ଶୁଷ୍କକାଷ୍ଠୈର୍ଭଵେତ୍ କାର୍ଯଂ ଲୋଷ୍ଠୈରପି ଚ ପାଂସୁଭିଃ। ନ ତୁ ସ୍ଥାନାତ୍ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟୈଃ କାର୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଵସୁଧାଧିପୈଃ
ଶୁଷ୍କ କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ଥାନ ହରାଇଥିବା ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ଉପଭୁକ୍ତଂ ଯଥା ଵାସଃ ସ୍ରଜୋ ଵା ମୃଦିତା ଯଥା। ଏଵଂ ରାଜ୍ଯାତ୍ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ସମର୍ଥୋଽପି ନିରର୍ଥକଃ
ଯେପରି ଏକଥର ପିନ୍ଧା ଜାମା କିମ୍ବା ଚୁଡ଼ା ଭଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିବା ଲୋକ, ସେ କ୍ଷମତାଶୀଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ଯୋ ରାଜା ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। କୃତଜ୍ଞୋ ଧର୍ମଶୀଲଶ୍ଚ ସ ରାଜା ତିଷ୍ଠତେ ଚିରମ୍
ଯେ ରାଜା ସଚେତନ, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁଥିବା, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ନଯନାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରସୁପ୍ତୋ ଵା ଜାଗର୍ତି ନଯଚକ୍ଷୁଷା। ଵ୍ଯକ୍ତକ୍ରୋଧପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ସ ରାଜା ପୂଜ୍ଯତେ ଜନୈଃ
ଯେ ରାଜା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଶୁଏ କିମ୍ବା ଜାଗିଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୀତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଚେତନ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥାଏ, ସେ ରାଜାକୁ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ତ୍ଵଂ ତୁ ରାଵଣ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଗୁଣୈରେତୈର୍ଵିଵର୍ଜିତଃ। ଯସ୍ଯ ତେଽଵିଦିତଶ୍ଚାରୈ ରକ୍ଷସାଂ ସୁମହାନ୍ ଵଧଃ
କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ, ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଛ; ଚରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବଡ଼ ହତ୍ୟା ଘଟିଛି ବୋଲି ତୁମେ ଜାଣିପାରୁନାହାଁ।
ପରାଵମନ୍ତା ଵିଷଯେଷୁ ସଙ୍ଗଵାନ୍ ନ ଦେଶକାଲପ୍ରଵିଭାଗତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ଅଯୁକ୍ତବୁଦ୍ଧିର୍ଗୁଣଦୋଷନିଶ୍ଚଯେ ଵିପନ୍ନରାଜ୍ଯୋ ନ ଚିରାଦ୍ ଵିପତ୍ସ୍ଯସେ
ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅପମାନ କର, ଭୋଗବିଲାସରେ ଲାଗିଥିବା, ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ବିଭାଗ ଜାଣନାହ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାରରେ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର; ତୁମର ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଅବସାନ ହେବ।
ଇତି ସ୍ଵଦୋଷାନ୍ ପରିକୀର୍ତିତାଂସ୍ତଥା ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କ୍ଷଣଦାଚରେଶ୍ଵରଃ। ଧନେନ ଦର୍ପେଣ ବଲେନ ଚାନ୍ଵିତୋ ଵିଚିନ୍ତଯାମାସ ଚିରଂ ସ ରାଵଣଃ
ଏଭଳି ନିଜ ଦୋଷମାନେ ବିଚାର କରି, ରାତିରେ ଚଳା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାୟକ ରାବଣ, ଅଧିକ ଧନ, ଗର୍ବ ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବିଲେ।
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ତିସ୍ ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରୁଵନ୍ତୀଂ ପରୁଷଂ ଵଚଃ। ଅମାତ୍ଯମଧ୍ଯେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ରାଵଣଃ
ତାପରେ, ଶୂର୍ପଣଖା କଠୋର କଥା କହୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ।
କଶ୍ଚ ରାମଃ କଥଂଵୀର୍ଯଃ କିଂରୂପଃ କିଂପରାକ୍ରମଃ। କିମର୍ଥଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଶ୍ଚ ସୁଦୁସ୍ତରମ୍
ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ କେତେ? ଏବଂ ସେ ଏତେ କଠିନ ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳକୁ କାହିଁକି ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି?
