ତ୍ଵଂ ତୁ ବାଲସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିହୀନଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସ। ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତନ୍ନ ଜାନୀଷେ କଥଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ରାକ୍ଷସ, ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଶୂନ୍ୟ; ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର, ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହଁ, ତେଣୁ କିପରି ରାଜା ହେବୁ?
ଯେଷାଂ ଚାରାଶ୍ଚ କୋଶଶ୍ଚ ନଯଶ୍ଚ ଜଯତାଂ ଵର। ଅସ୍ଵାଧୀନା ନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ପ୍ରାକୃତୈସ୍ତେ ଜନୈଃ ସମାଃ
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ଗୁପ୍ତଚର, ଧନ ଓ ନୀତି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି, ହେ ଜୟଶୀଳ।
ଯସ୍ମାତ୍ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଦୂରସ୍ଥାନ୍ ସର୍ଵାନର୍ଥାନ୍ ନରାଧିପାଃ। ଚାରେଣ ତସ୍ମାଦୁଚ୍ଯନ୍ତେ ରାଜାନୋ ଦୀର୍ଘଚକ୍ଷୁଷଃ
ରାଜାମାନେ ଦୂରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଚରଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ସେମାନେ 'ଦୂରଦର୍ଶୀ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଅଯୁକ୍ତଚାରଂ ମନ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାକୃତୈଃ ସଚିଵୈର୍ଯୁତଃ। ସ୍ଵଜନଂ ଚ ଜନସ୍ଥାନଂ ନିହତଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଭାବୁଛି ଯେ, ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ନିଯୁକ୍ତ କରୁନାହାଁତ, ସାଧାରଣ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ତୁମ ସହିତ ଅଛନ୍ତି; ତୁମେ ନିଜ ଲୋକମାନେ ଓ ଜନସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣିପାରୁନାହାଁ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ହତାନ୍ଯେକେନ ରାମେଣ ଖରଶ୍ଚ ସହଦୂଷଣଃ
ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଛନ୍ତି, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ।
ଋଷୀଣାମଭଯଂ ଦତ୍ତଂ କୃତକ୍ଷେମାଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡକାଃ। ଧର୍ଷିତଂ ଚ ଜନସ୍ଥାନଂ ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକାରିଣା
ଋଷିମାନେ ନିରାପଦ ହେବାକୁ ରାମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳ ଏବେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଓ ଜନସ୍ଥାନକୁ ରାମ ଅପମାନିତ କରିଛନ୍ତି, ସେ କେବେ ଥକିନାହାଁ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ଲୁବ୍ଧଃ ପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ପରାଧୀନଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସ। ଵିଷଯେ ସ୍ଵେ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଯଦ୍ ଭଯଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ; ନିଜ ଦେଶରେ ଉଦ୍ଭବିତ ଭୟକୁ ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣମଲ୍ପପ୍ରଦାତାରଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ଗର୍ଵିତଂ ଶଠମ୍। ଵ୍ଯସନେ ସର୍ଵଭୂତାନି ନାଭିଧାଵନ୍ତି ପାର୍ଥିଵମ୍
ଯେ ରାଜା କଠୋର, କମ୍ ଦେଇଥିବା, ଅସାବଧାନ, ଅହଂକାରୀ ଓ ଚତୁର, ସେ ବିପଦରେ ପଡିଲେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତିନାହିଁ।
ଅତିମାନିନମଗ୍ରାହ୍ଯମାତ୍ମସମ୍ଭାଵିତଂ ନରମ୍। କ୍ରୋଧନଂ ଵ୍ଯସନେ ହନ୍ତି ସ୍ଵଜନୋଽପି ନରାଧିପମ୍
ଅତି ଅହଂକାରୀ, ଅପହୃତ, ନିଜକୁ ବଡ଼ ଭାବୁଥିବା ଓ କ୍ରୋଧୀ ରାଜା ବିପଦରେ ପଡିଲେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି।
ନାନୁତିଷ୍ଠତି କାର୍ଯାଣି ଭଯେଷୁ ନ ବିଭେତି ଚ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚ୍ଯୁତୋ ଦୀନସ୍ତୃଣୈସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଭଵେଦିହ
ଯିଏ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରୁନାହାଁତି ଓ ବିପଦରେ ଭୟଭିତ ହୁଅନାହାଁତି, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଦୁଃଖୀ ହୋଇଯାଏ ଓ ଏଠାରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ସମାନ ଅମୂଲ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଶୁଷ୍କକାଷ୍ଠୈର୍ଭଵେତ୍ କାର୍ଯଂ ଲୋଷ୍ଠୈରପି ଚ ପାଂସୁଭିଃ। ନ ତୁ ସ୍ଥାନାତ୍ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟୈଃ କାର୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଵସୁଧାଧିପୈଃ
ଶୁଷ୍କ କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ଥାନ ହରାଇଥିବା ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ଉପଭୁକ୍ତଂ ଯଥା ଵାସଃ ସ୍ରଜୋ ଵା ମୃଦିତା ଯଥା। ଏଵଂ ରାଜ୍ଯାତ୍ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ସମର୍ଥୋଽପି ନିରର୍ଥକଃ
ଯେପରି ଏକଥର ପିନ୍ଧା ଜାମା କିମ୍ବା ଚୁଡ଼ା ଭଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିବା ଲୋକ, ସେ କ୍ଷମତାଶୀଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ଯୋ ରାଜା ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। କୃତଜ୍ଞୋ ଧର୍ମଶୀଲଶ୍ଚ ସ ରାଜା ତିଷ୍ଠତେ ଚିରମ୍
ଯେ ରାଜା ସଚେତନ, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁଥିବା, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ନଯନାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରସୁପ୍ତୋ ଵା ଜାଗର୍ତି ନଯଚକ୍ଷୁଷା। ଵ୍ଯକ୍ତକ୍ରୋଧପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ସ ରାଜା ପୂଜ୍ଯତେ ଜନୈଃ
ଯେ ରାଜା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଶୁଏ କିମ୍ବା ଜାଗିଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୀତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଚେତନ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥାଏ, ସେ ରାଜାକୁ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ତ୍ଵଂ ତୁ ରାଵଣ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଗୁଣୈରେତୈର୍ଵିଵର୍ଜିତଃ। ଯସ୍ଯ ତେଽଵିଦିତଶ୍ଚାରୈ ରକ୍ଷସାଂ ସୁମହାନ୍ ଵଧଃ
କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ, ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଛ; ଚରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବଡ଼ ହତ୍ୟା ଘଟିଛି ବୋଲି ତୁମେ ଜାଣିପାରୁନାହାଁ।
ପରାଵମନ୍ତା ଵିଷଯେଷୁ ସଙ୍ଗଵାନ୍ ନ ଦେଶକାଲପ୍ରଵିଭାଗତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ଅଯୁକ୍ତବୁଦ୍ଧିର୍ଗୁଣଦୋଷନିଶ୍ଚଯେ ଵିପନ୍ନରାଜ୍ଯୋ ନ ଚିରାଦ୍ ଵିପତ୍ସ୍ଯସେ
ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅପମାନ କର, ଭୋଗବିଲାସରେ ଲାଗିଥିବା, ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ବିଭାଗ ଜାଣନାହ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାରରେ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର; ତୁମର ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଅବସାନ ହେବ।
ଇତି ସ୍ଵଦୋଷାନ୍ ପରିକୀର୍ତିତାଂସ୍ତଥା ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କ୍ଷଣଦାଚରେଶ୍ଵରଃ। ଧନେନ ଦର୍ପେଣ ବଲେନ ଚାନ୍ଵିତୋ ଵିଚିନ୍ତଯାମାସ ଚିରଂ ସ ରାଵଣଃ
ଏଭଳି ନିଜ ଦୋଷମାନେ ବିଚାର କରି, ରାତିରେ ଚଳା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାୟକ ରାବଣ, ଅଧିକ ଧନ, ଗର୍ବ ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବିଲେ।
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ତିସ୍ ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରୁଵନ୍ତୀଂ ପରୁଷଂ ଵଚଃ। ଅମାତ୍ଯମଧ୍ଯେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ରାଵଣଃ
ତାପରେ, ଶୂର୍ପଣଖା କଠୋର କଥା କହୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ।
କଶ୍ଚ ରାମଃ କଥଂଵୀର୍ଯଃ କିଂରୂପଃ କିଂପରାକ୍ରମଃ। କିମର୍ଥଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଶ୍ଚ ସୁଦୁସ୍ତରମ୍
ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ କେତେ? ଏବଂ ସେ ଏତେ କଠିନ ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳକୁ କାହିଁକି ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି?
