ତକ୍ଷକସ୍ଯ ପ୍ରିଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପରାଜିତ୍ଯ ଜହାର ଯଃ। କୈଲାସଂ ପର୍ଵତଂ ଗତ୍ଵା ଵିଜିତ୍ଯ ନରଵାହନମ୍
ସେ ତକ୍ଷକଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଜିତି ହରଣ କରିଥିଲେ, ନରବାହନଙ୍କୁ ଜିତି କୈଳାସ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ।
ଵିମାନଂ ପୁଷ୍ପକଂ ତସ୍ଯ କାମଗଂ ଵୈ ଜହାର ଯଃ। ଵନଂ ଚୈତ୍ରରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ ନଲିନୀଂ ନନ୍ଦନଂ ଵନମ୍
ସେ ଇଚ୍ଛାମତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ହରଣ କରିଥିଲେ, ଚୈତ୍ରରଥ, ନଳିନୀ ଓ ନନ୍ଦନ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ବନମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ ।
ଵିନାଶଯତି ଯଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଦେଵୋଦ୍ଯାନାନି ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ମହାଭାଗାଵୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୌ ପରଂତପୌ
ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦେବମାନେର ଉଦ୍ୟାନ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ ।
ନିଵାରଯତି ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଯଃ ଶୈଲଶିଖରୋପମଃ। ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମହାଵନେ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ପୁରା ସ୍ଵଯଂଭୁଵେ ଧୀରଃ ଶିରାଂସ୍ଯୁପଜହାର ଯଃ। ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵପିଶାଚପତଗୋରଗୈଃ
ପୁରୁଣା କାଳରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଯୁଗରେ, ସେ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଥିଲେ।
ଅଭଯଂ ଯସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ ମୃତ୍ଯୁତୋ ମାନୁଷାଦୃତେ। ମନ୍ତ୍ରୈରଭିଷ୍ଟୁତଂ ପୁଣ୍ଯମଧ୍ଵରେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ମାନବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ସେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ମନ୍ୟ ହେଉଥିଲେ।
ହଵିର୍ଧାନେଷୁ ଯଃ ସୋମମୁପହନ୍ତି ମହାବଲଃ। ପ୍ରାପ୍ତଯଜ୍ଞହରଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନଂ କ୍ରୂରକାରିଣମ୍
ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ସୋମରସ ହରିନେ, ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରେ, ଦୁଷ୍ଟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ଓ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
କର୍କଶଂ ନିରନୁକ୍ରୋଶଂ ପ୍ରଜାନାମହିତେ ରତମ୍। ରାଵଣଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵଲୋକଭଯାଵହମ୍
ଏହି ରାବଣ କଠୋର, ଦୟାହୀନ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅନିଷ୍ଟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ରାକ୍ଷସୀ ଭ୍ରାତରଂ କ୍ରୂରଂ ସା ଦଦର୍ଶ ମହାବଲମ୍। ତଂ ଦିଵ୍ଯଵସ୍ତ୍ରାଭରଣଂ ଦିଵ୍ଯମାଲ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସୀ ତାଙ୍କ କ୍ରୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ଆସନେ ସୂପଵିଷ୍ଟଂ ତଂ କାଲେ କାଲମିଵୋଦ୍ଯତମ୍। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଂ ମହାଭାଗଂ ପୌଲସ୍ତ୍ଯକୁଲନନ୍ଦନମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ଗର୍ବ, ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ, ସମୟରେ ଉଠିଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଉପଗମ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ରାକ୍ଷସୀ ଭଯଵିହ୍ଵଲା। ରାଵଣଂ ଶତ୍ରୁହନ୍ତାରଂ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ପରିଵାରିତମ୍
ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ସେ ରାକ୍ଷସୀ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାବଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ, କଥା କହିଲେ।
