କର୍ମଣାନେନ କେନାସି କାପଥଂ ପ୍ରତିପାଦିତଃ। ସୁଖସୁପ୍ତସ୍ଯ ତେ ରାଜନ୍ ପ୍ରହୃତଂ କେନ ମୂର୍ଧନି
କିଏ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଖରାପ ପଥରେ ଚାଲିଦେଲା? ହେ ରାଜା, କିଏ ତୁମେ ସୁଖରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲା?
ଵିଶୁଦ୍ଧଵଂଶାଭିଜନାଗ୍ରହସ୍ତ- ତେଜୋମଦଃ ସଂସ୍ଥିତଦୋର୍ଵିଷାଣଃ। ଉଦୀକ୍ଷିତୁଂ ରାଵଣ ନେହ ଯୁକ୍ତଃ ସ ସଂଯୁଗେ ରାଘଵଗନ୍ଧହସ୍ତୀ
ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ଶକ୍ତିର ଗର୍ବ ଧରିଥିବା, ଦୃଢ଼ ଦନ୍ତବାହୁଳୀ ହାତୀ ପରି ଅଟୁଟ୍ ଅଛି— ରାବଣ, ଏହି ରାଘବ, ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହାତୀ, ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅସୌ ରଣାନ୍ତଃସ୍ଥିତିସଂଧିଵାଲୋ ଵିଦଗ୍ଧରକ୍ଷୋମୃଗହା ନୃସିଂହଃ। ସୁପ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ବୋଧଯିତୁଂ ନ ଶକ୍ଯଃ ଶରାଙ୍ଗପୂର୍ଣୋ ନିଶିତାସିଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ
ସେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ ଥିବା, ଚତୁର୍ ରାକ୍ଷସ ହନ୍ତା, ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ; ତୁମେ ସେଉଁଠି ଶୁଇଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଓ ତୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଚାପାପହାରେ ଭୁଜଵେଗପଙ୍କେ ଶରୋର୍ମିମାଲେ ସୁମହାହଵୌଘେ। ନ ରାମପାତାଲମୁଖେଽତିଘୋରେ ପ୍ରସ୍କନ୍ଦିତୁଂ ରାକ୍ଷସରାଜ ଯୁକ୍ତମ୍
ତାଙ୍କର ବାହୁବଳର କାଦିରେ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧର ତରଙ୍ଗରେ, ତୀରର ତରଙ୍ଗ ଓ ଧନୁଷ ହରଣ ମଧ୍ୟରେ— ହେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା, ରାମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପାଟାଳମୁଖ ପରି ମୁହଁକୁ ଝାପଟିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରସୀଦ ଲଙ୍କେଶ୍ଵର ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର ଲଙ୍କାଂ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଵ ସାଧୁ ଗଚ୍ଛ। ତ୍ଵଂ ସ୍ଵେଷୁ ଦାରେଷୁ ରମସ୍ଵ ନିତ୍ଯଂ ରାମଃ ସଭାର୍ଯୋ ରମତାଂ ଵନେଷୁ
ଦୟା କର, ଲଙ୍କାପତି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା; ଦୟା କର, ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଯାଅ। ତୁମେ ନିଜ ଘରେ ନିଜ ଜନମାନେ ସହ ସଦା ଆନନ୍ଦ କର; ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ମାରୀଚେନ ସ ରାଵଣଃ। ନ୍ଯଵର୍ତତ ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ଵିଵେଶ ଚ ଗୃହୋତ୍ତମମ୍
ମାରୀଚ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ପଛକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ଲଙ୍କାର ଉତ୍ତମ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
thumb|ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ତିରିଶି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟଟିକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ। ହତାନ୍ଯେକେନ ରାମେଣ ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍
ତାପରେ ଶୂର୍ପଣଖା ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାମଙ୍କ ଏକାକି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ।
ଦୂଷଣଂ ଚ ଖରଂ ଚୈଵ ହତଂ ତ୍ରିଶିରସଂ ରଣେ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନର୍ମହାନାଦାନ୍ ନନାଦ ଜଲଦୋପମା
ସେ ଦୂଷଣ, ଖର ଓ ତିନିମୁଣ୍ଡିଆକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଦେଖି, ପୁଣି ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କଲେ ।
ସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମ ରାମସ୍ଯ କୃତମନ୍ଯୈଃ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍। ଜଗାମ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ଲଙ୍କାଂ ରାଵଣପାଲିତାମ୍
ରାମଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନେ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ଏବଂ ରାବଣ ଶାସିତ ଲଙ୍କାକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ସା ଦଦର୍ଶ ଵିମାନାଗ୍ରେ ରାଵଣଂ ଦୀପ୍ତତେଜସମ୍। ଉପୋପଵିଷ୍ଟଂ ସଚିଵୈର୍ମରୁଦ୍ଭିରିଵ ଵାସଵମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ରାଜମହଳର ଆଗରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ, ମରୁତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ।
ଆସୀନଂ ସୂର୍ଯସଂକାଶେ କାଞ୍ଚନେ ପରମାସନେ। ରୁକ୍ମଵେଦିଗତଂ ପ୍ରାଜ୍ଯଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍
ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦୀପ୍ତିରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁନା ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ, ସୁନା ମଞ୍ଚରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିଲେ ।
ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଭୂତାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍। ଅଜେଯଂ ସମରେ ଘୋରଂ ଵ୍ଯାତ୍ତାନନମିଵାନ୍ତକମ୍
ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଭୂତ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ସେଉଁଠି ସେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ଏବଂ ବଡ଼ ମୁହଁ ଖୋଲିଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଦେଵାସୁରଵିମର୍ଦେଷୁ ଵଜ୍ରାଶନିକୃତଵ୍ରଣମ୍। ଐରାଵତଵିଷାଣାଗ୍ରୈରୁତ୍କୃଷ୍ଟକିଣଵକ୍ଷସମ୍
ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଜ୍ର ଓ ବିଜୁଳିର ଘାଏଁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଶରୀର ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ଏୟିରାବତ ହାତୀର ଦାନ୍ତର ଘାଏଁ ତାଙ୍କର ଛାତିରେ ଚିହ୍ନ ରହିଛି ।
ଵିଂଶଦ୍ଭୁଜଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଂ ଦର୍ଶନୀଯପରିଚ୍ଛଦମ୍। ଵିଶାଲଵକ୍ଷସଂ ଵୀରଂ ରାଜଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତମ୍
ତାଙ୍କର କୁଳିସ ଭଳି ବିଶ୍ଵାଳ ବିଶ୍ଵାଳ ଶରୀର, ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡ ଓ କୁଡିଏଟି ବାହୁ, ଚମତ୍କାର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ବୀରତାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।
ନଦ୍ଧଵୈଦୂର୍ଯସଂକାଶଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣମ୍। ସୁଭୁଜଂ ଶୁକ୍ଲଦଶନଂ ମହାସ୍ଯଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍
ବୈଡ଼ୂର୍ୟ ମଣି ଓ ତାପିଥିବା ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ଧଳା ଦାନ୍ତ, ବଡ଼ ମୁହଁ ଓ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଆକୃତି ଥିଲା ।
ଵିଷ୍ଣୁଚକ୍ରନିପାତୈଶ୍ଚ ଶତଶୋ ଦେଵସଂଯୁଗେ। ଅନ୍ଯୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈଃ ପ୍ରହାରୈଶ୍ଚ ମହାଯୁଦ୍ଧେଷୁ ତାଡିତମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତଶଃ ଥର ଘାଏଁ ଲାଗିଥିଲା ।
ଅହତାଙ୍ଗୈଃ ସମସ୍ତୈସ୍ତଂ ଦେଵପ୍ରହରଣୈସ୍ତଦା। ଅକ୍ଷୋଭ୍ଯାଣାଂ ସମୁଦ୍ରାଣାଂ କ୍ଷୋଭଣଂ କ୍ଷିପ୍ରକାରିଣମ୍
ତଥାପି, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗି ନଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଅସ୍ଥିର ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ କରିପାରୁଥିଲେ ।
କ୍ଷେପ୍ତାରଂ ପର୍ଵତାଗ୍ରାଣାଂ ସୁରାଣାଂ ଚ ପ୍ରମର୍ଦନମ୍। ଉଚ୍ଛେତ୍ତାରଂ ଚ ଧର୍ମାଣାଂ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍
ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଛାଡ଼ିପାରୁଥିଲେ, ଦେବତାମାନେକୁ ଦମନ କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେର ଜନାନୀମାନେକୁ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ ।
