ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଭୂତାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍। ଅଜେଯଂ ସମରେ ଘୋରଂ ଵ୍ଯାତ୍ତାନନମିଵାନ୍ତକମ୍
ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଭୂତ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ସେଉଁଠି ସେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ଏବଂ ବଡ଼ ମୁହଁ ଖୋଲିଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଦେଵାସୁରଵିମର୍ଦେଷୁ ଵଜ୍ରାଶନିକୃତଵ୍ରଣମ୍। ଐରାଵତଵିଷାଣାଗ୍ରୈରୁତ୍କୃଷ୍ଟକିଣଵକ୍ଷସମ୍
ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଜ୍ର ଓ ବିଜୁଳିର ଘାଏଁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଶରୀର ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ଏୟିରାବତ ହାତୀର ଦାନ୍ତର ଘାଏଁ ତାଙ୍କର ଛାତିରେ ଚିହ୍ନ ରହିଛି ।
ଵିଂଶଦ୍ଭୁଜଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଂ ଦର୍ଶନୀଯପରିଚ୍ଛଦମ୍। ଵିଶାଲଵକ୍ଷସଂ ଵୀରଂ ରାଜଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତମ୍
ତାଙ୍କର କୁଳିସ ଭଳି ବିଶ୍ଵାଳ ବିଶ୍ଵାଳ ଶରୀର, ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡ ଓ କୁଡିଏଟି ବାହୁ, ଚମତ୍କାର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ବୀରତାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।
ନଦ୍ଧଵୈଦୂର୍ଯସଂକାଶଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣମ୍। ସୁଭୁଜଂ ଶୁକ୍ଲଦଶନଂ ମହାସ୍ଯଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍
ବୈଡ଼ୂର୍ୟ ମଣି ଓ ତାପିଥିବା ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ଧଳା ଦାନ୍ତ, ବଡ଼ ମୁହଁ ଓ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଆକୃତି ଥିଲା ।
ଵିଷ୍ଣୁଚକ୍ରନିପାତୈଶ୍ଚ ଶତଶୋ ଦେଵସଂଯୁଗେ। ଅନ୍ଯୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈଃ ପ୍ରହାରୈଶ୍ଚ ମହାଯୁଦ୍ଧେଷୁ ତାଡିତମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତଶଃ ଥର ଘାଏଁ ଲାଗିଥିଲା ।
ଅହତାଙ୍ଗୈଃ ସମସ୍ତୈସ୍ତଂ ଦେଵପ୍ରହରଣୈସ୍ତଦା। ଅକ୍ଷୋଭ୍ଯାଣାଂ ସମୁଦ୍ରାଣାଂ କ୍ଷୋଭଣଂ କ୍ଷିପ୍ରକାରିଣମ୍
ତଥାପି, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗି ନଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଅସ୍ଥିର ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ କରିପାରୁଥିଲେ ।
କ୍ଷେପ୍ତାରଂ ପର୍ଵତାଗ୍ରାଣାଂ ସୁରାଣାଂ ଚ ପ୍ରମର୍ଦନମ୍। ଉଚ୍ଛେତ୍ତାରଂ ଚ ଧର୍ମାଣାଂ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍
ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଛାଡ଼ିପାରୁଥିଲେ, ଦେବତାମାନେକୁ ଦମନ କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେର ଜନାନୀମାନେକୁ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ ।
ସର୍ଵଦିଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯୋକ୍ତାରଂ ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରଂ ସଦା। ପୁରୀଂ ଭୋଗଵତୀଂ ଗତ୍ଵା ପରାଜିତ୍ଯ ଚ ଵାସୁକିମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଅଧିକାରୀ, ସଦା ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ, ଭୋଗବତୀ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି ବାସୁକିଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ ।
ତକ୍ଷକସ୍ଯ ପ୍ରିଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପରାଜିତ୍ଯ ଜହାର ଯଃ। କୈଲାସଂ ପର୍ଵତଂ ଗତ୍ଵା ଵିଜିତ୍ଯ ନରଵାହନମ୍
ସେ ତକ୍ଷକଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଜିତି ହରଣ କରିଥିଲେ, ନରବାହନଙ୍କୁ ଜିତି କୈଳାସ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ।
ଵିମାନଂ ପୁଷ୍ପକଂ ତସ୍ଯ କାମଗଂ ଵୈ ଜହାର ଯଃ। ଵନଂ ଚୈତ୍ରରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ ନଲିନୀଂ ନନ୍ଦନଂ ଵନମ୍
ସେ ଇଚ୍ଛାମତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ହରଣ କରିଥିଲେ, ଚୈତ୍ରରଥ, ନଳିନୀ ଓ ନନ୍ଦନ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ବନମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ ।
ଵିନାଶଯତି ଯଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଦେଵୋଦ୍ଯାନାନି ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ମହାଭାଗାଵୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୌ ପରଂତପୌ
ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦେବମାନେର ଉଦ୍ୟାନ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ ।
ନିଵାରଯତି ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଯଃ ଶୈଲଶିଖରୋପମଃ। ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମହାଵନେ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ପୁରା ସ୍ଵଯଂଭୁଵେ ଧୀରଃ ଶିରାଂସ୍ଯୁପଜହାର ଯଃ। ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵପିଶାଚପତଗୋରଗୈଃ
ପୁରୁଣା କାଳରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଯୁଗରେ, ସେ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଥିଲେ।
ଅଭଯଂ ଯସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ ମୃତ୍ଯୁତୋ ମାନୁଷାଦୃତେ। ମନ୍ତ୍ରୈରଭିଷ୍ଟୁତଂ ପୁଣ୍ଯମଧ୍ଵରେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ମାନବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ସେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ମନ୍ୟ ହେଉଥିଲେ।
ହଵିର୍ଧାନେଷୁ ଯଃ ସୋମମୁପହନ୍ତି ମହାବଲଃ। ପ୍ରାପ୍ତଯଜ୍ଞହରଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନଂ କ୍ରୂରକାରିଣମ୍
ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ସୋମରସ ହରିନେ, ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରେ, ଦୁଷ୍ଟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ଓ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
କର୍କଶଂ ନିରନୁକ୍ରୋଶଂ ପ୍ରଜାନାମହିତେ ରତମ୍। ରାଵଣଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵଲୋକଭଯାଵହମ୍
ଏହି ରାବଣ କଠୋର, ଦୟାହୀନ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅନିଷ୍ଟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ରାକ୍ଷସୀ ଭ୍ରାତରଂ କ୍ରୂରଂ ସା ଦଦର୍ଶ ମହାବଲମ୍। ତଂ ଦିଵ୍ଯଵସ୍ତ୍ରାଭରଣଂ ଦିଵ୍ଯମାଲ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସୀ ତାଙ୍କ କ୍ରୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ଆସନେ ସୂପଵିଷ୍ଟଂ ତଂ କାଲେ କାଲମିଵୋଦ୍ଯତମ୍। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଂ ମହାଭାଗଂ ପୌଲସ୍ତ୍ଯକୁଲନନ୍ଦନମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ଗର୍ବ, ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ, ସମୟରେ ଉଠିଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଉପଗମ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ରାକ୍ଷସୀ ଭଯଵିହ୍ଵଲା। ରାଵଣଂ ଶତ୍ରୁହନ୍ତାରଂ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ପରିଵାରିତମ୍
ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ସେ ରାକ୍ଷସୀ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାବଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ, କଥା କହିଲେ।
ତମବ୍ରଵୀଦ୍ ଦୀପ୍ତଵିଶାଲଲୋଚନଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ଭଯଲୋଭମୋହିତା। ସୁଦାରୁଣଂ ଵାକ୍ଯମଭୀତଚାରିଣୀ ମହାତ୍ମନା ଶୂର୍ପଣଖା ଵିରୂପିତା
ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ତାଙ୍କୁ, ଭୟ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଦେଖାଇ, ଭୟହୀନ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ବିକୃତ ଶୂର୍ପଣଖା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଲେ।
thumb|ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତେଇତିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖା ଦୀନା ରାଵଣଂ ଲୋକରାଵଣମ୍। ଅମାତ୍ଯମଧ୍ଯେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ଶୂର୍ପଣଖା, ରାବଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରମତ୍ତଃ କାମଭୋଗେଷୁ ସ୍ଵୈରଵୃତ୍ତୋ ନିରଙ୍କୁଶଃ। ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଭଯଂ ଘୋରଂ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ତୁମେ ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିନ ଓ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଛ, ନିୟମ ନାହିଁ, ଉପସ୍ଥିତ ଭୟଙ୍କର ଆପଦକୁ ବୁଝିପାରୁନାହଁ।
ସକ୍ତଂ ଗ୍ରାମ୍ଯେଷୁ ଭୋଗେଷୁ କାମଵୃତ୍ତଂ ମହୀପତିମ୍। ଲୁବ୍ଧଂ ନ ବହୁ ମନ୍ଯନ୍ତେ ଶ୍ମଶାନାଗ୍ନିମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ଯିଏ ରାଜା ନିମ୍ନ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, କାମନା ଓ ଲୋଭରେ ଆବୃତ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଲୋକେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି।
ସ୍ଵଯଂ କାର୍ଯାଣି ଯଃ କାଲେ ନାନୁତିଷ୍ଠତି ପାର୍ଥିଵଃ। ସ ତୁ ଵୈ ସହ ରାଜ୍ଯେନ ତୈଶ୍ଚ କାର୍ଯୈର୍ଵିନଶ୍ଯତି
ଯିଏ ରାଜା ସମୟରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହାଁ, ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯୁକ୍ତଚାରଂ ଦୁର୍ଦର୍ଶମସ୍ଵାଧୀନଂ ନରାଧିପମ୍। ଵର୍ଜଯନ୍ତି ନରା ଦୂରାନ୍ନଦୀପଙ୍କମିଵ ଦ୍ଵିପାଃ
ଯିଏ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର ଦେଖାଶୁଣାରେ ଅସାବଧାନ, ଦୁର୍ଦ୍ରଶ୍ୟ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନାହିଁ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ହାତୀ ଦଳ ଦୁଷ୍ଟ ନଦୀ କୂଳକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯେ ନ ରକ୍ଷନ୍ତି ଵିଷଯମସ୍ଵାଧୀନଂ ନରାଧିପାଃ। ତେ ନ ଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଗିରଯଃ ସାଗରେ ଯଥା
ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତିନାହିଁ ଓ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ଦୀପ୍ତି ନେଇପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଆତ୍ମଵଦ୍ଭିର୍ଵିଗୃହ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵୈଃ। ଅଯୁକ୍ତଚାରଶ୍ଚପଲଃ କଥଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଯଦି ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ସ୍ଥିରତା ବିନା, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବିରୋଧ କରିବ, କିପରି ରାଜା ହେବୁ?
ତ୍ଵଂ ତୁ ବାଲସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିହୀନଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସ। ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତନ୍ନ ଜାନୀଷେ କଥଂ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ରାକ୍ଷସ, ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଶୂନ୍ୟ; ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର, ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହଁ, ତେଣୁ କିପରି ରାଜା ହେବୁ?
ଯେଷାଂ ଚାରାଶ୍ଚ କୋଶଶ୍ଚ ନଯଶ୍ଚ ଜଯତାଂ ଵର। ଅସ୍ଵାଧୀନା ନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ପ୍ରାକୃତୈସ୍ତେ ଜନୈଃ ସମାଃ
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ଗୁପ୍ତଚର, ଧନ ଓ ନୀତି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି, ହେ ଜୟଶୀଳ।