ସହସ୍ରରଶ୍ମିର୍ଭଗଵାଞ୍ଶରଦୀଵ ଦିଵାକରଃ । ଗୁରୁକାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି ନିଯୁଜ୍ଯ କୁଶିକାତ୍ମଜେ । ଊଷୁସ୍ତାଂ ରଜନୀଂ ତତ୍ର ସରଯ୍ଵାଂ ସୁସୁଖଂ ତ୍ରଯଃ ॥୧-୨୨-
ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ଶୋଭିତ, ଶରଦ ଋତୁର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦିନକର ଆଲୋକ ଜଗାଇଲେ; କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କାମ କ୍ଷମା କରି, ତିନିଜଣେ ସରୟୁ ତୀରରେ ଏହି ରାତି ବହୁତ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ।
ଦଶରଥନୃପସୂନୁସତ୍ତମାଭ୍ଯାଂ :::ତୃଣଶଯନେଽନୁଚିତେ ତଦୋଷିତାଭ୍ଯାମ୍ । କୁଶିକସୁତଵଚୋଽନୁଲାଲିତାଭ୍ଯାମ୍ :::ସୁଖମିଵ ସା ଵିବଭୌ ଵିଭାଵରୀ ଚ ॥୧-୨୨-
ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କର ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ତୃଣ ଶୟନରେ, ଅନୁଚିତ ଶୟାନ ହୋଇ, କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେ ଆଶ୍ବାସିତ; ଏହି ରାତି ଏକ ଆନନ୍ଦର ଦିନ ପରି ଦୀପ୍ତି ହେଲା।
thumb|ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳ କାଣ୍ଡର ଏକୋଣେଶ ଅଧ୍ୟାୟ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ଅଭ୍ଯଭାଷତ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଶଯାନଂ ପର୍ଣସଂସ୍ତରେ ॥୧-୨୩-
ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ପତ୍ର ଶୟାନରେ ଶୋଇଥିଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ସୁପ୍ରଜା ରାମ ପୂର୍ଵା ସଂଧ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ନରଶାର୍ଦୂଲ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଦୈଵମାହ୍ନିକମ୍ ॥୧-୨୩-
ହେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ପୁଅ ରାମ, ପ୍ରାଥମିକ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସୁଛି; ଉଠ, ନରମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଦିନର ଦେବତା କାମ କରିବାକୁ ହେବ।
ତସ୍ଯର୍ଷେଃ ପରମୋଦାରଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନରୋତ୍ତମୌ । ସ୍ନାତ୍ଵା କୃତୋଦକୌ ଵୀରୌ ଜେପତୁଃ ପରମଂ ଜପମ୍ ॥୧-୨୩-
ମୁନିଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଓ ଉଦାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ନାନ କରି, ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ପରମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ।
କୃତାହ୍ନିକୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍ । ଅଭିଵାଦ୍ଯାତିସଂହୃଷ୍ଟୌ ଗମନାଯାଭିତସ୍ଥତୁଃ ॥୧-୨୩-
ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଖୁସିରେ, ତପସ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତୌ ପ୍ରଯାନ୍ତୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଦିଵ୍ଯାଂ ତ୍ରିପଥଗାଂ ନଦୀମ୍ । ଦଦୃଶାତେ ତତସ୍ତତ୍ର ସରଯ୍ଵାଃ ସଂଗମେ ଶୁଭେ ॥୧-୨୩-
ସେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ, ଦିବ୍ୟ ତ୍ରିପଥ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ; ସରୟୁ ନଦୀର ଶୁଭ ସଂଗମରେ।
ତତ୍ରାଶ୍ରମପଦଂ ପୁଣ୍ଯମୃଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ବହୁଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତପ୍ଯତାଂ ପରମଂ ତପଃ ॥୧-୨୩-
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଋଷିମାନେ ରହୁଛନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୌ ରାଘଵୌ ପୁଣ୍ଯମାଶ୍ରମମ୍ । ଊଚତୁସ୍ତଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମିଦଂ ଵଚଃ ॥୧-୨୩-
ସେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ମହାପ୍ରୀତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
କସ୍ଯାଯମାଶ୍ରମଃ ପୁଣ୍ଯଃ କୋ ନ୍ଵସ୍ମିନ୍ଵସତେ ପୁମାନ୍ । ଭଗଵଞ୍ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାଵଃ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ନୌ ॥୧-୨୩-
ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ କାହାର? କିଏ ଏଠାରେ ବାସ କରୁଛି, ମହାନ? ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଆମର ଜିଜ୍ଞାସା ବହୁତ।
ତଯୋସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହସ୍ଯ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ରାମ ଯସ୍ଯାଯଂ ପୂର୍ଵ ଆଶ୍ରମଃ ॥୧-୨୩-
ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହସି କହିଲେ, 'ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଆଶ୍ରମ କାହାର ଥିଲା ଶୁଣ।'
କନ୍ଦର୍ପୋ ମୂର୍ତିମାନାସୀତ୍କାମ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ତପସ୍ଯନ୍ତମିହ ସ୍ଥାଣୁଂ ନିଯମେନ ସମାହିତମ୍ ॥୧-୨୩-
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଯେଉଁଠି କାମଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେଉଁଠି ଶିବଜୀ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଥିଲେ, ନିୟମ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ।
କୃତୋଦ୍ଵାହଂ ତୁ ଦେଵେଶଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସମରୁଦ୍ଗଣମ୍ । ଧର୍ଷଯାମାସ ଦୁର୍ମେଧା ହୁଂକୃତଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନା ॥୧-୨୩-
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଓ ନବବିବାହିତ ଶିବଜୀ, ମାରୁତମାନେ ସହିତ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନର କାମଦେବ ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଶିବଜୀ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ।
ଅଵଧ୍ଯାତଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା ରଘୁନନ୍ଦନ । ଵ୍ଯଶୀର୍ଯନ୍ତ ଶରୀରାତ୍ ସ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ଦୁର୍ମତେଃ ॥୧-୨୩-
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତାପରେ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହିଁ ମାରିଦେଲେ, ଏବଂ ସେ ଦୁଷ୍ଟର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଦେହରୁ ଖଣ୍ଡିଯାଇଲା।
ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରଂ ହତଂ ତତ୍ର ନିର୍ଦଗ୍ଧସ୍ଯ ମହାତ୍ମନା । ଅଶରୀରଃ କୃତଃ କାମଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଦେଵେଶ୍ଵରେଣ ହ ॥୧-୨୩-
ସେଠି ଶିବଜୀଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ପୁରା ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ କାମଦେବ ଦେହହୀନ ହୋଇଗଲେ।
ଅନଙ୍ଗ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତଦା ପ୍ରଭୃତି ରାଘଵ । ସ ଚାଙ୍ଗଵିଷଯଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଯତ୍ରାଙ୍ଗଂ ସ ମୁମୋଚ ହ ॥୧-୨୩-
ହେ ରାଘବ, ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାମଦେବଙ୍କୁ 'ଅନଙ୍ଗ' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଦେହ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠିକୁ 'ଅଙ୍ଗବିଷୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ।
ତସ୍ଯାଯମାଶ୍ରମଃ ପୁଣ୍ଯସ୍ତସ୍ଯେମେ ମୁନଯଃ ପୁରା । ଶିଷ୍ଯା ଧର୍ମପରା ଵୀର ତେଷାଂ ପାପଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ॥୧-୨୩-
ଏହି ଅଶ୍ରମ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଏଠି ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଶିଷ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏଠି କେହି ପାପ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ଇହାଦ୍ଯ ରଜନୀଂ ରାମ ଵସେମ ଶୁଭଦର୍ଶନ । ପୁଣ୍ଯଯୋଃ ସରିତୋର୍ମଧ୍ଯେ ଶ୍ଵସ୍ତରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ॥୧-୨୩-
ହେ ଶୁଭଦର୍ଶନ ରାମ, ଆଜି ଏଠି ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ରାତି ରହିବାକୁ ଦିଅ, କାଲି ଆମେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା।
ଅଭିଗଚ୍ଛାମହେ ସର୍ଵେ ଶୁଚଯଃ ପୁଣ୍ଯମାଶ୍ରମମ୍ । ଇହ ଵାସଃ ପରୋଽସ୍ମାକଂ ସୁଖଂ ଵସ୍ତ୍ଯାମହେ ନିଶାମ୍ ॥୧-୨୩-
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଅଶ୍ରମକୁ ଯିବା, ଏଠି ଆମର ବାସ ସବୁଠୁ ଭଲ ହେବ, ଏବଂ ଆମେ ରାତିଟି ଆରାମରେ କାଟିବା।