ସର୍ଵଦିଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯୋକ୍ତାରଂ ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରଂ ସଦା। ପୁରୀଂ ଭୋଗଵତୀଂ ଗତ୍ଵା ପରାଜିତ୍ଯ ଚ ଵାସୁକିମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଅଧିକାରୀ, ସଦା ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ, ଭୋଗବତୀ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି ବାସୁକିଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ ।
ତକ୍ଷକସ୍ଯ ପ୍ରିଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପରାଜିତ୍ଯ ଜହାର ଯଃ। କୈଲାସଂ ପର୍ଵତଂ ଗତ୍ଵା ଵିଜିତ୍ଯ ନରଵାହନମ୍
ସେ ତକ୍ଷକଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଜିତି ହରଣ କରିଥିଲେ, ନରବାହନଙ୍କୁ ଜିତି କୈଳାସ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ।
ଵିମାନଂ ପୁଷ୍ପକଂ ତସ୍ଯ କାମଗଂ ଵୈ ଜହାର ଯଃ। ଵନଂ ଚୈତ୍ରରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ ନଲିନୀଂ ନନ୍ଦନଂ ଵନମ୍
ସେ ଇଚ୍ଛାମତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ହରଣ କରିଥିଲେ, ଚୈତ୍ରରଥ, ନଳିନୀ ଓ ନନ୍ଦନ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ବନମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ ।
ଵିନାଶଯତି ଯଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଦେଵୋଦ୍ଯାନାନି ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ମହାଭାଗାଵୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୌ ପରଂତପୌ
ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦେବମାନେର ଉଦ୍ୟାନ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ ।
ନିଵାରଯତି ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଯଃ ଶୈଲଶିଖରୋପମଃ। ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମହାଵନେ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ପୁରା ସ୍ଵଯଂଭୁଵେ ଧୀରଃ ଶିରାଂସ୍ଯୁପଜହାର ଯଃ। ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵପିଶାଚପତଗୋରଗୈଃ
ପୁରୁଣା କାଳରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଯୁଗରେ, ସେ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଥିଲେ।
ଅଭଯଂ ଯସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମେ ମୃତ୍ଯୁତୋ ମାନୁଷାଦୃତେ। ମନ୍ତ୍ରୈରଭିଷ୍ଟୁତଂ ପୁଣ୍ଯମଧ୍ଵରେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ମାନବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ସେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ମନ୍ୟ ହେଉଥିଲେ।
ହଵିର୍ଧାନେଷୁ ଯଃ ସୋମମୁପହନ୍ତି ମହାବଲଃ। ପ୍ରାପ୍ତଯଜ୍ଞହରଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନଂ କ୍ରୂରକାରିଣମ୍
ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ସୋମରସ ହରିନେ, ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରେ, ଦୁଷ୍ଟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ଓ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
କର୍କଶଂ ନିରନୁକ୍ରୋଶଂ ପ୍ରଜାନାମହିତେ ରତମ୍। ରାଵଣଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵଲୋକଭଯାଵହମ୍
ଏହି ରାବଣ କଠୋର, ଦୟାହୀନ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅନିଷ୍ଟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ରାକ୍ଷସୀ ଭ୍ରାତରଂ କ୍ରୂରଂ ସା ଦଦର୍ଶ ମହାବଲମ୍। ତଂ ଦିଵ୍ଯଵସ୍ତ୍ରାଭରଣଂ ଦିଵ୍ଯମାଲ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସୀ ତାଙ୍କ କ୍ରୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ଆସନେ ସୂପଵିଷ୍ଟଂ ତଂ କାଲେ କାଲମିଵୋଦ୍ଯତମ୍। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଂ ମହାଭାଗଂ ପୌଲସ୍ତ୍ଯକୁଲନନ୍ଦନମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ଗର୍ବ, ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ, ସମୟରେ ଉଠିଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।