥାନକୁ ଜାଣୁଛ, ଯେଉଁଠି ମୋର ଭାଇ ଖର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୂଷଣ ଓ ମୋର ଭଉଣୀ ଶୂର୍ପଣଖା ରହୁଛନ୍ତି।’
ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚ ମହାବାହୂ ରାକ୍ଷସଃ ପିଶିତାଶନଃ। ଅନ୍ଯେ ଚ ବହଵଃ ଶୂରା ଲବ୍ଧଲକ୍ଷା ନିଶାଚରାଃ
‘ତିନିଶିର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମାଂସ ଖାଇଥିବା ରାକ୍ଷସ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ସାହସୀ ନିଶାଚର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଅଛନ୍ତି।’
ଵସନ୍ତି ମନ୍ନିଯୋଗେନ ଅଧିଵାସଂ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ। ବାଧମାନା ମହାରଣ୍ଯେ ମୁନୀନ୍ ଯେ ଧର୍ମଚାରିଣଃ
‘ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି, ମହାଜଙ୍ଗଳରେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମୁନିମାନେକୁ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ କରୁଛନ୍ତି।’
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ଶୂରାଣାଂ ଲବ୍ଧଲକ୍ଷାଣାଂ ଖରଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତିନାମ୍
‘ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ସାହସୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାକ୍ଷସ, ଖରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ସେଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି।’
ତେ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ଜନସ୍ଥାନେ ଵସମାନା ମହାବଲାଃ। ସଙ୍ଗତାଃ ପରମାଯତ୍ତା ରାମେଣ ସହ ସଂଯୁଗେ
ଏବେ ଜନସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏକଠା ହୋଇ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଭରସା କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଂଶ ନେଇଛନ୍ତି।
ନାନାଶସ୍ତ୍ରପ୍ରହରଣାଃ ଖରପ୍ରମୁଖରାକ୍ଷସାଃ। ତେନ ସଂଜାତରୋଷେଣ ରାମେଣ ରଣମୂର୍ଧନି
ଖରାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ରୋଷରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ।
ଅନୁକ୍ତ୍ଵା ପରୁଷଂ କିଂଚିଚ୍ଛରୈର୍ଵ୍ଯାପାରିତଂ ଧନୁଃ। ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାମୁଗ୍ରତେଜସାମ୍
କୌଣସି କଠୋର ଶବ୍ଦ ନ କହି, ତାଙ୍କ ଧନୁ ତୀରରେ ଚଳିତ ହେବା ସହିତ, ରାମ ଚୌଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରିଦେଲେ।
ନିହତାନି ଶରୈର୍ଦୀପ୍ତୈର୍ମାନୁଷେଣ ପଦାତିନା। ଖରଶ୍ଚ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ଦୂଷଣଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ
ମାନବ ଯୋଧା ରାମ ତୀରରେ ତେଜ ଦେଇ ସେମାନେ ନିହତ ହେଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଖରା ମରିଗଲେ, ଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେଲେ।
ହତ୍ଵା ତ୍ରିଶିରସଂ ଚାପି ନିର୍ଭଯା ଦଣ୍ଡକାଃ କୃତାଃ। ପିତ୍ରା ନିରସ୍ତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ସଭାର୍ଯଃ କ୍ଷୀଣଜୀଵିତଃ
ତ୍ରିଶିରାକୁ ମାରିଦେଇ, ଦଣ୍ଡକା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କଲେ; ରାମ ତାଙ୍କ କ୍ରୁଧିତ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କାସିତ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଛନ୍ତି।
ସ ହନ୍ତା ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ରାମଃ କ୍ଷତ୍ରିଯପାଂସନଃ। ଅଶୀଲଃ କର୍କଶସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୋ ମୂର୍ଖୋ ଲୁବ୍ଧୋଽଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସେ ତାହାର ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ରାମ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ; ନୀତିହୀନ, କଠୋର, କ୍ରୂର, ଅବୁଦ୍ଧି, ଲୋଭୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା।
ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମା ତ୍ଵଧର୍ମାତ୍ମା ଭୂତାନାମହିତେ ରତଃ। ଯେନ ଵୈରଂ ଵିନାରଣ୍ଯେ ସତ୍ତ୍ଵମାସ୍ଥାଯ କେଵଲମ୍
ସେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି, ଅଧର୍ମରେ ମନ ଲଗାଇ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅହିତରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇ, କୌଣସି ଶତ୍ରୁତା ନଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ହିଂସା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି।
କର୍ଣନାସାପହାରେଣ ଭଗିନୀ ମେ ଵିରୂପିତା। ଅସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ଜନସ୍ଥାନାତ୍ ସୀତାଂ ସୁରସୁତୋପମାମ୍
ମୋ ସହୋଦରୀଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ କାଟି ଅପଙ୍ଗ କରାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଜନସ୍ଥାନରୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୀତା, ଦେବକନ୍ୟା ସମାନ, କୁ ନେଇଯିବି।