ତମବ୍ରଵୀଦ୍ ଦୀପ୍ତଵିଶାଲଲୋଚନଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ଭଯଲୋଭମୋହିତା। ସୁଦାରୁଣଂ ଵାକ୍ଯମଭୀତଚାରିଣୀ ମହାତ୍ମନା ଶୂର୍ପଣଖା ଵିରୂପିତା
ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ତାଙ୍କୁ, ଭୟ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଦେଖାଇ, ଭୟହୀନ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ବିକୃତ ଶୂର୍ପଣଖା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଲେ।
thumb|ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତେଇତିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖା ଦୀନା ରାଵଣଂ ଲୋକରାଵଣମ୍। ଅମାତ୍ଯମଧ୍ଯେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ଶୂର୍ପଣଖା, ରାବଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରମତ୍ତଃ କାମଭୋଗେଷୁ ସ୍ଵୈରଵୃତ୍ତୋ ନିରଙ୍କୁଶଃ। ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଭଯଂ ଘୋରଂ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ତୁମେ ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିନ ଓ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଛ, ନିୟମ ନାହିଁ, ଉପସ୍ଥିତ ଭୟଙ୍କର ଆପଦକୁ ବୁଝିପାରୁନାହଁ।
ସକ୍ତଂ ଗ୍ରାମ୍ଯେଷୁ ଭୋଗେଷୁ କାମଵୃତ୍ତଂ ମହୀପତିମ୍। ଲୁବ୍ଧଂ ନ ବହୁ ମନ୍ଯନ୍ତେ ଶ୍ମଶାନାଗ୍ନିମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ଯିଏ ରାଜା ନିମ୍ନ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, କାମନା ଓ ଲୋଭରେ ଆବୃତ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଲୋକେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି।
ସ୍ଵଯଂ କାର୍ଯାଣି ଯଃ କାଲେ ନାନୁତିଷ୍ଠତି ପାର୍ଥିଵଃ। ସ ତୁ ଵୈ ସହ ରାଜ୍ଯେନ ତୈଶ୍ଚ କାର୍ଯୈର୍ଵିନଶ୍ଯତି
ଯିଏ ରାଜା ସମୟରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହାଁ, ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯୁକ୍ତଚାରଂ ଦୁର୍ଦର୍ଶମସ୍ଵାଧୀନଂ ନରାଧିପମ୍। ଵର୍ଜଯନ୍ତି ନରା ଦୂରାନ୍ନଦୀପଙ୍କମିଵ ଦ୍ଵିପାଃ
ଯିଏ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର ଦେଖାଶୁଣାରେ ଅସାବଧାନ, ଦୁର୍ଦ୍ରଶ୍ୟ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନାହିଁ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ହାତୀ ଦଳ ଦୁଷ୍ଟ ନଦୀ କୂଳକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯେ ନ ରକ୍ଷନ୍ତି ଵିଷଯମସ୍ଵାଧୀନଂ ନରାଧିପାଃ। ତେ ନ ଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଗିରଯଃ ସାଗରେ ଯଥା
ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତିନାହିଁ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ଦୀପ୍ତି ନେଇପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଆତ୍ମଵଦ୍ଭିର୍ଵିଗୃହ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵୈଃ। ଅଯୁକ୍ତଚାରଶ୍ଚପଲଃ କଥଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଯଦି ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ସ୍ଥିରତା ବିନା, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବିରୋଧ କରିବ, କିପରି ରାଜା ହେବୁ?
ତ୍ଵଂ ତୁ ବାଲସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିହୀନଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସ। ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତନ୍ନ ଜାନୀଷେ କଥଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ରାକ୍ଷସ, ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଶୂନ୍ୟ; ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର, ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହଁ, ତେଣୁ କିପରି ରାଜା ହେବୁ?
ଯେଷାଂ ଚାରାଶ୍ଚ କୋଶଶ୍ଚ ନଯଶ୍ଚ ଜଯତାଂ ଵର। ଅସ୍ଵାଧୀନା ନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ପ୍ରାକୃତୈସ୍ତେ ଜନୈଃ ସମାଃ
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ଗୁପ୍ତଚର, ଧନ ଓ ନୀତି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି, ହେ ଜୟଶୀଳ।
ଯସ୍ମାତ୍ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଦୂରସ୍ଥାନ୍ ସର୍ଵାନର୍ଥାନ୍ ନରାଧିପାଃ। ଚାରେଣ ତସ୍ମାଦୁଚ୍ଯନ୍ତେ ରାଜାନୋ ଦୀର୍ଘଚକ୍ଷୁଷଃ
ରାଜାମାନେ ଦୂରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଚରଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ସେମାନେ 'ଦୂରଦର୍ଶୀ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଅଯୁକ୍ତଚାରଂ ମନ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାକୃତୈଃ ସଚିଵୈର୍ଯୁତଃ। ସ୍ଵଜନଂ ଚ ଜନସ୍ଥାନଂ ନିହତଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଭାବୁଛି ଯେ, ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ନିଯୁକ୍ତ କରୁନାହାଁତ, ସାଧାରଣ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ତୁମ ସହିତ ଅଛନ୍ତି; ତୁମେ ନିଜ ଲୋକମାନେ ଓ ଜନସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣିପାରୁନାହାଁ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ହତାନ୍ଯେକେନ ରାମେଣ ଖରଶ୍ଚ ସହଦୂଷଣଃ
ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଛନ୍ତି, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ।
ଋଷୀଣାମଭଯଂ ଦତ୍ତଂ କୃତକ୍ଷେମାଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡକାଃ। ଧର୍ଷିତଂ ଚ ଜନସ୍ଥାନଂ ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକାରିଣା
ଋଷିମାନେ ନିରାପଦ ହେବାକୁ ରାମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳ ଏବେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଓ ଜନସ୍ଥାନକୁ ରାମ ଅପମାନିତ କରିଛନ୍ତି, ସେ କେବେ ଥକିନାହାଁ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ଲୁବ୍ଧଃ ପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ପରାଧୀନଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସ। ଵିଷଯେ ସ୍ଵେ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଯଦ୍ ଭଯଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ; ନିଜ ଦେଶରେ ଉଦ୍ଭବିତ ଭୟକୁ ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣମଲ୍ପପ୍ରଦାତାରଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ଗର୍ଵିତଂ ଶଠମ୍। ଵ୍ଯସନେ ସର୍ଵଭୂତାନି ନାଭିଧାଵନ୍ତି ପାର୍ଥିଵମ୍
ଯେ ରାଜା କଠୋର, କମ୍ ଦେଇଥିବା, ଅସାବଧାନ, ଅହଂକାରୀ ଓ ଚତୁର, ସେ ବିପଦରେ ପଡିଲେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତିନାହିଁ।
ଅତିମାନିନମଗ୍ରାହ୍ଯମାତ୍ମସମ୍ଭାଵିତଂ ନରମ୍। କ୍ରୋଧନଂ ଵ୍ଯସନେ ହନ୍ତି ସ୍ଵଜନୋଽପି ନରାଧିପମ୍
ଅତି ଅହଂକାରୀ, ଅପହୃତ, ନିଜକୁ ବଡ଼ ଭାବୁଥିବା ଓ କ୍ରୋଧୀ ରାଜା ବିପଦରେ ପଡିଲେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି।
ନାନୁତିଷ୍ଠତି କାର୍ଯାଣି ଭଯେଷୁ ନ ବିଭେତି ଚ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚ୍ଯୁତୋ ଦୀନସ୍ତୃଣୈସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଭଵେଦିହ
ଯିଏ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରୁନାହାଁତି ଓ ବିପଦରେ ଭୟଭିତ ହୁଅନାହାଁତି, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଦୁଃଖୀ ହୋଇଯାଏ ଓ ଏଠାରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ସମାନ ଅମୂଲ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।