ଆଯୁଧଂ କିଂ ଚ ରାମସ୍ଯ ଯେନ ତେ ରାକ୍ଷସା ହତାଃ। ଖରଶ୍ଚ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ଦୂଷଣସ୍ତ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା
ରାମଙ୍କ ପାଖରେ କେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ? ଖର, ତିନିମୁଣ୍ଡ ଓ ଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଗଲେ।
ତତ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ମନୋଜ୍ଞାଙ୍ଗି କେନ ତ୍ଵଂ ଚ ଵିରୂପିତା। ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତା
ସତ୍ୟ କହ, ସୁନ୍ଦରୀ, କିଏ ତୋତେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚାଇଲା? ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା ଏପରି ପଚାରିବା ପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା।
ତତୋ ରାମଂ ଯଥାନ୍ଯାଯମାଖ୍ଯାତୁମୁପଚକ୍ରମେ। ଦୀର୍ଘବାହୁର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷଶ୍ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରଃ
ତାପରେ ସେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା—ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ଚୀର ଓ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା।
କନ୍ଦର୍ପସମରୂପଶ୍ଚ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ଶକ୍ରଚାପନିଭଂ ଚାପଂ ଵିକୃଷ୍ଯ କନକାଙ୍ଗଦମ୍
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, କାମଦେବ ପରି ସୁନ୍ଦର, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ପରି ଧନୁଷ ଟାଣୁଛନ୍ତି, ସୁନାର କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଦୀପ୍ତାନ୍ କ୍ଷିପତି ନାରାଚାନ୍ ସର୍ପାନିଵ ମହାଵିଷାନ୍। ନାଦଦାନଂ ଶରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ଵିମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ମହାବଲମ୍
ସେ ତୀବ୍ର ଶର ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଭୟଙ୍କର। ସେ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହ ନିରନ୍ତର ଘୋର ଶର ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ନ କାର୍ମୁକଂ ଵିକର୍ଷନ୍ତଂ ରାମଂ ପଶ୍ଯାମି ସଂଯୁଗେ। ହନ୍ଯମାନଂ ତୁ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଶରଵୃଷ୍ଟିଭିଃ
ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଟାଣୁଥିବା ଦେଖିପାରୁନି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଶର ବର୍ଷାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା ଦେଖୁଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣେଵୋତ୍ତମଂ ସସ୍ଯମାହତଂ ତ୍ଵଶ୍ମଵୃଷ୍ଟିଭିଃ। ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମଵୀର୍ଯାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ
ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲକୁ ପାଥର ବର୍ଷାରେ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ସେପରି ରାମ ଚୌଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ନିହତାନି ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈସ୍ତେନୈକେନ ପଦାତିନା। ଅର୍ଧାଧିକମୁହୂର୍ତେନ ଖରଶ୍ଚ ସହଦୂଷଣଃ
ସେ ଏକମାତ୍ର ପଦାତି ମାନୁଷ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଅଧିକ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ—ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ।
ଋଷୀଣାମଭଯଂ ଦତ୍ତଂ କୃତକ୍ଷେମାଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡକାଃ
ସେ ଋଷିମାନେକୁ ନିରାପତ୍ତା ଦେଲେ, ଏବଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ସୁରକ୍ଷିତ।
ଏକା କଥଂଚିନ୍ମୁକ୍ତାହଂ ପରିଭୂଯ ମହାତ୍ମନା। ସ୍ତ୍ରୀଵଧଂ ଶଙ୍କମାନେନ ରାମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନା
ମୁଁ ଏକା ଅତି କଷ୍ଟରେ ବଞ୍ଚିଗଲି, ସେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଲି, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜକୁ ଜଣିଥିବାରୁ ଜଣେ ଜଣାଣୀକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।