ଆଯୁଧଂ କିଂ ଚ ରାମସ୍ଯ ଯେନ ତେ ରାକ୍ଷସା ହତାଃ। ଖରଶ୍ଚ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ଦୂଷଣସ୍ତ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା
ରାମଙ୍କ ପାଖରେ କେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ? ଖର, ତିନିମୁଣ୍ଡ ଓ ଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଗଲେ।
ତତ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ମନୋଜ୍ଞାଙ୍ଗି କେନ ତ୍ଵଂ ଚ ଵିରୂପିତା। ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତା
ସତ୍ୟ କହ, ସୁନ୍ଦରୀ, କିଏ ତୋତେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚାଇଲା? ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା ଏପରି ପଚାରିବା ପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା।
ତତୋ ରାମଂ ଯଥାନ୍ଯାଯମାଖ୍ଯାତୁମୁପଚକ୍ରମେ। ଦୀର୍ଘବାହୁର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷଶ୍ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରଃ
ତାପରେ ସେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା—ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ଚୀର ଓ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା।
କନ୍ଦର୍ପସମରୂପଶ୍ଚ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ଶକ୍ରଚାପନିଭଂ ଚାପଂ ଵିକୃଷ୍ଯ କନକାଙ୍ଗଦମ୍
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, କାମଦେବ ପରି ସୁନ୍ଦର, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ପରି ଧନୁଷ ଟାଣୁଛନ୍ତି, ସୁନାର କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଦୀପ୍ତାନ୍ କ୍ଷିପତି ନାରାଚାନ୍ ସର୍ପାନିଵ ମହାଵିଷାନ୍। ନାଦଦାନଂ ଶରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ଵିମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ମହାବଲମ୍
ସେ ତୀବ୍ର ଶର ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଭୟଙ୍କର। ସେ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହ ନିରନ୍ତର ଘୋର ଶର ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ନ କାର୍ମୁକଂ ଵିକର୍ଷନ୍ତଂ ରାମଂ ପଶ୍ଯାମି ସଂଯୁଗେ। ହନ୍ଯମାନଂ ତୁ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଶରଵୃଷ୍ଟିଭିଃ
ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଟାଣୁଥିବା ଦେଖିପାରୁନି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଶର ବର୍ଷାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା ଦେଖୁଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣେଵୋତ୍ତମଂ ସସ୍ଯମାହତଂ ତ୍ଵଶ୍ମଵୃଷ୍ଟିଭିଃ। ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମଵୀର୍ଯାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ
ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲକୁ ପାଥର ବର୍ଷାରେ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ସେପରି ରାମ ଚୌଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ନିହତାନି ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈସ୍ତେନୈକେନ ପଦାତିନା। ଅର୍ଧାଧିକମୁହୂର୍ତେନ ଖରଶ୍ଚ ସହଦୂଷଣଃ
ସେ ଏକମାତ୍ର ପଦାତି ମାନୁଷ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଅଧିକ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ—ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ।
ଋଷୀଣାମଭଯଂ ଦତ୍ତଂ କୃତକ୍ଷେମାଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡକାଃ
ସେ ଋଷିମାନେକୁ ନିରାପତ୍ତା ଦେଲେ, ଏବଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ସୁରକ୍ଷିତ।
ଏକା କଥଂଚିନ୍ମୁକ୍ତାହଂ ପରିଭୂଯ ମହାତ୍ମନା। ସ୍ତ୍ରୀଵଧଂ ଶଙ୍କମାନେନ ରାମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନା
ମୁଁ ଏକା ଅତି କଷ୍ଟରେ ବଞ୍ଚିଗଲି, ସେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଲି, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜକୁ ଜଣିଥିବାରୁ ଜଣେ ଜଣାଣୀକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।