ସ୍ନାତାଶ୍ଚ କୃତଜପ୍ଯାଶ୍ଚ ହୁତହଵ୍ଯା ନରୋତ୍ତମ । ତେଷାଂ ସଂଵଦତାଂ ତତ୍ର ତପୋଦୀର୍ଘେଣ ଚକ୍ଷୁଷା ॥୧-୨୩-
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ଜପ କରି, ହବି ଦେଇ, ଏଠି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସୀ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଵିଜ୍ଞାଯ ପରମପ୍ରୀତା ମୁନଯୋ ହର୍ଷମାଗମନ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯଂ ପାଦ୍ଯଂ ତଥାଽଽତିଥ୍ଯଂ ନିଵେଦ୍ଯ କୁଶିକାତ୍ମଜେ ॥୧-୨୩-
ସେମାନେ ଚିହ୍ନି ଖୁସିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଆଗକୁ ଆସି, ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ଜଳ, ଅତିଥି ସ୍ବାଗତ ଓ ଆଦର ଦେଲେ, ବିଶେଷକରି କୁଶିକନନ୍ଦନଙ୍କୁ।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋଃ ପଶ୍ଚାଦକୁର୍ଵନ୍ନତିଥିକ୍ରିଯାମ୍ । ସତ୍କାରଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ଯ କଥାଭିରଭିରଞ୍ଜଯନ୍ ॥୧-୨୩-
ତାପରେ ସେମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ଆଦର ପାଇ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ।
ଯଥାର୍ହମଜପନ୍ ସଂଧ୍ଯାମୃଷଯସ୍ତେ ସମାହିତାଃ । ତତ୍ର ଵାସିଭିରାନୀତା ମୁନିଭିଃ ସୁଵ୍ରତୈଃ ସହ ॥୧-୨୩-
ଏଠି ଥିବା ମୁନିମାନେ ଏବଂ ଶୁଭ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, ସେମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ।
ନ୍ଯଵସନ୍ ସୁସୁଖଂ ତତ୍ର କାମାଶ୍ରମପଦେ ତଥା । କଥାଭିରଭିରାମଭିରଭିରମୌ ନୃପାତ୍ମଜୌ । ରମଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା କୌଶିକୋ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ॥୧-୨୩-
କାମାଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ବହୁତ ସୁଖରେ ରହିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶିକ ମୁନି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦମୟ କଥା କହି ମନୋରଞ୍ଜନ କଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗ। ଶୁଣ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ କୃତାହ୍ନିକମରିନ୍ଦମୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନଦ୍ଯାସ୍ତୀରମୁପାଗତୌ ॥୧-୨୪-
ତାପରେ ପ୍ରଭାତରେ ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲାବେଳେ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଦୁଇଜଣ ନିଜ ନିତ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ନଦୀପାଡ଼େ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତେ ଚ ସର୍ଵେ ମହାତ୍ମାନୋ ମୁନଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ । ଉପସ୍ଥାପ୍ଯ ଶୁଭାଂ ନାଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥାବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୨୪-
ସେଠି ମହାତ୍ମା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ତିଆରି କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆରୋହତୁ ଭଵାନ୍ ନାଵଂ ରାଜପୁତ୍ରପୁରସ୍କୃତଃ । ଅରିଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ପନ୍ଥାନଂ ମା ଭୂତ୍ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯଃ ॥୧-୨୪-
‘ମହାଶୟ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆଗରେ ରହି, ନୌକାରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ; ଯାତ୍ରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉ, ସମୟର ବିଳମ୍ବ ହେଉନାହିଁ।’
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାନୃଷୀନ୍ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ତତାର ସହିତସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସରିତଂ ସାଗରଙ୍ଗମାମ୍ ॥୧-୨୪-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମାନି, ମୁନିମାନେଂକୁ ଆଦର କରି, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ସହିତ ସାଗରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।