ଭ୍ରାତା ଚାସ୍ଯ ମହାତେଜା ଗୁଣତସ୍ତୁଲ୍ଯଵିକ୍ରମଃ। ଅନୁରକ୍ତଶ୍ଚ ଭକ୍ତଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ନାମ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତାଙ୍କର ଭାଇ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ, ଗୁଣରେ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ସମାନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍—ତାଙ୍କ ନାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଅମର୍ଷୀ ଦୁର୍ଜଯୋ ଜେତା ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବଲୀ। ରାମସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣୋ ବାହୁର୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣୋ ବହିଶ୍ଚରଃ
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହିଷ୍ଣୁ, ଅଜୟ, ଜିତିବାରେ ସମର୍ଥ, ସାହସୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ସେ ରାମଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତ, ସଦା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ସମାନ।
ରାମସ୍ଯ ତୁ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁସଦୃଶାନନା। ଧର୍ମପତ୍ନୀ ପ୍ରିଯା ନିତ୍ଯଂ ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରିଯହିତେ ରତା
ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁଥିବା, ସଦା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଭଲରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି।
ସା ସୁକେଶୀ ସୁନାସୋରୂଃ ସୁରୂପା ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ। ଦେଵତେଵ ଵନସ୍ଯାସ୍ଯ ରାଜତେ ଶ୍ରୀରିଵାପରା
ସେ ସୁନ୍ଦର କେଶ, ନାକ ଓ ଗୋଡ଼ ଭଲ, ଆକୃତି ଉତ୍ତମ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୀ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି।
ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଵର୍ଣାଭା ରକ୍ତତୁଙ୍ଗନଖୀ ଶୁଭା। ସୀତା ନାମ ଵରାରୋହା ଵୈଦେହୀ ତନୁମଧ୍ଯମା
ତାପି ଗହନ ସୁନା ପରି ରଙ୍ଗ, ରକ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚ ନଖ, ଶୁଭ୍ର ଆକୃତି, ସୁନ୍ଦର ଶରୀର ଓ ସଂକୁଚିତ କମର—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସୀତା, ଭଲ ଗୋତି ବାଇଦେହୀ।
ନୈଵ ଦେଵୀ ନ ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ନ ଯକ୍ଷୀ ନ ଚ କିଂନରୀ। ତଥାରୂପା ମଯା ନାରୀ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵା ମହୀତଲେ
ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଏପରି ସୁନ୍ଦର ଜଣେ ନାରୀ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି—ନ ଦେବୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଯକ୍ଷୀ, ନ କିମ୍ନରୀ।
ଯସ୍ଯ ସୀତା ଭଵେଦ୍ ଭାର୍ଯା ଯଂ ଚ ହୃଷ୍ଟା ପରିଷ୍ଵଜେତ୍। ଅଭିଜୀଵେତ୍ ସ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷ୍ଵପି ପୁରଂଦରାତ୍
ଯାହାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା, ଯାହାକୁ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୁଖୀ ହେବେ।
ସା ସୁଶୀଲା ଵପୁଃଶ୍ଲାଘ୍ଯା ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଭୁଵି। ତଵାନୁରୂପା ଭାର୍ଯା ସା ତ୍ଵଂ ଚ ତସ୍ଯାଃ ପତିର୍ଵରଃ
ସେ ଶିଳବତୀ, ଶରୀରରେ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ରୂପରେ ପୃଥିବୀରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ସ୍ତ୍ରୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାମୀ।
ତାଂ ତୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଜଘନାଂ ପୀନୋତ୍ତୁଙ୍ଗପଯୋଧରାମ୍। ଭାର୍ଯାର୍ଥେ ତୁ ତଵାନେତୁମୁଦ୍ଯତାହଂ ଵରାନନାମ୍
ମୁଁ ଏହି ମହିଳାକୁ, ଯାହାର କମର ଚଉଡ଼ା, ଅଂଶ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଭରିଆ, ମୁହଁ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ତୁମ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଆଣିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି।
ଵିରୂପିତାସ୍ମି କ୍ରୂରେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାଭୁଜ। ତାଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଦ୍ଯ ଵୈଦେହୀଂ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାମ୍
ମୁଁ ଦୟାହୀନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୋଇଛି, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏବେ, ଏହି ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାଇଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖି—