ଉପଗମ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ରାକ୍ଷସୀ ଭଯଵିହ୍ଵଲା। ରାଵଣଂ ଶତ୍ରୁହନ୍ତାରଂ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ପରିଵାରିତମ୍
ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ସେ ରାକ୍ଷସୀ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାବଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ, କଥା କହିଲେ।
ତମବ୍ରଵୀଦ୍ ଦୀପ୍ତଵିଶାଲଲୋଚନଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ଭଯଲୋଭମୋହିତା। ସୁଦାରୁଣଂ ଵାକ୍ଯମଭୀତଚାରିଣୀ ମହାତ୍ମନା ଶୂର୍ପଣଖା ଵିରୂପିତା
ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ତାଙ୍କୁ, ଭୟ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଦେଖାଇ, ଭୟହୀନ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ବିକୃତ ଶୂର୍ପଣଖା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଲେ।
thumb|ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତେଇତିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖା ଦୀନା ରାଵଣଂ ଲୋକରାଵଣମ୍। ଅମାତ୍ଯମଧ୍ଯେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ଶୂର୍ପଣଖା, ରାବଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରମତ୍ତଃ କାମଭୋଗେଷୁ ସ୍ଵୈରଵୃତ୍ତୋ ନିରଙ୍କୁଶଃ। ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଭଯଂ ଘୋରଂ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ତୁମେ ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିନ ଓ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଛ, ନିୟମ ନାହିଁ, ଉପସ୍ଥିତ ଭୟଙ୍କର ଆପଦକୁ ବୁଝିପାରୁନାହଁ।
ସକ୍ତଂ ଗ୍ରାମ୍ଯେଷୁ ଭୋଗେଷୁ କାମଵୃତ୍ତଂ ମହୀପତିମ୍। ଲୁବ୍ଧଂ ନ ବହୁ ମନ୍ଯନ୍ତେ ଶ୍ମଶାନାଗ୍ନିମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ଯିଏ ରାଜା ନିମ୍ନ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, କାମନା ଓ ଲୋଭରେ ଆବୃତ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଲୋକେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି।
ସ୍ଵଯଂ କାର୍ଯାଣି ଯଃ କାଲେ ନାନୁତିଷ୍ଠତି ପାର୍ଥିଵଃ। ସ ତୁ ଵୈ ସହ ରାଜ୍ଯେନ ତୈଶ୍ଚ କାର୍ଯୈର୍ଵିନଶ୍ଯତି
ଯିଏ ରାଜା ସମୟରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହାଁ, ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯୁକ୍ତଚାରଂ ଦୁର୍ଦର୍ଶମସ୍ଵାଧୀନଂ ନରାଧିପମ୍। ଵର୍ଜଯନ୍ତି ନରା ଦୂରାନ୍ନଦୀପଙ୍କମିଵ ଦ୍ଵିପାଃ
ଯିଏ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର ଦେଖାଶୁଣାରେ ଅସାବଧାନ, ଦୁର୍ଦ୍ରଶ୍ୟ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନାହିଁ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ହାତୀ ଦଳ ଦୁଷ୍ଟ ନଦୀ କୂଳକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯେ ନ ରକ୍ଷନ୍ତି ଵିଷଯମସ୍ଵାଧୀନଂ ନରାଧିପାଃ। ତେ ନ ଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଗିରଯଃ ସାଗରେ ଯଥା
ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତିନାହିଁ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ଦୀପ୍ତି ନେଇପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଆତ୍ମଵଦ୍ଭିର୍ଵିଗୃହ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵୈଃ। ଅଯୁକ୍ତଚାରଶ୍ଚପଲଃ କଥଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଯଦି ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ସ୍ଥିରତା ବିନା, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବିରୋଧ କରିବ, କିପରି ରାଜା ହେବୁ?
ତ୍ଵଂ ତୁ ବାଲସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିହୀନଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସ। ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତନ୍ନ ଜାନୀଷେ କଥଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ରାକ୍ଷସ, ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଶୂନ୍ୟ; ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର, ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହଁ, ତେଣୁ କିପରି ରାଜା ହେବୁ?
ଯେଷାଂ ଚାରାଶ୍ଚ କୋଶଶ୍ଚ ନଯଶ୍ଚ ଜଯତାଂ ଵର। ଅସ୍ଵାଧୀନା ନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ପ୍ରାକୃତୈସ୍ତେ ଜନୈଃ ସମାଃ
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ଗୁପ୍ତଚର, ଧନ ଓ ନୀତି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି, ହେ ଜୟଶୀଳ।
ଯସ୍ମାତ୍ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଦୂରସ୍ଥାନ୍ ସର୍ଵାନର୍ଥାନ୍ ନରାଧିପାଃ। ଚାରେଣ ତସ୍ମାଦୁଚ୍ଯନ୍ତେ ରାଜାନୋ ଦୀର୍ଘଚକ୍ଷୁଷଃ
ରାଜାମାନେ ଦୂରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଚରଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ସେମାନେ 'ଦୂରଦର୍ଶୀ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଅଯୁକ୍ତଚାରଂ ମନ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାକୃତୈଃ ସଚିଵୈର୍ଯୁତଃ। ସ୍ଵଜନଂ ଚ ଜନସ୍ଥାନଂ ନିହତଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଭାବୁଛି ଯେ, ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ନିଯୁକ୍ତ କରୁନାହାଁତ, ସାଧାରଣ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ତୁମ ସହିତ ଅଛନ୍ତି; ତୁମେ ନିଜ ଲୋକମାନେ ଓ ଜନସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣିପାରୁନାହାଁ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ହତାନ୍ଯେକେନ ରାମେଣ ଖରଶ୍ଚ ସହଦୂଷଣଃ
ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଛନ୍ତି, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ।
ଋଷୀଣାମଭଯଂ ଦତ୍ତଂ କୃତକ୍ଷେମାଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡକାଃ। ଧର୍ଷିତଂ ଚ ଜନସ୍ଥାନଂ ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକାରିଣା
ଋଷିମାନେ ନିରାପଦ ହେବାକୁ ରାମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳ ଏବେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଓ ଜନସ୍ଥାନକୁ ରାମ ଅପମାନିତ କରିଛନ୍ତି, ସେ କେବେ ଥକିନାହାଁ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ଲୁବ୍ଧଃ ପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ପରାଧୀନଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସ। ଵିଷଯେ ସ୍ଵେ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଯଦ୍ ଭଯଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ; ନିଜ ଦେଶରେ ଉଦ୍ଭବିତ ଭୟକୁ ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣମଲ୍ପପ୍ରଦାତାରଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ଗର୍ଵିତଂ ଶଠମ୍। ଵ୍ଯସନେ ସର୍ଵଭୂତାନି ନାଭିଧାଵନ୍ତି ପାର୍ଥିଵମ୍
ଯେ ରାଜା କଠୋର, କମ୍ ଦେଇଥିବା, ଅସାବଧାନ, ଅହଂକାରୀ ଓ ଚତୁର, ସେ ବିପଦରେ ପଡିଲେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତିନାହିଁ।
ଅତିମାନିନମଗ୍ରାହ୍ଯମାତ୍ମସମ୍ଭାଵିତଂ ନରମ୍। କ୍ରୋଧନଂ ଵ୍ଯସନେ ହନ୍ତି ସ୍ଵଜନୋଽପି ନରାଧିପମ୍
ଅତି ଅହଂକାରୀ, ଅପହୃତ, ନିଜକୁ ବଡ଼ ଭାବୁଥିବା ଓ କ୍ରୋଧୀ ରାଜା ବିପଦରେ ପଡିଲେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି।
ନାନୁତିଷ୍ଠତି କାର୍ଯାଣି ଭଯେଷୁ ନ ବିଭେତି ଚ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚ୍ଯୁତୋ ଦୀନସ୍ତୃଣୈସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଭଵେଦିହ
ଯିଏ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରୁନାହାଁତି ଓ ବିପଦରେ ଭୟଭିତ ହୁଅନାହାଁତି, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଦୁଃଖୀ ହୋଇଯାଏ ଓ ଏଠାରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ସମାନ ଅମୂଲ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଶୁଷ୍କକାଷ୍ଠୈର୍ଭଵେତ୍ କାର୍ଯଂ ଲୋଷ୍ଠୈରପି ଚ ପାଂସୁଭିଃ। ନ ତୁ ସ୍ଥାନାତ୍ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟୈଃ କାର୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଵସୁଧାଧିପୈଃ
ଶୁଷ୍କ କାଠ, ମାଟି କିମ୍ବା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ଥାନ ହରାଇଥିବା ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ଉପଭୁକ୍ତଂ ଯଥା ଵାସଃ ସ୍ରଜୋ ଵା ମୃଦିତା ଯଥା। ଏଵଂ ରାଜ୍ଯାତ୍ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ସମର୍ଥୋଽପି ନିରର୍ଥକଃ
ଯେପରି ଏକଥର ପିନ୍ଧା ଜାମା କିମ୍ବା ଚୁଡ଼ା ଭଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିବା ଲୋକ, ସେ କ୍ଷମତାଶୀଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ଯୋ ରାଜା ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। କୃତଜ୍ଞୋ ଧର୍ମଶୀଲଶ୍ଚ ସ ରାଜା ତିଷ୍ଠତେ ଚିରମ୍
ଯେ ରାଜା ସଚେତନ, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁଥିବା, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ନଯନାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରସୁପ୍ତୋ ଵା ଜାଗର୍ତି ନଯଚକ୍ଷୁଷା। ଵ୍ଯକ୍ତକ୍ରୋଧପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ସ ରାଜା ପୂଜ୍ଯତେ ଜନୈଃ
ଯେ ରାଜା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଶୁଏ କିମ୍ବା ଜାଗିଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୀତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଚେତନ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥାଏ, ସେ ରାଜାକୁ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ତ୍ଵଂ ତୁ ରାଵଣ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଗୁଣୈରେତୈର୍ଵିଵର୍ଜିତଃ। ଯସ୍ଯ ତେଽଵିଦିତଶ୍ଚାରୈ ରକ୍ଷସାଂ ସୁମହାନ୍ ଵଧଃ
କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ, ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଛ; ଚରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବଡ଼ ହତ୍ୟା ଘଟିଛି ବୋଲି ତୁମେ ଜାଣିପାରୁନାହାଁ।
ପରାଵମନ୍ତା ଵିଷଯେଷୁ ସଙ୍ଗଵାନ୍ ନ ଦେଶକାଲପ୍ରଵିଭାଗତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ଅଯୁକ୍ତବୁଦ୍ଧିର୍ଗୁଣଦୋଷନିଶ୍ଚଯେ ଵିପନ୍ନରାଜ୍ଯୋ ନ ଚିରାଦ୍ ଵିପତ୍ସ୍ଯସେ
ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅପମାନ କର, ଭୋଗବିଲାସରେ ଲାଗିଥିବା, ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ବିଭାଗ ଜାଣନାହ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାରରେ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର; ତୁମର ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଅବସାନ ହେବ।
ଇତି ସ୍ଵଦୋଷାନ୍ ପରିକୀର୍ତିତାଂସ୍ତଥା ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କ୍ଷଣଦାଚରେଶ୍ଵରଃ। ଧନେନ ଦର୍ପେଣ ବଲେନ ଚାନ୍ଵିତୋ ଵିଚିନ୍ତଯାମାସ ଚିରଂ ସ ରାଵଣଃ
ଏଭଳି ନିଜ ଦୋଷମାନେ ବିଚାର କରି, ରାତିରେ ଚଳା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାୟକ ରାବଣ, ଅଧିକ ଧନ, ଗର୍ବ ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବିଲେ।
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ତିସ୍ ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରୁଵନ୍ତୀଂ ପରୁଷଂ ଵଚଃ। ଅମାତ୍ଯମଧ୍ଯେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ରାଵଣଃ
ତାପରେ, ଶୂର୍ପଣଖା କଠୋର କଥା କହୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ।
କଶ୍ଚ ରାମଃ କଥଂଵୀର୍ଯଃ କିଂରୂପଃ କିଂପରାକ୍ରମଃ। କିମର୍ଥଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଶ୍ଚ ସୁଦୁସ୍ତରମ୍
ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ କେତେ? ଏବଂ ସେ ଏତେ କଠିନ ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳକୁ କାହିଁକି ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି?